Кіріспе

Вигнердің жарты шеңберлік үлестірімі – физик Юджин Вигнердің есімімен аталатын, [−R, R] аралығындағы ықтималдық үлестірімі. Оның ықтималдық тығыздық функциясы f, (0, 0) центрінде орналасқан, масштабталған жарты шеңбер (яғни жартылай эллипс) түрінде келесідей беріледі:

−R ≤ x ≤ R үшін, ал |x| > R болғанда f(x) = 0. R параметрі – бұл үлестірілімнің "радиус" параметрі деп аталады. Бұл үлестірілім көптеген кездейсоқ симметриялық матрицалардың өзіндік мәндерінің лимиттік үлестірілімі ретінде туындайды, яғни кездейсоқ матрицаның өлшемдері шексізге жақындағанда. Өзіндік мәндер арасындағы аралықтардың немесе бос орындардың үлестірілімі Вигнер болжамы деп аталатын ұқсас атаумен қарастырылады.

Жалпы қасиеттері

Симметрияның арқасында Вигнер таралымының барлық тақ реттік моменттері нөлге тең. Оң бүтін сандар үшін n, осы таралымның 2n-шы моменті келесідей:

Типикалық ерекше жағдайда, бұл тізбек Каталан сандарымен 1, 2, 5, 14, және т.б. сәйкес келеді. Атап айтқанда, екінші момент – және төртінші момент – , бұл артық куртоздың -1 екенін көрсетеді. Қалдық теоремасын қолданып есептегенде, Вигнер таралымының Стильджес түрлендіруі оң қиял бөлігі бар z кешенді сандары үшін былай беріледі, мұнда күрделі квадрат түбірдің оң қиял бөлігі алынады. Вигнер таралымы масштабталған және ығыстырылған бета таралымымен сәйкес келеді: егер Y параметрлері бар бета таратылған кездейсоқ айнымалы болса, онда 2RY – R кездейсоқ айнымалысы R радиусы бар Вигнер жартылай шеңберлік таралымын көрсетеді. Бұл түрлендіру арқылы Вигнер таралымының кейбір статистикалық шамаларын бета таралымдары арқылы есептеу оңай, ал бета таралымдары жақсы белгілі. Атап айтқанда, Вигнер таралымының сипаттамалық функциясын Y-дан қалпына келтіруге болады:

мұнда 1F1 – конфлюентті гипергеометриялық функция, ал J1 – бірінші тектес Бессел функциясы. Сол сияқты, моменттерді тудыратын функцияны да есептеуге болады:

мұнда I1 – бірінші тектес модификацияланған Бессел функциясы. Жоғарыдағы екі қатардағы соңғы теңдіктер – конфлюентті гипергеометриялық функцияны Бессел функцияларымен байланыстыратын белгілі теңдіктер. Үшінші тектес Чебышев полиномдары радиусы 1-ге қатысты Вигнер жартылай шеңберлік таралымына қатысты ортогональ полиномдар болып табылады.

Еркін ықтималдықпен қатынасы

Еркін ықтималдық теориясында Вигнердің жартылай шеңберлік үлестірілімінің рөлі классикалық ықтималдық теориясындағы қалыпты үлестірілімге ұқсас. Атап айтқанда, еркін ықтималдық теориясында кумуляттардың орнын "еркін кумуляттар" басады, олардың обыкновенный кумуляттармен байланысы мынада: обыкновенный кумуляттар теориясындағы шекті жиынның барлық бөліністері жиыны, шекті жиынның барлық қиылыспайтын бөліністері жиынымен алмастырылады. Егер ықтималдық үлестірімінің 2-ден жоғары дәрежелі кумуляттарының бәрі нөлге тең болса және тек қана сол үлестірілім қалыпты болса, сондай-ақ, егер ықтималдық үлестірімінің 2-ден жоғары дәрежелі еркін кумуляттарының бәрі нөлге тең болса, онда ол Вигнердің жартылай шеңберлік үлестірілімі болады.