Кіріспе

Estado Libre y Soberano de Nuevo León (Нью-Леонның еркін және тәуелсіз штаты) 16 ғасырда Иберия түбегінен келген иммигранттармен алғаш қоныстанды. Олардың көп бөлігі – римдік католицизміне өткен этникалық еврейлер еді. Кейін штатқа басқа еуропалықтар, сондай-ақ кейбір азиялықтар мен 19 ғасырда Солтүстік Америкадан келгендер де қоныстанды. Жергілікті мексикалықтардың Техасқа және Техастан көшіп-қонуы көршілес АҚШ-пен берік мәдени байланыстар құрады. Штат ақырында Мексиканың бір бөлігіне айналды. Бүгінде ол Латын Америкасының ең өнеркәсіптік дамыған аймақтарының бірі және оның астанасы Монтеррейдің қалалық агломерациясында 5 миллионнан астам адам тұрады.

Шығу тегі

Қазіргі Нюэво-Леон деп аталатын аймақтың ең алғашқы тұрғындары – аз сандағы американдық көшпелі тайпалар болды. Олар жазба мұра қалдырмағандықтан, аймақтың жазылған тарихы 16 ғасырдың соңында еуропалық отарлаушылардың келуімен басталады. Қазіргі Нюэво-Леонды зерттеген алғашқы еуропалықтар Альвар Нуньес Кабеса де Вака басқарған экспедиция болды, олар испан Флоридасы (Ла Флорида) арқылы Тынық мұхитына жорық жасады. Бірнеше сәтсіз әрекеттен кейін, көптеген яһуди дініне өткен отбасылары бар отаршылар тобы Санта-Катарина кемесімен Мексика жағасына жетті. Бұл колониядағы яһудилердің ықпалы христиандыққа енгендердің бейімделуіне байланысты шамалы болды, бірақ дәстүр арқылы кейбір яһуди әдет-ғұрыптары, мысалы, тағам дайындау және мерекелерді тойлау әлі де сақталған. Португалдық Луис Карвахаль и де ла Куэва басшылығымен олар Испания королі Филипп II-нің міндеттемесін орындау үшін қазіргі Монтеррей қаласына қоныстанды: Леонның жаңа корольдігін (Nuevo Reino de León) құру. Карвахаль мен оның 60-тан астам сарбаздары мен заңсыздық жасағандардан тұратын ізбасарлары үндіктерді тұтқындап, сату арқылы байлыққа ие болды деген қамал бар. Колонияның алғашқы жылдары испан инквизициясы, жергілікті тайпалар және бірнеше су тасқынынан қиындықтар көрінді. Карвахаль құрған бұрынғы қоныс сиреп, ақырында толықтай босады. Монтеррейдің толыққанды негізі 1596 жылдың 20 қыркүйегінде испан капитаны Диего де Монтемайор қаланың құрылуымен қаланды, "Ұлы тау және Санта-Люсия су бұлақтарымен бірге", бұл бұрын Карвахаль құрған ауылдың аты болған.

Леонның жаңа патшалығы

Бастапқыда халықтың көп бөлігі 1596 жылы Монтеррей қаласы деп ресми аталатын жерде шоғырланды. Алайда, келесі жылдары Испанияның түкпір-түкпірінен қоныс аударушылар келіп қоныстанды. Испанияның Канар аралдарының Тенерифе қаласынан шыққан зерттеуші, Бернабе де лас Касас, Хуан де Онатемен бірге жеңіске жеткен экспедициясынан соң және Нью-Мексикодағы Акома тайпасымен шайқасқаннан кейін, испан және канарлық отбасылармен бірге сол кезде беймәлім Жаңа Леон Корольдігінің аймағында бірнеше елді мекендер мен кен лагерьдерін құрды, кейін бұл аймақ Салинас аңғары (Valle de las Salinas) деп аталды. Келесі жылдары оның ұрпақтары көптеген ауылдарды құрды, ал Салинас аңғары "alcaldía mayor" мәртебесін алды. Солтүстік Нуэво-Леондағы испандық қоныстардың құрылысы көбінесе коахуилтекалық текті Алазапас, Куаналес және Гуалегуас сияқты үндістердің шабуылдарымен баяулады. Бұл шабуылдар испандықтардың үндістерге жасаған құл сатуына жауап ретінде немесе оның нәтижесінде болды. Испан капитаны Алонсо де Леон Жаңа Леон Корольдігінде испандарға қарсы жасалған көптеген шабуылдар мен қатыгездіктерді сипаттады, сондай-ақ Жаңа Леон Корольдігінің жергілікті халқы Жаңа Испанияның басқа провинцияларынан барлық жағынан өзгеше екенін айтты. Жаңа Испанияның көптеген провинцияларына тән метизация бұл провинцияда қиынға соқты, жергілікті тұрғындар испандардың таңған христиан дінін қабылдауға қарсылық көрсетті және испан/криолло қоғамына енгізілгісі келмеді. Бұл нәсілдік бөліну сезімі Жаңа Леон Корольдігіндегі көптеген испандықтар мен Испанияда туған рейнеролардың арасында да байқалды, олар үндістермен жиі соғысқан, ал үндістердің тұрақты қоныстары болған жоқ. Оның орнына, соғыс пен аң аулаумен айналысқан бірнеше көшпелі тайпалар болды, бұл қақтығыстар испан халқы үшін үлкен мәселе тудырды. Испания үкіметінің соңына қарай Жаңа Леон Корольдігінің ақ нәсілді халқы халықтың шамамен 80% құрады. Колониялық дәуірдің соңында рейнеролар (солай аталған) белгілі бір тұрақтылыққа қол жеткізіп, Монтеррейдің оңтүстік-шығысында орналасқан, екінші ірі қала саналатын Линарес қаласын құрды.

Көтерілісші дәуірі

1810 жылғы 16 қыркүйекте Мигель Идальго бастаған бүлікшіл қозғалысы туралы жаңалықтар Леонның жаңа корольдігінің тұрғындарына 29 қыркүйекте Феликс Мария Каллеханың сол кездегі Нью Леон губернаторы Мануэль де Санта Марияға жіберген хатына дейін дерлік жетпеді. Жаңа Испанияның астанасынан салыстырмалы түрде шалғайдағы солтүстік провинцияларға поштаның кешігуіне себеп – қашықтық пен жолдардың нашар жағдайы болды. Испанияға қарсы көтеріліс бұл аймақта жылдам басылды. Жаңа Леон корольдігі, Провинсиас Интернас де Ориентемен бірге, алғашқы жылдары көтерілісшілердің ісіне салыстырмалы түрде аз қолдау көрсеткен аймақтардың бірі болды. Леонның жаңа корольдігіне келетін болсақ, бұл фактіні түсіндірудің бірнеше себебінің бірі – ол Жаңа Испаниядағы испан империясы отарлаған соңғы аумақтардың бірі еді. Сондай-ақ, 1790 жылғы санақта көрсетілгендей, испан және криолло тегінің ең жоғары үлесі осы провинцияда болды, одан кейін Техас және Коауила келді. Мигель Идальго күрескен идеология немесе идеалдар Провинсиас Интернас де Ориентеде алғашқы әрекеттерінде жақсы қабылданбады, себебі Испаниямен тығыз байланысы мен Фернандо VI-ға адалдығы күшті болды. Аймақта қарсы көтеріліс қозғалыстары болды, әсіресе соғыстың алғашқы жылдарында, бұрынғы көтерілісші генерал Игнасио Элизондоның қозғалысымен. Ол Фернандо VI-ға адал әскерге ауысты, себептері даулы, бірақ ол көтерілісшілерге қосылғанда адал болған деп есептеледі, ал оның сенімдері күшті болды. Ол генерал Рамон Диас де Бустаманте әсерімен, Мигель Идальго, Игнасио Альенде және Мариано Абасоло сияқты негізгі көтерілісшілерді ұстау үшін артық жоспар құруға көндірілді. Игнасио Элизондо оларды 1811 жылы Коауиланың Бахан қаласында, Монкловаға қарай қашқанда ұстады, соңғы үміттері АҚШ-та пана табу еді. Соғыстың соңғы жылдары көтеріліс қозғалыстары азайды, тәуелсіздік сезімі қайта жанданды, бірақ Хосе Мария Морелос, қозғалыстың көшбасшыларының бірі, Мексиканың оңтүстігіндегі Чильпансинго қаласында құрылтайшы конгресс шақырып, өзін Нуэво Рейно де Леонның өкілі деп атады деген жаңалықтарға байланысты алаңдаушылық болды. Осыдан бір жыл бұрын Хуан Хосе де ла Гарза Кадистегі Кортес Генеральдес-те Нуэво Рейно де Леонды өкілдік еткен, ол 1812 жылғы либералды испан конституциясын қабылдады. Мексика тәуелсіздігіне қол жеткізгеннен кейін Фрай Сервандо Тереза де Миер (Гуадалупаның Әзіресі Хуан Диегоның тилмасына емес, әрі қарай Сент-Томасның плащысына бейнеленген деп мәлімдеген) ұлттық құрылтай конгресінде Нуэво Рейно де Леонды өкілдік етті. Конгресс өзінің 45-ші декретінің 1-бабында «Ньюэво-Леон осы уақыттан бастап Мексика Федерациясының штаты болады» деп жариялады. Әке Миер жаңадан құрылған штаттың алғашқы конституциясын қабылдаған жергілікті заң шығарушы орган құруды ұйымдастырды, 1825 жылғы 5 наурызда. Бұл штаттық конгресс 1835 жылы таратылды және штат «Департамент» болып өзгертілді. Консерваторлар мен либералдар арасындағы ұлттық күрес аймақтың тұрақтылығына нұқсан келтірді. 1846 жылы Мексика-Америка соғысы кезінде АҚШ әскерлері Монтеррейді қоршап алды (Монтеррей шайқасын қараңыз). Сонымен қатар, АҚШ-тан келген тума тайпалар әйелдерді, балаларды, мал мен азық-түлікті ұрлап, аймаққа қатыгездікпен шабуыл жасады. Қауіпсіздік соншалық, тіпті қысқа сапарға шығар алдында өсиет жазу әдетке айналды.

Сепаратистік әрекеттер

XIX ғасырдың ортасында Нуэво-Леон тұрғындары жергілікті тайпаларға, АҚШ-қа және мексика билігіне қарсы шаралар қолдана бастады. 1850 жылы Нуэво-Леонның барлық қалалары қарулы жасақтарымен және кез келген сәтте басталуы мүмкін шайқасқа дайын жауынгерлік жабдықтарымен (бастименто) дайын тұрды. Бастименто жүгері наны, құрғақ ет және шоколадтан тұратын, сол кездегі және қазіргі Нуэво-Леон ауылдық тұрғындарының негізгі тағамы. Жергілікті шабуылдарға жауап аяусыз болды. Солтүстік американдықтардың әдістеріне еліктеп, нуэволеондықтар тайпалар ішетін суды улап, тайпа басшыларының басына сыйлық белгіледі. Апачи, команч, қашқан кикапу және солтүстік американдық филибустерлермен болған қақтығыстар қатал және адамдықтан безгенмен, мексика армиясын бірнеше шайқаста жеңген нуэволеондық жасақтарға көп тәжірибе сыйлады. Жергілікті батырлар Хуан Зуасуа, Хосе Сильвестр Арамберри, Мариано Эскобедо, Лазаро Гарса Аяла және Джеронимо Тревиньоның жауынгерлік дағдылары осы шайқастарда шыңдалды. Бұл өзін-өзі қорғау қозғалысының жетекшісі Сантьяго Видаурри болды, ол 1855 жылы Монтеррей жоспарын жариялап, Нуэво-Леонның тәуелсіздігін қайта орнатты. Кейіннен Америка Азамат соғысында Конфедерацияны қолдаған Видаурри, халықтың пікірін білдіру арқылы Мексиканың Коахуила штатын демократиялық жолмен аннексиялады және кейіннен Республика де ла Сьерра-Мадре деп жариялады, бұл Нуэво-Леонның тәуелсіздікке екі танымал тырысының бірі (екіншісі – 1840 жылғы Рио-Гранде Республикасы). Басты әскери қолдаушысы генерал Хуан Зуасуаның қазасынан кейін, ол Бенито Хуареске адал нуэволеондықтар тарапынан оңай қолға түсті, ол Коахуиланың аннексиясын жойды.

Кейінгі тарих

XIX ғасырдың соңында Нью-Леонда бірнеше өнеркәсіп саласы дамыды, олар уақыт өте келе Мексика экономикасында басты рөл атқара бастады. Осы кезеңде алғашқы нуэволеондық банктер, сондай-ақ сыра қайнату заводтары, цемент өндірушілер, болат қорыту заводтары құрылды. XX ғасырдың ортасына қарай, Нью-Леонда екі әйгілі халықаралық білім беру мекемесі болды: Нью-Леон автономды университеті және Монтеррей жоғары оқу орындарының технологиялық институты (Instituto Tecnológico y de Estudios Superiores de Monterrey). Штатқа неміс, орыс және итальян иммигранттарының көптеп келуі жергілікті мексикалық мәдениетті байытып, АҚШ-тың Техас штатымен байланысты нығайтты. 1970 жылдары коммунистік идеологияны ұстанған және оңтүстік-шығыс Мексиканың әлеуметтік мәселелерімен байланысты террористік топтар Нью-Леондағы маңызды бизнесмендерді, соның ішінде Эухенио Гарса Саданы өлтіру арқылы қырқыстар тудырды. Мексикадағы сияқты, штат та экономикалық дағдарыстарды бастан өткерді, бірақ 1990 жылдары Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (NAFTA) арқасында экономикалық өсім қайта жанданып, тұрмыстық жағдай жақсарды. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, Нью-Леон денсаулық сақтау және өмір сүру сапасы көрсеткіштері бойынша Мексикада көш бастады. Сан-Педро Гарса Гарсия сияқты муниципалитеттер Латын Америкасындағы ең жоғары тұрмыс деңгейіне ие, ал Нью-Леонның жалпы адам даму индексі кейбір еуропалық елдерден жоғары; елдермен салыстырғанда, ол әлемде 32-орынды иеленеді.

Нюэво-Леон тарихындағы маңызды күндер

1577 жылы Альберто дель Канто Санта-Люсия ауылын (қазіргі Монтеррей) құрды. 31 мамыр 1579 жылы Испанияның Филипп II Америкада жаңа патшалық құруға бұйрық берді. 1581 жылы Луис Карвахаль де ла Кюева Нуэво Рейно де Леон (Жаңа Леон патшалығы) құрды. 15 желтоқсан 1777 жылы Папа Пий VI Relata semper бұйрығымен Нуэво Леон епископтығын құрды. 29 қазан 1810 жылы Грито де Долорес хабары Монтеррейге жетті. 7 мамыр 1824 жылы Нуэво Леон мексикалық штат деп жарияланды. 5 наурыз 1825 жылы Нуэво Леон штатының алғашқы конституциясы бекітілді. 17 қаңтар 1840 жылы Рио-Гранде Республикасы: Нуэво Леон Коауила және Тамаулипаспен бірге Мексикадан тәуелсіздігін жариялады. 6 қараша 1840 жылы Мексика армиясы сепаратистерді жеңді. 20 қыркүйек 1846 жылы АҚШ армиясы Монтеррейді қоршауға кірісті. 1848 жылдың ақпанында АҚШ армиясы аумақтан шықты. 19 ақпан 1856 жылы Сьерра-Мадре Республикасы: Нуэво Леон Коауиланы қосып алып, Мексикадан бөлініп шығуын қайта жариялады. 5 ақпан 1857 жылы 1857 жылғы Конституция: Нуэво Леон жойылып, Коауиланың құрамына енді. 26 ақпан 1864 жылы Нуэво Леон еркін штат мәртебесін қайта алып, федерацияның ажырамас бөлігі болды. 3 сәуір 1864 жылы Монтеррей Нуэво Леонның астанасы деп жарияланды. Сепаратистер жеңілді. 1991 жылдың маусым айында "Solidarity International Bridge" көпірі арқылы Нуэво Леон Техас штатымен шекаралық бақылау пункін ашып, Колумбияның жоспарланған қалашығымен байланыс орнатты.