Кіріспе

Қытай жазушысы, журналист, педагог, баспагер және саясаткер Е Шэнтао (1894 жылғы 28 қазан – 1988 жылғы 16 ақпан) – қытай жазушысы, журналисті, педагогі, баспагері және саясаткері. Ол Қытайдағы мамыр төртінші қозғалысы кезінде құрылған алғашқы әдеби қауымдастық – Әдебиет зерттеулер қауымдастығының (文學研究會) негізін қалаушылардың бірі болды. Қытай Халық Республикасының Мәдениет вице-министрі лауазымын атқарды. Өмірі бойы баспа ісі мен тіл білімін жетілдіруге арналды. Ол "Әдебиет – өмір үшін" (文學為人生) деген философияны ұстанды.

Ерте өмір

1894 жылы 28 қазанда Цзянсу провинциясының Ву округінде дүниеге келген. Туған кездегі аты Е Шаоцзюнь (葉紹鈞), ал әдепті аты Биньчжэнь (秉臣) болды. Әкесі жер иесінің бухгалтері болып жұмыс істеді, олар өте шағын өмір сүрді. Алты жасында бастауыш білім алу үшін қарапайым мектепке түсті. Ол әкесімен бірге жұмыста жиі болып, қаланың әр жерін аралап, кедейлердің өмірін көрді. 1907 жылы Е Каоцзяо орта мектебіне оқуға түсті. Бітірген соң, 1914 жылға дейін бастауыш сынып мұғалімі болып жұмыс істеді, сосын жұмыстан босатылды. Жұмыссыз қалғаннан кейін, ол өзін "Libailiu Magazine" (《禮拜六》 "Saturday Magazine") журналында жарияланған классикалық қытай романдарын жазуға толықтай берді. Кейіннен 1915 жылы Шанхай коммерциялық баспасының (商務印書館上海印刷廠) негізгі оқулықтарының редакторы болды. Е тұрақсыз заманда өмір сүрді, соның ішінде 1894 жылғы Қытай-Жапон соғысы, Жүз күндік реформа және кейіннен Сыртқы күштердің ықпал аймақтары (列強割據) болды. Оның ерте өмірлік тәжірибесі ұлттық сезімін қалыптастырды және журналист және педагог ретіндегі келешек мансабына әсер етті.

Әдеби қозғалыстағы мансабы

Өмір бойы Әдеби қозғалыс үшін көп еңбек етті. 1919 жылғы Жаңа мәдениет қозғалысы, әдетте Төртінші мамыр қозғалысы деп аталатын, Е-нің әдеби мансабына үлкен әсер етті. Ол Пекин университетінің "Синчао Ше" ("Жаңа толқын қоғамы" 新潮社 1919–1920) студенттік ұйымына қатысып, әңгімелер, өлеңдер, проза, әдеби сын және драма сценарийлерін жариялай бастады. Е сондай-ақ PuShe (樸社, 1923) журналының редакторы болды. 1921 жылы Е, Мао Дун және Чжэн Чжэндуо Жаңа әдебиет қозғалысының алғашқы әдеби қоғамын – "Вэньсю Янцзюй Хуэй" ("Әдебиет зерттеулер қауымдастығы") құрды, олар реализм өнерін қолдады, бірақ "Өнер – өнер үшін" қағидасын қабылдамады. 1936 жылы Е, Мао Дун және Хун Шэнь (洪深) "Қытай әдебиеті мен өнер қоғамын" (Zhongguo Wenyi jia Xiehui 中國文藝家協會) құрды. 1941 жылы "Әдебиет және тарихты оқыту" (Wenshi Jiaoxue 文史教學) редакциялық комитетінің мүшесі болды. Е "Жапон империализміне қарсы әдеби одақтың" (文藝界反帝抗日大聯盟) негізін қалаушылардың бірі болды.

Саяси өмір

Ол биліктегі бірнеше лауазымды атқарды. Коммунистік революциядан кейін Е Баспа және баспа басқармасының директорының орынбасары (出版總署副署長), Халықтық білім беру баспасының президенті (人民教育出版社社長) және Білім министрінің орынбасары болып қызмет етті. Ол сондай-ақ Ұлттық халық конгресінің бесінші тұрақты комитетінің мүшесі, Бесінші Қытай халық саяси кеңесшілер конференциясының (ҚХСК) ұлттық комитеті және Қытай демократияны дамыту қауымдастығының төрағасы болып сайланды. Е 1988 жылдың 16 ақпанында Бейжіңде 93 жасында қайтыс болды.

Білім беру және журналистика идеологиясы

Е-ге білім мен журналистика екі бірге байланысқан сала еді.

Білім берудің мақсаты - білім беру емес" ("教是为了不教")

Еңбек Есенұлы қазіргі қытай тілі білімін жетілдіруге зор үлес қосты. Ол қытай педагогтарына жаңа ой ұсынды, атап айтқанда, оқушыларды кітаптардағы ұзақ және толық мазмұнмен жүктеудің орнына, оқу әдістерін үйрету қажеттігін жеткізді. Бұл идея дәстүрлі қытай білім беру жүйесіндегі маңызды серпіліс болды, себебі бұл жүйе көбінесе жатқа айту мен доктриналық білім беруге баса назар берген. Сонымен қатар, Еңбек сыншыл ойлау мен жеке бағалаудың маңыздылығын қанаттандырды. Ол оқушылардың өмір бойы білім алуының негізі осы оқу дағдыларын дамыту екенін айтты.

Оқуға қабілеттілік (易讀性)

Оқуға оңайдығы Е-нің туындыларының ерекше қасиеті болды. Бұл оқырманның мәтінді қаншалықты тиімді қабылдап, түсіне алатынын көрсетеді. Журналист ретінде Е тілге ерекше мән берді. Бұған себеп, ол редактор болғанға дейін 10 жылдан астам уақыт мұғалім болып жұмыс істегендігі. Ол жазуды оқырман үшін деп есептеді және оны оқырман мен автор арасындағы байланыс құралы ретінде қарастырды. Сол кездегі жазушылардың басты мәселесі – жазу өнерін жетік меңгермеушілік еді. Олардың сөздері дәлдігімен және мағыналық ашықтығымен кемшіліктерге толы болды. Көбінесе, олардың туындыларын жоғары білімді адамдар ғана бағалай алды. Жазушылар практикалық пайдалылығына мән бермеді. Сондықтан әдебиет жалпы жұртқа жеткізілмеді. Е, тек практикалық және түсінікті жазылған нәрсе ғана көркемдік құндылыққа ие болатынын айтты. Оқырман мазмұнын түсінбесе, онда оның ешқандай қадірі жоқ.

"Менің алғашқы мансабым - редакторлық" деп айтар едім.

Егер біреу менің мансабым туралы сұраса, мен бірінші мансабым – редактор, екіншісі – мұғалім деймін, – деді Е. Ол өмірінің көп бөлігін редакциялау және басылымдарды шығарумен өткізді. «Шанхай коммерциялық баспасы» – Е-нің редакторлық жолының бастауы болды. 1923 жылдан бастап ол осы баспаның редакторы болды. 1930 жылдың соңында Е «Шанхай коммерциялық баспасынан» кетіп, «Каймин баспасының» (Kaiming Shu Dian 開明書店) редакторы болды. Ол қытай тілі және балаларға арналған әңгімелер кітаптарын редакциялай бастады. «Редакциялау – оңай жұмыс емес». Е үшін редактор болу – тек кәсіп емес, нағыз мансап болды. «Редакциялауда салғырттыққа қатаң тыйым салынады, барлығын жеке тексеру қажет. Редакторлар өз басылымдарына, тілшілеріне және оқырмандарына адал болуы керек». Редактор соңғы нәтижеге бақылау жасауда маңызды рөл атқарады. Е «жауапкершілік» – табысты редактор болудың кілті дейді. Ол әрқашан осы қағиданы сақтап келді. Е өмірі бойы редакциялау және басылымдарды шығарумен шұғылданды. Оның «бірінші және соңғы» мансабына деген құлшынысы ешқашан тоқтаған емес. Екінші Қытай-жапон соғысы кезінде Е отбасымен Лешан қаласына көшіп, Ухань университетінің Қытай тілі кафедрасында профессор болып жұмыс істеді. 1946 жылы ол Шанхайға оралып, «Каймин баспасындағы» редакторлық қызметін қайта бастады.

Е-дің басылымдары

Өмір бойында Е журналистика саласымен тығыз байланыста болды. 1925-1929 жылдар Е-дің жаңа жарияланымдар дәуірі болды. Ол көптеген танымал журналдар мен газеттерді редакциялады, оның кейбір жұмыстары төменде келтірілген:

Заманауи баспаның жаңа дәуірі

Е-дің қазіргі қытай тіліндегі көзқарасы Қытайдағы қазіргі заманғы журналистиканың дамуына үлкен серпіліс берді. Е қазіргі қытай тілінің нормативтенуін, оның ішінде грамматика, риторика, лексика, пунктуация, жеңілдетілген иероглифтер және түрлену иероглифтерін (異體字) жоюды ынталандырды. Ол сондай-ақ иероглифтерді жинақтап, стандарттады және Қытай фонетикалық жүйесін (Hanyu Pinyin Fang'an 漢語拼音方案) жасады. Оның барлық күш-жігері редакциялық жұмыстың сапасын және ұйымдастырылуын жақсартуға көмектесті. Ең маңыздысы, Е халық тіліндегі басылымдарды қолдады. Оның журналдары мен газеттері көбінесе халық тілінде жарық көрді, бұл басқа журналистер мен оқырмандарға оқуды жеңілдетті. Бұл тұтастай алғанда Қытайдағы қазіргі заманғы журналистиканың жылдам дамуына әсер етті. Е сонымен қатар көрнекті педагог және талантты іздеуші болды. Ол Ба Цзинь, Динь Линг және Дай Ваншу сияқты көптеген дарынды жас авторлар мен редакторларды тәрбиеледі және ашты.

30-мамыр қозғалысының тарихы

1925 жылы 30 мамырда Шанхайда қанды қырғын болды, ол Мамырдың отызыншы қозғалысы (五卅運動 Wǔsà yùndòng) деп белгілі болды. Шамамен 2000 Шанхай жұмысшысы мен студенті империалистік үстемдікке қарсы күресті күшейтіп, әділетсіз шарттарды жоюды талап етіп, қарқынды антиимпериалистік қозғалысқа қатысты. Шерушілер "Империалистерге қарсы!" деп ұран салды. Қытайдың барлық айманындағы жұмысшылар жалпы ереуілге шығып, жаппай демонстрациялар ұйымдастырды. Британ полициясы шерушілерді күшпен басып тастап, оқиғада 12 қытай азаматын өлтірді. 1 маусымға дейін 20-дан астам қытай азаматы қаза тапты.

Сурет

Ее Шенгтао. Қытай жазушыларының портрет галереясында (Гонконг баптистік университетінің кітапханасы) Конг Кай Мин салған портрет.