Кіріспе

Қытай саясаткері, белсенді және журналист (1873–1929)

Лян Цичао (қытай тілінде: 梁啓超; Уэйд Джайлс: Liang2 Chʻi3 chʻao1; Йель: Lèuhng Kái chīu) (1873 жылғы 23 ақпан – 1929 жылғы 19 қаңтар) – қытай саясаткері, әлеуметтік және саяси белсенді, журналист және зиялы. Оның ой-пікірлері қазіргі Қытайдың саяси реформасына зор ықпал етті. Ол жазбалары мен реформалық қозғалыстары арқылы қытай ғалымдары мен белсенділеріне үлкен әсер етті. Батыс және жапон кітаптарын қытай тіліне аударған арқасында жаңа теориялар мен идеялар кеңінен танылды, ал жас белсенділер шабыттанды. Жастық шағында Лян Цичао өзінің ұстазы Кан Ювэймен бірге 1898 жылғы реформа қозғалысына қатысты. Қозғалыс жеңіліске ұшыраған соң ол Жапонияға қашып, конституциялық монархияны қолдады және династияға қарсы саяси оппозиция ұйымдастырды. 1911 жылғы революциядан кейін ол Бейян үкіметіне кірді, бас судья және валюта жүйесі бюросының алғашқы президенті болып қызмет етті. Юань Шикайға наразы болғаннан кейін, император болу ниетіне қарсы қозғалысты бастады. Юань қайтыс болғаннан кейін, ол Дуань Цируи кабинетінің қаржы басшысы және тұз басқармасының бақылаушысы болды. Ол Жаңа мәдениет қозғалысын қолдады және мәдени өзгерістерді, бірақ саяси революцияны жақтамады.

Отбасы

Лян Цычао 1873 жылдың 23 ақпанында Гуандун провинциясының Синьхуй қаласында дүниеге келген. Лянның әкесі Лян Баоин (梁寶瑛, кантонша: Lèuhng Bóu yīng; әдептік аты – Ляньцзянь 蓮澗, кантонша: Lìhn gaan) – фермер және жергілікті ғалым болған, бірақ дәстүрге және ұлттық жаңару үшін білімнің маңыздылығын баса назар аударатын классикалық білімі оған алты жасында түрлі әдеби туындылармен танысуға мүмкіндік берді. Тоғыз жасқа келгенде Лян мың сөздік эсселер жаза бастады және көп ұзамай аудандық мектептің оқушысы болды. Лянның екі әйелі болды: Ли Хуйсян (李惠仙, кантонша: Léih Waih sīn) және Ван Гуйкуан (王桂荃, кантонша: Wòhng Gwai chyùhn). Олар тоғыз бала туды, олардың барлығы Лянның қатаң және тиімді білім беруінің арқасында табысқа жетті. Олардың үшеуі Қытай Ғылым академиясының ғылыми қызметкерлері болды, соның ішінде Қытай сәулетінің көрнекті тарихшысы Лян Сичэн.

Ерте өмір

Лианг 11 жасында провинциялық емтиханды тапсырды. 1884 жылы ол дәстүрлі мемлекеттік емтиханға дайындалудың ауыр жұмысын қолға алды. 16 жасында ол Юрэн провинциялық екінші деңгейлі емтиханды тапсырып, сол кездегі ең жас сәтті үміткер атанды. 1890 жылы Лян Пекинде өткен Цзиньши ұлттық емтиханында сүре білмей, жоғары дәреже алу мүмкіндігінен айырылды. Ол әйгілі қытай ғалымы және реформашы Канг Ювэймен бірге емтихан тапсырды. Лиангтың Цзиньши емтиханында сүре алмауы туралы кең таралған әңгімеге сәйкес, емтихан комиссиясы Кангтың қазіргі институттарға наразылық білдіргені үшін оны құлатуға ниеттенген. Бірақ емтихан анонимді болғандықтан, ең дәстүрден тыс көзқарастарды білдірген жұмыстың Кангқа тиесілі екенін болжай алатын. Алайда Канг өзін жасырып, дәстүрлі идеяларды жақтаған сегіз аяқты эссе жазып, емтиханды сәтті тапсырды, ал Лянның жұмысы Кангтікі деп есептеліп, сәтсіз аяқталды. Реформашы конфуциші ғалым Вэй Юаньның «Теңіз елдері туралы суреттелген трактат» кітабынан шабыттанған Лян батыс саяси ойларына қызығушылық танытты. Үйіне оралғаннан кейін Лян Гуанчжоудағы 万木草堂-да сабақ берген Канг Ювэймен бірге оқыды. Кангтың сыртқы саясат туралы ұстанымдары Лянның Қытайды реформалауға деген ынтасын күшейтті. 1895 жылы Лян Кангпен бірге ұлттық емтиханға Пекинге қайта барды. Емтихан барысында ол Гонгче Шаншу қозғалысына белсенді қатысты. Екінші рет емтиханды тапсыра алмағаннан кейін ол Пекинде қалды және Кангқа «Ішкі және сыртқы ақпарат» басылымын шығаруға көмектесті. Сондай-ақ ол 強學會 ұйымын құруға қатысты, онда Лян хатшы болып қызмет етті. Кейіннен Хунань провинциясының губернаторы Чэнь Баочжэнь оны «Хюнань газеті» (Xiangbao 湘報) және «Хюнань журналы» (Xiang xuebao 湘學報) сияқты реформалық басылымдарды редакциялауға шақырды.

Реформалық қозғалыстар

Конституциялық монархияның жақтаушысы ретінде Лян Цин үкіметтің басқаруына наразы болды және Қытайдағы қалыпты жағдайды өзгертуді қалады. Ол реформаларды Кан Ювэймен бірге ұйымдастырды.

Бұл ұсыныс көп ұзамай келіспеушіліктерге ұласты, және император жесір Цисидің бұйрығымен Лян іздестірілетін адамға айналды. Циси сол кезде саяси консерваторлардың жетекшісі болды және кейіннен регент ретінде үкіметті басқарды. Циси реформаларға қарсы болды және оның жақтастарымен бірге «Жүз күндік реформаны» тым радикалды деп сынады. 1898 жылы консерваторлардың төңкерісі барлық реформаларды тоқтатты, және Лян 14 жылға Жапонияға қашып кетті. Токиода ол ықпалды саясаткер және болашақ Жапония премьер-министрі Инукай Цуюсимен достық қарым-қатынас орнатты. Жапонияда ол жазбалары арқылы шетелдегі қытайлар мен шетелдік үкіметтер арасында реформаторлардың мүддесін қолдауға тырысты, демократиялық идеяны белсенді түрде насихаттады. Ол жеке тұлғаның маңыздылығын қаперге ілді және Токиодағы Тунмэнхуэй (Гоминьданның алдағысы) қолдаған радикалды республикалық идеяға қарсы конституциялық монархияны қолдады. Жапонияда Лян Вьетнамның маңызды антиколониалдық революционері Фан Бой Чауға көмектесіп, оның серігі болды. 1899 жылы Лян Канадаға сапар шекті, онда Сунь Ятсенмен кездесті, содан кейін Гавайидегі Гонолулуға барды. Боксерлік көтеріліс кезінде Лян Канадаға оралды, онда «Қытай империясының реформа қауымдастығын» құрды. Бұл ұйым кейіннен конституциялық монархияны жақтаған Конституциялық партияға айналды. Сунь революцияны жақтаса, Лян кезеңді реформаны уағыздады. 1900–1901 жылдары Лян Қытай империясын реформалау науқанына қолдау көрсету және Батыс технологиясы, өнеркәсібі және үкімет жүйесінің ең жақсы үлгілерін қабылдау арқылы Қытайды жаңғырту мақсатымен алты айлық сапармен Австралияға барды. Ол ел бойынша қытай және батыс тыңдаушыларына лекциялар оқыды. Бұл сапар 1901 жылы Австралияның құрылуымен (алты британдық колонияның бірігуімен) бірге болды. Ол бұл интеграция моделінің Қытайдың әртүрлі аймақтары үшін жақсы үлгі болатынын ойлады. Ол саясаткерлердің құрметіне ие болды және Австралияның бірінші премьер-министрі Эдмунд Бартонмен кездесті. Ол сол жылы Жапонияға оралды. 1903 жылы Лян сегіз айлық лекциялық турға шықты, АҚШ-та президент Теодор Рузвельтпен Вашингтонда кездесті, содан кейін Ванкувер (Британдық Колумбия, Канада) арқылы Жапонияға қайтты. 1905 жылы Жапонияда тұрып, Лян Цинь әкімшілігіндегі конституционалистік қозғалысты қолдады. Конфуцийдің ұрпағы Яншенг герцогін Цинь әулетінің орнына император етіп тағайындауды Лян Цичао ұсынды.

Саясатшы

Жаңғырту құру үшін Лян саясаттағы екі туыс мәселеге ден қойды. Біріншісі – модернизацияға қарай өзгерген адамдардың азаматқа айналу жолдары еді, және Лян қытайлықтардың Циң әулетінде ұлттық мемлекет құру үшін азаматтық құндылықтарды жақсартуы керек деп ойлады. Екінші мәселе – азаматтық мәселесі болды, және Лян олардың екеуі де Циң әулетіндегі реформаны қолдау үшін маңызды деп санады. 1915 жылы ол Юань Шикайдың өзін император етіп тағайындау әрекетіне қарсы шықты. Ол шәкірті Цай Э-ді, Юньнань әскери губернаторын, көтеріліс жасауға көндірді. Прогрессивтік партия бөлімдері Юань Шикайды құлату үшін үгіт жүргізді, және көптеген провинциялар тәуелсіздіктерін жариялады. Бұрын ол теріске бұрған революциялық қызмет сәтті пайдаланылды. Дуань Цируиден басқа, Лян Бірінші дүниежүзілік соғысқа одақтастар тарапынан қатысуды ең жақтаған адам болды. Ол бұл Қытайдың беделін арттырып, шетелдік қарыздарды жеңілдететініне сенді. Ол ұстазы Кан Ювэйді 1917 жылғы шілдеде Циң әулетін қайта орнатуға жасалған сәтсіз әрекетке көмектескені үшін айыптады. Дуань Цируи мен Фэн Гочжанды жауапты мемлекет қайраткерлеріне айналдыра алмаған соң, ол саясаттан бас тартты. Реформаларының сәтсіздігіне қарамастан, Лян Цичаоның «Бір одақта бес ру» азаматтық идеясына негізделген қытай ұлтшылдығы идеясы Сунь Ятсен мен Гоминьданның ұлтшылдығына, сондай-ақ ҚКП-ның ұлтшыл риторикасына әсер етті.

Журналист ретінде

Лин Ютанг бір кезде Лианды «қытай журналистикасы тарихындағы ең ұлы тұлға» деп атады, ал «Лян Чжичао және қазіргі Қытайдың санасы» кітабының авторы Джозеф Левенсон Лианды «талантты ғалым, журналист және саяси қайраткер» деп сипаттады. Левенсонның айтуынша, Лианг Цичао «ғасыр басындағы ең ықпалды ғалым-журналист» болды. Лианг газеттер мен журналдардың саяси идеяларды жеткізу үшін тиімді құрал болатынын көрсетті. Тарихшы және журналист ретінде Лианг екі мамандығының да бірдей мақсаты болуы керек деп сенді және «әдептік міндеттеме», ол былай деп мәлімдеді: «өткенді зерттеп, болашақты ашып, мен ұлт халқына прогресс жолын көрсетемін». Осылайша ол өзінің алғашқы газетін құрды, оны Хан әулетінің студенттік қозғалысының атымен Цин И Бао (淸議報) деп атады. Лиангтың Жапонияға жер аударылуы оған еркін сөйлеуге және интеллектуалдық тәуелсіздігін жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Журналистік мансабында ол екі маңызды газеттің – «Жонвай Гонгбао» (中外公報) және «Шиву Бао» (時務報) газеттерінің бас редакторы болды. Ол өзінің моральдық және саяси идеалдарын Цин И Бао (淸議報) және «Жаңа азамат» (新民叢報) журналдарында жариялады. Сонымен қатар, ол республикалық идеяларын Қытайда да, бүкіл әлемде де тарату үшін әдеби туындыларын пайдаланды. Осыған байланысты ол жаңа үлгідегі мерзімді басылымдар жазып, саяси және мәдени тұрғысынан ықпалды журналист атанды. 1910 жылдары ғылым мен демократия туралы ойды кеңейту үшін ол мақалаларын «Жаңа жастар» журналында жариялады. Бұдан әрі, журналистика оған патриотизмін білдіруге жол ашты.

Жаңа Азаматтық журнал

Лиан 1902 жылдың 8 ақпанында Жапонияның Йокогама қаласында алғаш жарық көрген, екі апта сайынғы, кең таралған "Жаңа азамат" (Синьмин Цунбао 新民叢報) атты журнал шығарды. Журнал саясат, дін, құқық, экономика, бизнес, география, сондай-ақ қазіргі және халықаралық жағдайлар сияқты көптеген тақырыптарды қамтыды. Журналда Лиан бұрын естілмеген теориялар мен ұғымдарға қытай тіліндегі эквиваленттерді ойлап тапты және журналды Қытайдағы қоғамдық пікірді алыстағы оқырмандарға жеткізу үшін пайдаланды. Жаңалықтарды талдау және эсселер арқылы Лиан "Жаңа азамат" журналы "қытай газеттері тарихындағы жаңа кезеңді" ашады деп үміттенді. Бір жыл өткен соң Лиан және оның әріптестері газет индустриясындағы өзгерістерді байқап, "өткен жылы біздің журнал жарық көргеннен бері, ұқсас стиль мен дизайстағы шамамен он журнал пайда болды" деп мәлімдеді. Лиан "Жаңа азамат" журналының бас редакторы ретінде демократия туралы өз ойларын таратып жүрді. Журнал бес жыл бойы тоқмейіш шығарылып, 1907 жылы 96 санынан кейін тоқтады. Оның оқырмандарының саны 200 мыңға жуық деп есептеледі.

Газеттің рөлі

Өз заманының қытай журналистикасының алғашқыларының бірі болған Лян газеттің "күшіне", әсіресе оның үкімет саясатына тигізетін әсеріне сенді. 1896 жылы ол "Шиву бао" ("Заманауи істер") газетінің бірінші санында "Баспасөздің мемлекеттік істерге тигізер пайдасы" деген мақала жазды. Мақаласында Лян елдегі ақпарат ағынын адам денесінің қан тамырлары мен пульсіне теңеді. 1894-95 жылдардағы Бірінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Лян Пекинде Қытай халқының басқаруға қатысуын арттыру мақсатымен ұйымдастырылған наразылықтарға қатысты. Бұл – заманауи Қытай тарихындағы осындай сипаттағы алғашқы наразылық болды. Дәстүрге қатысты көзқарастың өзгеруі ХХ ғасырдың басында Лян Цычао бастаған тарихнамалық революцияда (史學革命) айқын көрінді. Саяси реформадағы сәтсіздігіне көңілі толмаған Лян мәдени реформаға кірісті. 1902 жылы Жапониядағы эмиграцияда Лян "Жаңа тарихнама" (新史學) атты еңбегін жазды, онда қытайларды тек Қытай тарихын емес, әлем тарихын зерттеп, Қытайды түсінуге шақырды.

Аудармашы

Лианг аударма бюросының басшысы болды және батыстық еңбектерді қытай тіліне аударуды үйреніп жатқан студенттердің оқуын қадағалады. Ол бұл міндетті "барлық ең маңызды міндеттердің ең маңыздысы" деп санады, себебі батыс елдері саяси, технологиялық және экономикалық тұрғыдан табысқа жеткен деп есептеді. Философиялық еңбектер: Пекиннен және Цинге қарсы наразылықтарды басудан қашқаннан кейін, Лианг Ағарту дәуірінің батыс философтарының еңбектерін – Гоббс, Руссо, Локк, Юм және Бентамның шығармаларын зерттеді, оларды аударып, өз түсіндірмелерін қосты. Оның мақалалары көптеген журналдарда жарияланды, бұл шетелдік державалардың Қытайдың қуатты империясын қиратқанына қызыққан қытай зиялыларының назарын аударды. Батыс әлеуметтік және саяси теориялары: 20 ғасырдың басында Лианг Цичао Кореяға әлеуметтік дарвинизм және халықаралық құқық сияқты батыстық әлеуметтік және саяси теорияларды енгізуде маңызды рөл атқарды. Лианг өзінің белгілі манифесті "Жаңа халық" (新民說) еңбегінде былай деп жазды:

"Азаттық – жеке тұлға үшін емес, топ үшін азаттық. Адамдар басқа адамдардың құлы болмауы керек, бірақ өз тобының құлы болуы керек. Өйткені, егер олар өз тобының құлы болмаса, сөзсіз басқа біреудің құлы болады."

Ақын және романист

Лиан поэзия және роман жанрларында реформаларды жақтады. «Мұз ішетін студияның жинағы» (飲冰室合集) – 148 томдық әдебиеттегі оның ең көрнекті туындыларының жинағы. Лиан өзінің туындысын «Инбиншидің жинағы» деп атау идеясын Чжуанцзыдан алынған бір сөйлемнен алған. Онда: «Әр таңда мандат аламын, әр кешке мұз ішемін, бірақ ішкі жалымым сарқылмайды» (吾朝受命而夕飲冰,我其內熱與) делінген. Осыдан Лиан өз жұмыс орнын «Мұз ішетін студия» (Йинбингси) деп атап, өзін «Йинбингси Журен» (飲冰室主人) – «Мұз ішетін студияның иесі» деп атады. Осылайша ол қоғамдық мәселелерге алаңдап, жазу арқылы қоғамды реформалауға барынша күш салатынын көрсетуге тырысты. Лиан көркем әдебиет пен көркем әдебиет туралы ғылыми мақалалар да жазды, олардың ішінде Жүз күндік реформаның сәтсіз аяқталуынан кейін Жапонияға қашу (1898) және «Көркем әдебиет пен халықты басқару арасындағы байланыс туралы» (論小說與群治之關係, 1902) мақаласы бар. Бұл романдарда Батыстағы жаңару мен реформаға шақыру ерекше атап көрсетілген.

Білім беруші

1920 жылдардың басында Лян саясаттан қол үзді және Шанхай қаласындағы Туньнань университетінде, ал Пекин қаласындағы Цинхуа университетінің ғылыми-зерттеу институтында оқытумен айналысты. Ол «Цзянсуэ шэ» (Қытай лекциялар қауымдастығы) ұйымын құрды және Дриеш пен Рабиндранат Тагор сияқты маңызды зиялы тұлғаларды Қытайға шақырды. Академиялық салада ол өз заманының белгілі ғалымы болды, батыс білімі мен идеологиясын енгізіп, ежелгі қытай мәдениетін терең зерттеді. Ол батыс ойын және қытай білімін үйлестіруге қатысты әлеуметтік дарвинизм тұрғысынан зерттеулер жүргізді. Педагог ретінде Лян Цычао Қытайдың болашағы балалар екенін, ал білім беру балалардың өсуі үшін маңызды екенін, дәстүрлі білім беру әдістерін өзгерту қажеттігін және қазіргі Қытайда білім беру реформасының маңызды екенін ойлады. Ол балалардың шығармашылық ойлау қабілетін дамыту және түсіну деңгейін арттыру қажет деп санды, ал жаңа мектептер білім берудің жаңа тәсілдерін үйрету үшін маңызды болды. Өмірінің соңғы он жылында ол қытай мәдени тарихы, қытай әдеби тарихы және тарихнама салаларында зерттеулер жариялады. Лян Моцзының еңбектерін қайта қарастырып, «Циң дәуірінен бұрынғы саяси ойлар» және «Циң дәуіріндегі интеллектуалдық ағымдар» сияқты көптеген еңбектер жазды. Ол сонымен қатар буддизмге қызығушылық танытып, Қытайдағы оның ықпалы туралы тарихи және саяси мақалалар жазды. Лян көптеген шәкірттерін жеке әдеби шығармалар жазуға ықпал етті. Олардың арасында белгілі қазіргі заман ақыны Сюй Чжимо және Қытай лингвистикасының негізін қалаушы, талантты ақын Ван Ли болды.

Мұра

Лянның әулеттік кітабы бір кезде жоғалып, тек бір беті ғана қалды. Отбасы мүшелері есім қою әдісін қайта құрып, әр буын бір-бір таңбадан қолданып, он алты таңбалық тізбек құрды. Лян балаларына бұл тізбектен «思» таңбасын қолданбады.