Кіріспе

Мемлекеттік қаржыны зерттеудегі заң: табыс – тұтыну мен таза байлықтың өзгеруінің қосындысы. Хайг-Саймонс табысы немесе Шанц-Хайг-Саймонс табысы – мемлекеттік қаржы экономистері экономикалық әл-ауқатты талдау үшін қолданатын табыс өлшемі, ол табысты тұтыну және таза байлықтың өзгеруі ретінде анықтайды. Ол математикалық формуламен көрсетіледі:

I = C + ΔNW

мұнда C = тұтыну, ал ΔNW = таза байлықтың өзгеруі. Тұтыну – кез келген тауарлар мен қызметтерге жұмсалатын қаржы. Таза теориялық тұрғыдан алғанда, тұтынуға капиталдық шығыстар кірмейді, ал барлық шығындар амортизацияланады.

SchanzHaigSimons табыс салығы мен ақшалай қаражаттың шығыны салығы

Ақша ағыны тұтыну салығы жеке тұлғаның жылдық тұтынуына салық жүктемесін шектеуге, салық базасынан тұтынуға жатпайтын шығындар мен ағымдағы жинақтарды алып тастауға бағытталған. База жылдық жалпы кірістер мен жинақтан алынған қаражатты біріктіру арқылы есептеледі, содан кейін жылдық бизнес және инвестициялық шығындар мен жинаққа жыл сайын қосылған сомалар алынып тасталады. Нәтижесінде алынған сомаға прогрессивті ставкалар қолданылады. Теориялық тұрғыдан дұрыс Шенц-Хайг-Симонс (SHS) табыс салығының базасы әр адамның жылдық тұтынуы мен ағымдағы жинақ қосымшаларынан тұрады. Осылайша, салық салынатын ағымдағы кірістер, тіпті олар жинақталған болса да, салық базасында қалады, ал бұрынғы жинақтардан алынған қаражатқа қазір салық салына қоймайды, себебі олар өткен жылы салыққа тартылған. Басқаша айтқанда, SHS салық базасы екі компоненттен тұрады: ағымдағы тұтыну және ағымдағы жинақтау (бұрынғы инвестициялар бойынша алынған ағымдағы үстеме кірістерді қоса алғанда), ал ақша ағыны тұтыну салығы тек бір компоненттен тұрады: ағымдағы тұтыну. Олардың айырмашылықтарына қарамастан, ақша ағыны тұтыну салығы мен SHS салығы екеуі де бизнес немесе инвестициялық шығыстар ретінде төленген қаражатты базадан жоюды талап етеді. Бұл ақша ағыны тұтыну салығы үшін қажет, өйткені бизнес және инвестициялық шығындар тұтыну емес, ал SHS салығы үшін қажет, себебі бұл шығындар тұтыну да, жинақ қосымшалары да емес. Бизнес және инвестициялық шығындар екі салықтың базасында орын алмағандықтан, ақша ағыны тұтыну салығы мен SHS салығы бойынша бизнес және инвестициялық пайыздық шығындар бірдей қарастырылуы керек деген ой туындайды. Бірақ олар олай емес. SHS салығы мен ақша ағыны тұтыну салығы бизнес және инвестициялық пайыздық шығындарды өңдеуге әртүрлі құрылымдық тәсілдер қолданады, бірақ екі жүйе де салық базасынан ағымдағы бизнес және инвестициялық шығындарды алып тастаудың жалпы мақсатын бөліседі.

Байлық өзгерісіне салынатын салық

Хейг-Симонс теңдеуі АҚШ-тың жеке табыс салығының есептелуінен өзгеше. Мысалы, жұмыс берушінің қызметкердің денсаулық сақтануына жасаған жарналары салық салынатын қызметкер табысына кірмейді. Хейг-Симонс бойынша табыстың анықтамасымен мұндай жарналар табысқа қосылуы керек. Алайда, егер осы жарналарды есептен шығару "төлеу қабілетін бағалаудағы дұрыс түзетуді" көрсететін болса, онда олар Хейг-Симонс табыс салығының базасына енгізілмеуі мүмкін.

Тұтынуға салынатын салық

Еуропалық Одақ және АҚШ-тың көптеген штаттары Хайг-Саймонс табысына салық және тұтыну салығын қолданады. Еуропалық Одақта, қосылған құн салығы тауарлар мен қызметтерді сатып алу кезінде әрбір сатылым сатысында соңғы тұтынушыға жеткенше қолданылады. АҚШ-та көптеген штаттар тауарлар сатып алудан сату салығын жинайды.