Кіріспе

Тілдік формалардың дәл аудару мүмкін емес қасиеттері

Аудармасыздық – мәтін немесе сөйлеудің басқа (берілген) тілге аударғанда баламасы табылмайтын қасиеті. Аудармаға келмейтін мәтін кемшілік немесе лексикалық олқылық деп есептеледі. Бұл термин, «толық аударма» деп аталатын аударманы жасаудың қиындықтарын сипаттағанда қолданылады. Ол, белгілі бір ұғымдар мен сөздердің өте тығыз байланысты болғандықтан, дәл аударудың мүмкін емес тапсырмаға айналатындығы туралы түсінікке негізделген. Кейбір авторлар тілдің қасиетті ұғымдарды қамтиды немесе ұлттық ерекшеліктерге тән екенін айтады. Брайан Джеймс Бейрдің пікірінше, аудармасыздық кейде ұлттардың ұлттық генийдің дәлелі ретінде қарастырылады. Ол Александра Жаффтың сөздерін келтіріп былай дейді: «Аудармашылар аудармаға келмейтін нәрселер туралы сөйлегенде, көбінесе әр тілдің өзіндік "генийі" бар екенін, ол басқа тілдерден табиғи түрде ерекшеленеді және мәдениеті мен халқының "жанының" бір бөлігін көрсетеді деген ойды күшейтеді». Дегенмен, аудармашы лексикалық кемшілікті жою үшін әртүрлі аударма тәсілдерін қолдана алады. Осы тұрғыдан алғанда, аудармасыздық терең тілдік салыстырмалылыққа байланысты емес. Мағына, техникалық дәлдікпен болмаса да, дерлік әрқашан аударыла алады.

Теориялар

Уолтер Бенджаминмен байланыстырылатын ой мектебі бар, ол аудармаға қатысты «қасиетті» ұғымын анықтайды және бұл аудармасыз мәтінге қатысты, себебі оның мағынасы мен жазуын ажырату мүмкін емес. Бұл аударманың түпнұсқа мәтінмен толыққанды байланысқа қол жеткізуі керек деген көзқарасқа негізделген. Бұл теория аударманың парадоксалды сипатын көрсетеді, онда ол – процесс ретінде – қажеттілік пен мүмкін еместікті бір уақытта біріктіреді. Бұл Жак Дерриданың Бабель туралы мифке жасаған талдауында көрінеді, ол бұл сөзді шатасуды білдіретін есім де, сонымен қатар Құдайдың жеке аты да деп сипаттады. Деррида атап өткендей, Құдай әлемді көптеген тілдерге айыптағанда, ол аударманың қажеттілігі мен мүмкін еместігін бірге тудырды. Брайан Джеймс Баердің пікірінше, аудармасыздық кейбір ұлттар үшін өздерінің ұлттық генийлерінің дәлелі болып саналады. Оңай аударылатын әдебиеттер түпнұсқалықтан айырылған деп есептелуі мүмкін, ал аудармалардың өзі тек еліктеулер ретінде қарастырылуы мүмкін. Баер Жан Жак Руссоның «нағыз гений – жоқтан барды жасайтын және жаратушы» деген анықтамасын келтіреді. Роберт Фросттың поэзия туралы айтқан сөзін парафраздап («Поэзия – аудармада жоғалып кететін нәрсе»), Баер «ұлттық идентитікті аудармада жоғалып кететін нәрсе деп анықтауға болады» дейді. Ол Александра Жаффтың сөздерін келтіріп: «Аудармашылар аудармасыздық туралы сөйлегенде, көбінесе әр тілдің өзіндік «генийі» бар екенін, ол басқа тілдерден ерекшелендіретін және мәдениетінің немесе халқының «жанының» бір бөлігін көрсететін «өзекті» екенін күшейтеді» дейді. Латынның consocer, испанның «consuegros» немесе португалдың «consogros» сөздері – «заңгерлер» сияқты гендерлік бейтарап көпше түрдегі сөздер. Егер Гарри Саллиге үйленсе, идиш тілінде Гарридің әкесі Саллидің әкесі үшін «мехутн» болады, ал әр ана екіншісі үшін «махтейнесте» болады. Румын тілінде олар cuscri деп аталады. Бенгал тілінде әкелер beayi, ал аналар beyan болады. Испан және португал тілдерінде «бауыр» «қайын інісімен» («hermano/irmão», «cuñado/cunhado»), «ұл» «қайын ұлымен» («hijo/filho», «yerno/genro») және әйел туыстары үшін «қайын сіңлісі» («cuñada/cunhada») және «қайын қызы» («nuera/nora») сөздері қолданылады. Екі тілде де «concuño» (исп.) немесе «concuñado/concunhado» (диалектіге қарай өзгереді) сөздері қолданылады, бұл ағайынды еркектердің немесе әйелдердің арасындағы қарым-қатынасты білдіреді (немесе екі әйел болған жағдайда «concuñada/concunhada» сөзін қолданады). Ағылшын тілінде бұл қарым-қатынас «cuñado/cunhado» (қарындастың күйеуі немесе жұбайының бауыры) ретінде қарапайым ғана «қайын аға» деп аталады. Бұл айырмашылық итальян тілінде де көрінеді, fratello – бауыр, cognato – қайын аға және т.б. Латын тілінде бала мен қайын бала арасында да айырмашылық бар, filius – бала, privignus – жұбайының баласы (біздің емес), gener (және әйел түрінде nurus) – баланың жұбайы. Сербия және Босния тілдерінде некеге байланысты қатынастарды білдіретін арнайы сөздер бар. Мысалы, «қайын жеңе» «снаха/snaja» (ағаның әйелі, сонымен қатар отбасы мүшесінің әйелі), «zaova» (күйеудің әпкесі), «svastika» (әйелдің әпкесі) немесе «jetrva» (күйеудің бауырының әйелі) болуы мүмкін. «Қайнаға» «zet» (қарындастың күйеуі немесе отбасы мүшесінің күйеуі), «djever/dever» (күйеудің бауыры), «šurak/šurjak» (әйелдің бауыры) немесе «badžanak/pašenog» (әйелдің апасының күйеуі) болуы мүмкін. Сонымен қатар «prijatelj» термині де қолданылады (идиш тілінде «махатуним» сөзімен бірдей, ол «дос» деп аударылады). Бенгал тілінде қайын туыстарды білдіретін көптеген сөздер бар. Мысалы, Boudi (ағаның әйелі), Shaali (әйелдің әпкесі), Shaala (әйелдің кіші інісі), Sambandhi (әйелдің ағасы/Shaali-нің күйеуі), Bhaasur (күйеудің ағасы), Deor (күйеудің кіші інісі) Nanad (күйеудің әпкесі), Jaa (күйеудің бауырының әйелі) және т.б. Бұл латын тілінде де солай, мысалы, levir (күйеудің бауыры), glos (күйеудің әпкесі), ianitrix (күйеудің бауырының әйелі), бірақ әйелдің туысқандық байланысы үшін сөздер жоқ. Орыс тілінде некеге байланысты қатынастарды қамтитын он бес түрлі сөз бар, бұл көптеген ана тіліндегілерді шатастыруға жеткілікті. Мысалы, идиш тілінде «сват» және «сватья» сияқты «заңгерлер» деген сөздер бар. Аудармашының жұмысын одан әрі қиындату үшін, орыс жұбайлары бір-біріне осы атаулармен тілдесуді қалайды. Американдық ағылшын тілінде жоғарыда айтылған барлық ерекшеліктерге қарағанда, «my brother in law» деген сөз «my spouse's brother», «my sibling's husband» және «my spouse's sibling's husband» деген мағыналарды білдіреді. Британдық ағылшын тілінде соңғысы қатаң түрде дұрыс емес деп есептеледі.

Жұмыс пен мектеп қатынастары

Жапон тілінде ата-ана мен бала арасындағы жақын қарым-қатынасты білдіретін "амаэ" деген ұғым бар, ол осы тіл мен мәдениетке ғана тән деп есептеледі және басшылар мен қызметкерлерге де қатысты қолданылады. Жапон, қытай және корей тілдерінде әртүрлі өтілге және/немесе жынысына қарай сыныптастар мен әріптестерді атауға арналған сөздер бар. Ағылшын тілінде сөйлейтіндерге ең таныс мысал, әдетте, жапон сөзі 先輩 (сенпай) болып табылады, ол үстеңгі сыныптас немесе әріптес деген мағынаны білдіреді. Кейде ұғым бірдей болғанымен, тәжірибесі басқаша болуы мүмкін, мысалы, испан тіліндегі үй оқуы және оның АҚШ, Пуэрто-Рико және Латын Америкасы елдеріндегі қолданылуы. Аудармашылар қолданылып жатқан терминдердің бірдей ұғымды жеткізе ма, жоқ па, соны анықтауы керек.

Шетелдік заттар

Мәдениетке беймәлім заттарды аудару оңай болуы мүмкін. Мысалы, жапон тілінде уасаби わさび – дәмдеуіш ретінде қолданылатын өсімдік (Wasabia japonica). Дәстүр бойынша, бұл өсімдік тек Жапонияда ғана өседі. Ангола сияқты елден келген адам оны толық түсінуі қиын болуы мүмкін. Дегенмен, осы сөзді аударудың ең оңай жолы – оны қарыз сөз ретінде қолдану. Немесе оны сипаттау үшін ұқсас көкөністің атауын пайдалануға болады. Ағылшын тілінде бұл сөз уасаби немесе жапондық хрен деп аударылады. Қытай тілінде оны жапонша айтылуымен – уасаби деп атауға болады, немесе оның ханзи ішіндегі жазуынша 山葵 (пиньинь: shān kuí) деп айтуға болады. Бірақ Қытай мен Тайваньда уасаби көбінесе 芥末 (jiè mò) немесе 绿芥 (lǜ jiè) деп аталады, яғни қыша деген мағынаны білдіреді. Шатасуды болдырмау үшін сары қыша және жасыл қыша деп атауға болады. Тағы бір тәсіл – бір сөздің орнына сипаттама қолдану. Мысалы, орыс және украин тілдері түркі тілдерінен "қураға" және "үрүк" сөздерін қарыз алған. Бұл екі жеміс қазір Батыс әлеміне таныс болса да, ағылшын тілінде оларға арналған белгілі бір термин жоқ. Ағылшын тілінде сөйлейтіндер "дәнсіз құрғақ абрикос" және "дәнді құрғақ абрикос" деп атауға мәжбүр. Ерекше қиындық тудыратын шетелдік объектілердің бірі – есімдер. Мысалы, Дуглас Хофштадтердің "Scientific American" журналындағы "Метамагикалық тақырыптар" рубрикасында жариялаған мысалын қарастырайық. Ол мына сұраққа ой келтірді: "Британның бірінші ханымы кім? Бірінші ханымдар премьер-министрдің резиденциясында тұрады, ал сол кезде 10 Даунинг-стритте Маргарет Тэтчер тұрды. Бірақ бірінші ханымдардың тағы бір белгісі – олар үкімет басшыларына үйленген, сондықтан Денис Тэтчер жақсы жауап болуы мүмкін, бірақ ол бұл атауды қабылдағысы келмеген болар еді".

Тұжырымдамалар

Мәдениетке беймәлім немесе аз танымал ұғымдарды аудару қиын, себебі сәйкес лексемалар жоқ. АҚШ-қа тән ұғымдарды, мысалы, жылжымалы үйлерді және күтімге алынған балаларды аудару кезінде аудармашылар тікелей аударумен шектеле алмайды, олар сипаттамалық тіркестерді пайдалану сияқты аударманы бейімдеудің жолдарын іздеуі керек. Бұл аударма мәселелері мен қиындықтарына арналған, әсіресе поэзияны аударуға ерекше назар аударады. Хофстадтер келтірген тағы бір мысал – Льюис Кэрроллдың көптеген жаңа сөздер мен сөзжасамдардан тұратын "Жабервоки" поэмасының бірнеше шетел тіліне аударылуы. Ирландиялықтардың әйгілі әзілі бар: ирланд тілінде "мауньяна" аударуға болашақ емес, себебі "олардың осы деңгейдегі шұғылдықты білдіретін сөзі жоқ".

Бейнелеу

Гил'ад Цукерманның айтуынша, "Бейнелеушілік көптеген тілдерде "Аллилуйя" мен "Амин" сөздерін аудармау себебі болуы мүмкін, егер осы негізгі діни ұғымдардың дыбыстары олардың мағынасымен тығыз байланысты болса – дыбысын жоғалтса, мағынасы да жоғалуы мүмкін. Мұны каббалалық әріптер күшімен салыстыруға болады, мысалы, гематрия арқылы еврейлік кітаптарды түсіндіру әдісі, онда әріптерінің сандық мәндері бірдей болатын сөздер алмастырылады. Гематрия күшінің қарапайым мысалы – танымал мақал נכנס יין יצא סוד (nikhnas yayin yåSå sōd), яғни "шарап кірді, құпия шықты", демек "шарап шындықты ашады", in vino veritas. יין, яғни шараптың гематрикалық мәні 70 (י=10; י=10; ן=50) және סוד, яғни құпияның гематрикалық мәні де осыған тең (ס=60; ו=6; ד=4). Сондықтан, сол кезде көптеген яхудилер бұл сөздің шындыққа сай екеніне сенді". Барбарольдық атаулар – көбінесе шет тілдерінен алынған, бірақ сиқыршы үшін бұрмаланған немесе мағынасыз сиқырлы формулалар. Ямблих барбарольдық есімдерді талқылап, олардың бастапқы мағынасы анықталған жағдайда да, сиқыршыларды оларды аудармауға шақырады, себебі есімдердің күші олардың мағынасында емес, дыбысында деп сенді. Қазіргі заманда Алистер Кроули да барбарольдық атаулардың тиімділігі олардың мағынасына емес, айтылуына байланысты екенін айтты.