Көне шахмат ойыны: Шатранж тарихы

Кіріспе

Шахматтың ескі түрі

Шатранж (араб және парсы тілінде: شطرنج; орта парсы тілінен چترنگ) – Сасани империясында ойналған шахматтың ежелгі түрі. Оның бастауы үнді ойыны чатураңгадан басталады. Қазіргі шахмат осы ойыннан біртіндеп дамып, 10 ғасырда мұсылмандық Аль-Андалус (қазіргі Испания) және Сицилия арқылы Еуропаға тарады.

Этимологиясы мен шығу тегі

Ойынның атауы көршілес елдерде парсы тіліндегі чатуранга, чатранг, араб тіліндегі шатрандж, тибет тіліндегі Чандеракиден шыққан сияқты. Бұл ойынның да, атауының та Үндістаннан келгенін көрсетеді. Сондай-ақ, Парсыда ойынның сол жаққа Үндістаннан келгені туралы пікірлер болған. Парсы сөзі түпкілікті санскрит тілінен (; caturaṅga) (catuḥ: "төрт"; anga: "мүше") шыққан, бұл сол аттас ойынға сілтеме жасайды: Chaturanga. Орта парсы тілінде бұл сөз синкопа салдарынан 'u' әрпін, ал апокопа салдарынан 'a' әрпін жоғалтып, жазылған, мысалы, 7 ғасырға жататын мәтіннің ("Шахмат кітабы") атауында. Парсы халықтық этимологиясында парсы мәтіні 224-241 жылдар аралығында билік құрған шаһ Ардашир I-ді ойын шебері ретінде атайды: «Құдайдың көмегімен Ардашир полода, атпен жүрісте, Чатрангта және Вайн Артакширде, сондай-ақ тағы да бірнеше өнерде бәрінен де жеңіске жетіп, соғысқа дайын болды». Дегенмен, Карнамак көптеген аңыздар мен жұмбақтарды қамтиды, бұл тек чатрангтың сол кезде танымал екенін көрсетеді. Кейінгі Сасанид патшасы Хосрау I (531–579) тұсында Үндістан патшасының (болжам бойынша Каннаудж қаласының Маухари әулетінен шыққан патша) сыйы ретінде он алты изумрудтан және он алты рубиннен (жасыл және қызыл) тұратын шахмат ойыны келді. Ойынмен бірге қиын мәселе қойылды, оны Хосраудың сарайындағы кеңесшілер сәтті шешті. Бұл оқиға алғаш рет (620 ж. шамасында) айтылып, Фердоусидің «Шахнамасында» (1010 ж. шамасында) да еске алынған. Қазіргі Үндістанда кездесетін чатуранга ережелері әртүрлі болғанымен, олардың барлығы армияның төрт бөлімінен (ангасы) тұрады: жылқы (ат), піл (мин), күйме (тұмба) және жаяу әскер (пешка), олар 8х8 тақтада ойнайды. Шатранж чатуранганың көптеген ережелерін, сондай-ақ негізгі 16 фигуралық құрылымын қабылдады. Сонымен қатар, 10х11 тақтадағы үлкен нұсқасы бар; 14 ғасырға жататын Тамерлан шахматы немесе (мүкемел шахмат), оның фигуралық құрылымы сәл өзгеше. Кейбір кейінгі нұсқаларында қара түсті шаршылар ойылып жазылған. Ойын Персияны исламдық жаулап алғаннан кейін батысқа тарады, ал 8 ғасырдан бастап ойын тактикасы мен стратегиясы туралы көптеген әдебиеттер жарық көрді. Ертедегі Үндістан чатурангасында (500–700 ж. шамасында) патшаны алу ойынды аяқтады. Парсы шатранжы (700–800 ж. шамасында) патшаға шабуыл жасалып жатқанын ескерту идеясын енгізді (қазіргі терминологияда «шах» деп жариялау). Бұл ойынның ерте және кездейсоқ аяқталуын болдырмау үшін жасалды. Кейін парсылар патшаны шахқа қоюға немесе шахта қалдыруға болмайтын қосымша ережені қосты. Нәтижесінде патшаны алу мүмкін емес еді, ал шахмат мат ойынды аяқтаудың жалғыз жолы болды. Исламның таралуымен шахмат Магрибке, содан кейін Андалусия Испаниясына тарады. Үндістанды исламдық жаулап алу кезінде (12 ғасыр шамасында) кейбір түрлері Үндістанға да оралды, бұл Солтүстік Үндістан терминіндегі māt (мат, парсы тілінен шыққан) немесе бенгал (пешка, араб тілінен шыққан деп есептеледі) терминдерінде көрінеді. Келесі ғасырларда шахмат Еуропада танымал болды, нәтижесінде қазіргі шахмат пайда болды.

The name of the game in adjoining countries appears to be derived from chaturanga chatrang in Persian, shatranj in Arabic, Chanderaki in Tibetan are examples. This suggests that the game, as well as its name, came from India. Also, as will appear, it was believed in Persia that the game arrived there from India. The Persian word ultimately derives from Sanskrit (; caturaṅga) (catuḥ: "four"; anga: "arm"), referring to the game of the same name: Chaturanga. In Middle Persian the word appears as , with the 'u' lost due to syncope and the 'a' lost to apocope, such as in the title of the text ("Book of Chess") from the 7th century AD. In Persian folk etymology, a Persian text refers to Shah Ardashir I, who ruled from 224 to 241, as a master of the game:

"By the help of Providence, Ardeshir became more victorious and warlike than all, on the polo and the riding ground, at Chatrang and Vine Artakhshir, and in several other arts." However, Karnamak contains many fables and legends, and this only establishes the popularity of chatrang at the time of its composition. During the reign of the later Sassanid king Khosrau I (531–579), a gift from an Indian king (possibly a Maukhari Dynasty king of Kannauj) included a chess game with sixteen pieces of emerald and sixteen of ruby (green vs. red). The game came with a challenge which was successfully resolved by Khosrau's courtiers. This incident, originally referred to in the (c. 620 AD), is also mentioned in Ferdowsi's Shahnama (c. 1010). The rules of chaturanga seen in India today have enormous variation, but all involve four branches (angas) of the army: the horse (knight), the elephant (bishop), the chariot (rook) and the foot soldier (pawn), played on an 8×8 board. Shatranj adapted much of the same rules as chaturanga, and also the basic 16 piece structure. There is also a larger 10×11 board derivative; the 14th century Tamerlane chess, or (perfect chess), with a slightly different piece structure. In some later variants the darker squares were engraved. The game spread Westwards after the Islamic conquest of Persia and a considerable body of literature on game tactics and strategy was produced from the 8th century onwards. In early Indian chaturanga (c. (circa) 500–700), the king could be and this ended the game. Persian shatranj (c. 700–800) introduced the idea of warning that the king was under attack (announcing check in modern terminology). This was done to avoid the early and accidental end of a game. Later the Persians added the additional rule that a king could not be moved into check or left in check. As a result, the king could not be captured, and checkmate was the only decisive way of ending a game. With the spread of Islam, chess diffused into the Maghreb and then to Andalusian Spain. During the Islamic conquest of India (c. 12th century), some forms came back to India as well, as evidenced in the North Indian term māt (mate, derivative from Persian ) or the Bengali (pawn, presumed derived from the Arabic ). Over the following centuries, chess became popular in Europe, eventually giving rise to modern chess.

Орта парсы әдебиеті

Пахлави тілінде жазылған үш кітап – «Кар Намаг и Ардашир и Пабаган», «Хосров және Ридаг» және «Визаришн и Чатранг» («Шахмат туралы трактат»), сондай-ақ «Чатранг Нама» («Шахмат кітабы») деп аталатын кітаптардың барлығы чатранг туралы айтады. «Кар Намагта» Ардаширдің «құдайлардың көмегімен поло, ат спорты, шахмат, тақта және басқа да өнерлерде баршадан жеңіске жетіп, тәжірибелі болғаны» айтылады. «Хосров пен Ридаг» туралы шағын трактатта Ридаг шахмат, тақта және хашт пай бойынша өз әріптестерінен жоғары екенін жариялайды. «Визаришн и Чатранг» авторы Бозоргмехр шахмат ойынының «хинд патшасы Девсарм» тарапынан Хасров I (531–79 жылдары билеген) үшін сынақ ретінде Такхтаритус елшісімен жіберілгенін және сынаққа Бозоргмехр визир жауап бергенін, ал ол өз кезегінде хиндтер үшін тақта ойынын сынақ ретінде ойлап тапқанын сипаттайды. Бұл үш орта парсы дереккөздері шахматтың Парсыға қашан енгізілгенін нақты көрсете алмайды. «Кар Намаг и Ардашир и Пабаган» мен «Хосров пен Ридагта» шахмат туралы айтылған мәлімдемелер тек дәстүрлі болып табылады және оңай соңғы Сасани немесе тіпті Сасаниден кейінгі редакцияларды көрсетеді. Турадж Дарьяидің сөзіне сүйенсек, «Кар Намаг и Ардашир и Пабаган» 6 ғасырда жазылған. «Визаришн и Чатранг» да 6 ғасырда жазылған.

Белгілі ойыншылар

Араб халифаларының тұсында шатраңждың ең жоғары деңгейдегі ойыншыларын әлияттар немесе сарайлықтар деп атаған. Бұл санатта тек бірнеше ойыншы болды:
Джабир әл-Куфи, Рабраб және Абун Наам – халифа әл-Мамун билігі кезіндегі үш әлият ойыншысы. Әл-Адли халифа әл-Ватик билігіндегі ең күшті ойыншы болды. Ол кезде ол әлият санатындағы жалғыз ойыншы еді. 847 жылы әл-Рази (парсы ғалымы) халифа әл-Мутаваккилдің куәгерлігімен қартайған әл-Адлиге қарсы жекпе-жекте жеңіске жетіп, әлият санатына өтті. Әбу Сули халифа әл-Мұқтафи тұсындағы ең күшті ойыншы болды. Әл-Рази бұған дейін қайтыс болған еді және Сули пайда болғанға дейін оған тең келген ойыншылар болған жоқ. Әл-Мұқтафидің қатысуымен ол әл-Мауарди деген ойыншыға оңай жеңіске жетіп, сол заманғы ең үздік ойыншы екенін дәлелдеді. Сули Рабраб пен әл-Разиді өз ізінен келген ең ұлы ойыншылар деп есептеді. Әл-Ладжлаж – Сулидің шәкірті және өз заманының көрнекті шатраңж шебері болды.

Ашылулар

Шатранждағы ашылулар әдетте taʿbīya تَعبِيّة (көпше түрі taʿbīyāt), араб тілінде تَعبِيّات деп аталатын, "жауынгерлік құрылым" деп аударылатын ұғымдар еді. Шатранждағы кейіпкерлердің дамуы баяу болғандықтан, қадамдардың нақты тізбегі салыстырмалы түрде маңызсыз болды. Оның орнына, ойыншылар қарсыласының ойынына көңіл бөлмей, белгілі бір позицияға – табияға жетуді мақсат ететін. Әл-Адли мен әс-Сулидің еңбектерінде табиялар жинағы кездеседі. Табиялар әдетте жартылай тақтада көрсетіліп, оларға қатысты түсіндірмелер берілген. Оларға жетуге қажетті нақты қадамдар тізбегі көрсетілмеген. Әл-Ладжладж өзінің кітабында кейбір табияларды егжей-тегжейлі талдады. Ол талдауын белгілі бір ашылудан бастады, мысалы, "Қос Мужанна" немесе "Мужанна – Машаихи", содан кейін 40-қадамға дейін жалғастырып, көптеген варианттарды ұсынды.

Мансубат

Парсы шахмат шеберлері көптеген shatranj проблемаларын құрастырды. Мұндай шатрандж проблемалары manṣūba مَنصوبة (көпше түрі manṣūbāt), منصوبات деп аталды. Бұл сөз араб тілінен "қою", "орналастыру", "жағдай" немесе "позиция" деп аударылуы мүмкін. Мансубаттар көбінесе жеңіске жету үшін бірнеше қадаммен шабуыл жасау арқылы құрастырылатын. Өзінің патшасына әдетте бірден мат жасайтын қауіп төндірілетін. Бір Мансуба – Диларам проблемасы (суретті қараңыз). Қара 1 Ra2#, Ra8# немесе Rb4# арқылы бірден мат жасай алады. Бірақ Ақ екі мұнарасын құрбан етіп жеңе алады: 1. Rh8+ Kxh8 2. Bf5+ Kg8 3. Rh8+ Kxh8 4. g7+ Kg8 5. Nh6.

Айта кетейік, алфиль (♗) диагональ бойынша екі клеткаға жылжып, арадағы фигуралардан секіріп өтеді; бұл оған ақ аттан секіріп өтіп, екінші мұнарадан ашық шабуылмен 2. Bf5+ беріп, шабуыл жасауға мүмкіндік береді. Әңгімеге қарағанда, бір ақсүйек (Ақ түспен ойнаған) әйелі Диларамды шахмат ойынына тіккен, және осы позиция туындаған. Ол: "Мені емес, сенің екі мұнараң құрбан болсын!" – деп жалбарынып айтқан.