Кіріспе

1992 жылы Диана, Уэльс ханшайымы жасаған телефон қоңырауларының жария болуы

«Сквидгигейт» немесе «Дианагейт» – Диана, Уэльс ханшайымы мен жақын досы Джеймс Гилби (Гилби Джин мұрагері) арасындағы 1990 жылға дейінгі телефон әңгімелеріне байланысты туындаған дау-дамайды білдіреді, бұл әңгімелер The Sun газетінде жарияланды. 1992 жылы The Sun газеті «Сквидгигейт» ( «гейт» қосымшасы – дау-дамайды білдіреді) деген тақырыптағы мақаласында осы жазбаның бар екенін мәлімдеді. Әңгімелер барысында Гилби Диананы «Скуиджи» және «Скуидж» деп лақаптайды. Сөйлесу кезінде Уэльс ханшайымы өзінің жағдайын танымал британдық «Ист-Эндерс» телесериалының кейіпкерімен салыстырып, жүкті болу мүмкіндігінен алаңдайды. Осы таспалардың жариялануы – Уэльс принці мен принцессасының некесі, ажырысуы және соңындағы ажырасуына байланысты БАҚ назарының ең жоғалған нүктесі болды.

Тіркеу және жариялау

Бұл жазба зейнеткер банк қызметкері, радио әуесқойының қателікпен жазылып қалған деген жорамалмен жарияланды.

Бірінші тыңдаушы: Сирил Ринан

1990 жылдың қаңтар айында The Sun газетінің екі тілшісі Сирил Ринанды оның Абингдон қаласындағы үйінен алты шақырым қашықтықтағы Дидкот теміржол станциясының тұрақ орнында кездестірді. 70 жастағы зейнеткер, "Трасти Сэвингс Банк" банкінің бұрынғы басқарушысы Ринан, әйелімен бірге көңіл көтеру үшін коммерциялық емес радио жиіліктерін үнемі тыңдайтын. Ринан оларға бұрын не жазғанын айтпастан, бір таспадан үзінділерді тыңдатты. Екі күннен кейін журналистер Ринан мырзаның үйінде жасаған тыңдау студиясымен таныстырылды, онда "сканерлердің үстінде 1960 жылдарғы үлгідегі магнитофон орналасқан, одан төменге микрофон ілінген, сканерлік жабдықтан "қызықты" әңгімелерді жазу үшін". Ринанның "Мен қатты қорқып кеттім, сіздер [тілшілер] таспаны алып кетсеңдер еді" деген сөзі келтірілген. Ол былай деді: "Оны алғаннан кейін не істеу керектігін білмедім. Мен онымен қиын жағдайда қалдым, мен одан қорқатын болдым", - деп, егер газет оған "таспа 'қауіпті' екенін айтқанда, мен оны өртеп немесе жойып тастар едім" деп мәлімдеді. Ринан қауіпсіздік бұзылғанына қатты алаңдап, алдымен Дианамен кездесуге тырысуды ойлады: "Мен кодты сөзді, мүмкін 'Скуидди' деген лақап атын қолданған болар едім. Мен оның абыройын сақтауға тырыстым". Алайда, "кем дегенде бір күн" ойланғаннан кейін Ринан "Диананы көре алмаймын" деп шешті. Сондықтан ол "The Sun газетіне хабарласты".

Жарияланым

1992 жылы 23 тамызда The Sun газетінде жарияланған "Squidgygate" (бастапқыда "Dianagate" деп аталды) – Уэльс ханшайымы Диананың жақын досымен тілдескен дыбыс жазбасының бар екендігін ашқан сенсациялық жаңалық болды. Бұл дос кейін Гилби екені белгілі болды, ол атақты джин өндірушісінің мұрагері. Гилби бастапқыда The Sun газетінің айыптауларын жоққа шығарған болатын. Ол 33 жастағы Lotus автокөлік сатушысы және Диананың бала кезінен бергі досы еді. 1989 жылғы Жаңа жыл қарсаңында болған әңгімелерінің тақырыптары сан алуан болды. Арнайы телефон желісі арқылы шамамен 60 000 адам 30 минуттық жазбаның мазмұнын өздері тыңдай алды, бір минуттық қосылыстың құны 36 пенс болды. Жазба әңгіменің ортасынан басталады, ер адам сұрайды: "Осылай болса, жаным, бүгін тағы қандай қиындықтар болды?" Ал әйел жауап береді: "Мен түскі ас ішкенде қатты шаршадым, көзімнен жас шығарып жібердім. Өзімді өте қайғылы, бос сезіндім және 'құдай-ау, осы отбасы үшін мен не істедім' деп ойладым. Бәрі қаншалықты қиын. Мен әрқашан осы некенің шектеріне шыдай алмаймын, мен бірдеңе жасауға бара жатырмын деген қауесет тарады, ол менің өмірімді шынайы азапқа толтырады, мен шешім қабылдадым." Әңгіме BBC-нің "EastEnders" телесериалы сияқты түрлі тақырыптарды қамтыды, сондай-ақ Диана Король-анадан алған ерекше көзқарастар туралы айтты: "Бұл жек көру емес, көбінесе аяныш пен қызығушылықтың қосылған түрі [ ] мен көз жоғарылаған сайын, ол маған қарайды, содан кейін басқа жаққа бұрып, күлімсірейді." Сонымен қатар, Диананың кейіннен кеңінен танымал болатын болжамдарға деген қызығушылығын ескере отырып, ол Норвич епископын қалай таңғалдырғанын айтты: "Мен өзімді сүйген және [өлген] адамдардың қазір рухтар әлемінде маған қарап тұрғанын сезіндім." Диана Гилбимен болған кездесуінің жария болып кетпеуіне алаңдады. Ол жүкті болуден де қорқып, Гилби оны 14 рет "Дарлинг" деп, ал 53 рет "Squidgy" (немесе "Squidge") деп атады.

Екінші тыңдаушы: Джейн Норгроув

1992 жылдың 5 қыркүйегінде The Sun газеті сол қоңырауды Оксфордширдегі тыңдаушы, 25 жасар Джейн Норгроув та жазғанын хабарлады. Ол 1989 жылғы Жаңа жыл қарсаңында бұл қоңырауды жазғанын, бірақ "тіпті тыңдамағанын" айтты. "Мен таспаны дәптерімшеге салып қойдым. Бірнеше апта өткен соң ғана ойнаттым, сосын кассетада кім сөйлеп тұрғанын түсіндім". 1991 жылдың қаңтар айында, бір жыл бойы таспаны сақтап келгеннен кейін, Норгроув The Sun газетіне жүгінді. Газет оның жазбасының көшірмесін жасап, уақыты үшін 200 фунт стерлинг ұсынды. Норгроув ақшаны қабылдамай, "қорқып, енді бұл туралы ештеңе білгісі келмейтінін" мәлімдеді. Норгроув былай деді: "Мен қазір бұл мәселенің бәрін түсіндіру үшін сөйлегім келеді, бұл ханшайымды жамандау үшін жасалған құпия жоспар туралы әңгімелерге нүкте қоюым керек. Мен Уэльс ханшайымын жамандауға арналған сарайлық қастандыққа қатыспаймын". The Sun газеті бастапқыда "жоғары дәрежелі сарай қызметкерінің" пікірін жариялаған еді, ол таспаның Диананың атын қаралау мақсатымен жасалған қастандық екенін айтқан. Сондай-ақ, таблоидтарда басқа да анонимді сарай қызметкерлерінің пікірлері келтірілді, олар бұл таспаның "Уэльс ханшайымының Эндрю Мортонның "Диана: Шын Хикаясы" кітабымен ынтымақтастығынан кейін, ханшайымға кек қайтару үшін жасалған күрделі әрекет" екенін айтты. Мұндай болжамдар тек таблоидтарда ғана емес, сонымен қатар бақылауға қарсы кеңесші "Systems Elite" компаниясының өкілі Уильям Парсонс та мұндай жазбаның мүмкін болуы үшін қажетті техникалық және атмосфералық талаптардың (шалушылардың 100 мильден астам қашықтықта, әртүрлі желілік жасушаларда болуы және екі жартысының да бірдей анық дыбыспен жазылуы) өте күмәнді екенін айтты: "Менің ойымша, бұл жазба кездейсоқ түсіп қалған жоқ [ ] Мұнда көзге көрінетіннен гөрі көбірек мәселе бар". Джейн Норгроув: "Бұл менің ғана жазбам, мен жатын бөлмемде телефон арқылы сөйлескенімді жаздым. Басқа ештеңе де емес".

Контекст және реакция

Тина Браунның айтуынша, Диана мен Гилби Чарльзге үйленбес бұрын танысып, 1980-жылдардың соңында қайта байланысқан. Басылым жарық көрген кезде Уэльс принці мен принцессасы ажырасуға қатысты ұзақ және шиеленіскен сот процесін өткізіп жатқанда, "Уэльстер соғысы" деп аталған халықтың қолдауын алу үшін күресіп жатыр. Йорк герцогі мен герцогинясы бұрын-ақ ажырасып кеткен еді, енді бәрінің назары келесі патша және патшайым болуға тиіс Чарльз бен Дианаға ауған, олардың некесі жылдар бойы қаңқу мен әңгімелерге толы болды. Бұқаралық ақпарат құралдарында және сот ортасындағы болжамдар қызу шағына жетті. Диананың жеке хатшысы Патрик Джефсон өзінің естеліктерінде осы қақтығысқан жұптың бұқаралық ақпарат құралдарымен күресіп, бір-бірін басып озуға тырысқан қиын ойындары туралы айтады: жақын журналистерге құпия ақпарат беру, телеарналармен бірлесіп деректі фильмдер түсіру, және бір күні әртүрлі қоғамдық шараларға жеке-жеке қатысу – бұл Чарльз бен Диананың бір-бірін назардан шығарып, жарыққа шығудан тоқтатуға тырысқан стратегияларының бір бөлігі ғана. Джефсон сол кездегі Кенсингтон сарайындағы атмосфераның "жабық есіктің астынан ақырындап тараған қан тобындай" болғанын еске алады. 1991 және 1992 жылдары Диана бұрын көп танылмаған сот тілшісі Эндрю Мортонмен құпия түрде "Диана: Оның Шын Тарихы" кітабын жазды, онда Уэльстердің некесінің бұрын жасырылған апатқа ұшырағаны толық ашылды. Диананың нервтік анемиясы, өзін-өзі өлтіруге жасаған әрекеттері және денесіне зиян келтіруі, сондай-ақ Чарльздың Камилла Паркер Боулзбен қарым-қатынасы және сарай шенеуніктерiнiң бұзылып бара жатқан патшалық некесiн тоқтатуға жасаған амалдары ашық айтылды.

Таспаны талдау

1993 жылы The Sunday Times газеті Корбидегі Audiotel International компаниясының тапсырысымен «Squidgygate» таспасының талдау нәтижелерін жариялады. Audiotel таспаның деректері күмәнді екенін анықтады. Деректердің импульстары («пиптер», шамамен 10 секунд сайын, есеп айырысу үшін ақпаратты қамтитын) әдетте Cellnet желісіне жіберілгенге дейін стансада сүзіліп алынар еді. Осы «пиптердің» болуы аномалия болды, бірақ олар тым жылдам, тым қатты болды және «төмен жиілікті [аудио] «көлеңке»» көрсетті, бұл «таспаның өңделгенін» білдіреді, деді Audiotel компаниясының басқарушы директоры Эндрю Мартин фирмасының есебінде. «Жалпы алғанда, жазбада бірдеңе дұрыс емес, бұл әңгіме болғаннан кейін қайтадан жазылған болуы мүмкін». The Sunday Times жариялағаннан кейін бір апта ішінде Crew Green Consulting компаниясының Джон Нельсон және Sony International компаниясының аудио сарапшысы Мартин Колломс газет үшін тағы бір тәуелсіз талдау жасады. Олардың талдауы көрсеткендей, әңгіме Ринанның айтуынша, сканерлік қабылдағышпен жазылмаған. Маңызды факторлардың бірі – «Squidgygate» әңгімесінде 50 герцтік гул және жазылған сөйлеуде 4 кГц-тан жоғары жиілікті компоненттер болды. Бұл екеуі де Ринанның Icom қабылдағышының сүзгісінен өтпеген және ұялы телефон желісі арқылы берілген болуы мүмкін емес. 50 Гц гул телефон арқылы сөйлесуді тікелей қосып тыңдауға тырысудың нәтижесімен сәйкес келеді. Гилби ұялы телефонмен тұрақтанған көлік ішінде сөйлескендіктен, Диананың Сандрингемдегі телефон желісі жазбаның көзі болып қалды. Нельсонның Ринанға барып, оның қарапайым қабылдау жүйесін (Icom кең жолақты сканерлік қабылдағыш және әдеттегі теледидар антеннасынан тұратын) тексергеннен кейін жасаған талдауы, жазба Диананың телефоны мен жергілікті станса арасында телефон желісіне тікелей қосылып тыңдалған болуы мүмкін екенін көрсетті. Сонымен қатар, тар жолақты спектрлік талдау бұл 50 Гц гул екі бөлек, бірақ біріккен компоненттерден тұратынын көрсетті, бұл бастапқы жазбадан кейін таспа ремикске түскенін көрсетеді. Таспаның жиілік спектрі аналогты ұялы телефон арнасынан алынған жазба ретіндегі шығу тегімен сәйкес келмейді, бірақ жазба тікелей қосылып тыңдалса, мұндай жағдай болуы мүмкін. Нельсон жазбаға қарсы техникалық аргументтер келтірді және екі маңызды мәселені анықтады. Біріншісі – Гилбидің ұялы телефоны Cellnet желісіне тіркелген. Екіншісі, Абингдон қаласындағы Cellnet базалық станциясының деректер арнасы, Ринанның сапары кезінде оның қабылдау жүйесінде алынған жалғыз арна, телефон арқылы сөйлескен күні жұмыс істемеген, ол 1990 жылдың 3 наурызында ғана іске қосылды. Сондықтан, Ринан немесе Норгроув 1989 жылдың желтоқсанында немесе 1990 жылдың қаңтарында жазбаны эфирден алған болуы мүмкін емес. Audiotel International компаниясы күдік тудырған деректер импульстарына қатысты Колломс пен Нельсон былай деді: «Біз бұл деректер импульстары шынайы емес, кейіннен таспаға қосылған деген қорытындыға келдік. Олар жергілікті жазбадан алынған және жергілікті тыңдауды жасыруға тырысқан». Телекоммуникациялық компания Cellnet «Squidgygate» транскриптісі жарияланғаннан кейін Гилби Cellnet телефонымен сөйлескендіктен, автоматты түрде ішкі тергеу жүргізгенін мойындады. «Ұялы телефон желісіне тыңдау құрылғысы орнатылса, бұл өте сезімтал мәселе», - деді Cellnet өкілі Уильям Остром: «Біз не болғанын нақты білуді қаладық». Остромның сөзіне göre, Cellnet-тің тергеуі Колломс пен Нельсонның қорытындыларын «растады»: Cellnet «бұл біздің желімізге тыңдау құрылғысы орнатылғанының мысалы деп толық сеніммен айта аламыз» деді.

Үкіметтің реакциясы

"Сквидгигейт" ақпараттық ағып шығуына қатысты күдіктер Ұлыбританияның МИ5 қауіпсіздік қызметіне шоғырланды. Ішкі істер министрі Кеннет Кларк: "Қауіпсіздік қызметтері телефон тіркеуін қатаң бақылайды және олардың қатысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ" деді. Ол мұндай ұсыныстарды "аса қоршаулы" және "өте ақымақтық" деп атады. Осы мәлімдемелер жасалған күні палатаның барлық партиялық Ішкі істер комитетінің мүшелері МИ5 директоры Стелла Римингтонмен алғашқы рет кездесті. Комитет мүшесі Джон Гринвей (консерватор) жақындағы "Камилгейт" ақпараттық ағыны "қауіпсіздік қызметтерінің жұмысын бақылауға немесе тексеруге парламенттік комитеттің жауапкершілігін күшейтеді [ ] Мен әріптестерімнің [МИ5-тің 'Камилгейт' ақпараттық ағынына қатысы туралы] айыптаулардың растығын сұрағысы келетініне сенемін, және ол [Римингтон] бізге жауап бермейді деп күдіктенемін" деді. Кездесуде талқыланған мәселелердің ешқандай жазбасы жоқ. "Сквидгигейт" бойынша ресми ұстанымға алғаш күмән келтірген жоғары лауазымды тұлға – радио хабар тарату стандарттары органының консервативті төрағасы Лорд Рис Могг болды. 1993 жылғы қаңтарда ол "Таймс" газетіндегі мақаласында британдық қауіпсіздік қызметтерінің кейбір өкілдерін жазбаны жасауға және оны таратуға жауапты деп айыптады. "Барлық таспалар бір айдың ішінде жасалған", - деп жазды ол. "Ең мүмкін түсіндірме – МИ5 патшалық отбасын ИРА қаупінен қорғау үшін жасады. Менің ойымша, бұл дұрыс емес еді, бірақ олар жасалғаннан кейін ақпараттың жария болу қаупі туды". Кларк мәлімдеме жасағанға бірнеше күн бұрын "Daily Mirror" газеті "Камилгейт" тақырыбында сегіз минуттық аудиожазбаны жариялады, онда Принц Чарльз өзінің сүйіктісі Камилла Паркер Боулзбен жеке әңгімелесіп отыр. "Mirror" газетінің редакторы Ричард Стотт газетке таспаны сақтауға немесе көшірме жасауға рұқсат берілмегенін, бірақ таспаны "қарапайым азаматтың" жазғанын мәлімдеді. Бірақ "The Sunday Times" газеті Манчестердегі анонимді жекжат журналист түпнұсқа таспаның толық көшірмесін сатуға тырысып жатқанын, оның құны 50 000 фунт стерлинг екенін хабарлады. "Сквидгигейт" дауының қайта жандануы жылдам болды: "Камилгейт" жазбасының күні 1989 жылғы 18 желтоқсан, ал "Сквидгигейт" таспасы жазылғанға дейін бірнеше апта бұрын болған.

Саяси салдар

"Сквидгигейт" немесе "Камилгейт" ісі бойынша тергеуге кіріспес бұрын, Ішкі істер министрі Кеннет Кларк Парламентте былай деді: "Тергеуге түсетін ештеңе жоқ. [ ] Бұл мәселенің қауіпсіздік қызметтеріне немесе GCHQ-ға қатысы бар деген айыптаманы газеттер таратқанына мен толық сенемін, олардың тыңшылықпен алынған телефон әңгімелерін пайдалануына өте кінәлі екенін ойлаймын." Оппозицияда болған Лейбористік партия Кеннет Кларкты жауапсыздыққа айыптады және мынадай мәлімдеме жасады: "Ол бұл айыптамаларды қабылдап, оларды жетерлік деңгейде қарастырып отырғанын көрсетуі керек, әйтпесе ол өзі жауапты ұйымды басқара алмайтын болып көрінеді."

Ресми позиция

Джон Мейджордың үкіметі ақырында екі баяндама жариялады, екеуі де МИ5 және МИ6-ны "Royalgates" таспаларына қатысы бар екендігінен тазартты. Солардың бірі – қауіпсіздік қызметтерінің ақпарат жинау тәжірибесін қадағалаған Корнхиллдің лорд Бингем атты Тыңдау комиссарының жылдық есебі. Есептен үзінді: "[Лорд Бингем] ақпарат жинау рәсімдеріне қатысушылардың [қанағаттанбас мінез-құлқына қарсы] заңдық ережелерді қатаң сақтауына әсерленді". "Сквидгигейт" ісіне нақты сілтеме жасай отырып, ол "МИ5, МИ6 және GCHQ тыңдауларына қатысты баспасөзде кез-келген уақытта тараған хабарларға" қатысты пікір білдірді, оның айтуынша, мұндай хабарлар "әрқашан жалған болып шықты және ресми тыңдаудың ауқымы мен тыңдау нысандары туралы жұртшылыққа мүлдем жаңылысқан ой берді". Консервативті партиядан депутат Ричард Шепард ресми есептерді "екі ескі тіршілік иесі, олардың пікірінше, қауіпсіздік қызметтері адалдықпен әрекет етеді" деп сипаттады. Ұлттық мұра министрі Питер Брук парламент мүшелеріне "аталған агенттіктердің басшылары тараған қаңқулардың шындығы жоқ екенін" қатысты нақты мәлімдеме жасады. "Сквидгигейт" эпизоды Патшайымды соншалықты мазалады, ол МИ5-тен кінәліні немесе кінәлілерді анықтау үшін тергеу жүргізуді сұрады. Тергеушілердің айтуынша, себеп қаржылық болуы мүмкін емес еді – тек радио әуесқойлары мен баспасөз ғана пайда тапты, демек, себеп саяси болуы керек. 2002 жылы Диананың бұрынғы жеке күзетшісі, инспектор Кен Уорф, тергеу "барлық қатысушыларды анықтағанын, бірақ заңдық себептермен одан әрі толықтыра алмаймын, және мұндай қажеттілік те жоқ" деп мәлімдеді. Уорф былай деп қосты: "Бұл принцессаның, оның қарсыластары жиі жоққа шығарған сенімін растайды, яғни билік оны жоюға тырысты".