Кіріспе

2003 жылы Дэвид Келлидің өліміне қатысты сауал

Хаттон сауалы – 2003 жылы Ұлыбританияда Лорд Хаттон төрағалығымен өткізілген сот сауалы. Ол Лейбористік үкімет тарапынан биологиялық қару сарапшысы және БҰҰ-ның Ирактағы бұрынғы қару инспекторы Дэвид Келлидің өліміне байланысты даулы жағдайларды зерттеу үшін тағайындалған. 2003 жылдың 18 шілдесінде Қорғаныс министрлігінің қызметкері Келли, BBC журналисі Эндрю Гиллиган қолданған цитаталардың көзі ретінде танылғаннан кейін қайтыс табылған. Бұл цитаталар, үкіметтің Ирак және жаппай қырып-жоятын қару туралы "қыркүйектік есепке" қасақана өзгерістер енгізгенін мәлімдеген медиа хабарларының негізін құрады. Сауал 2003 жылдың тамызында басталды және 2004 жылдың 28 қаңтарында жарияланды. Хаттонның есебі үкіметті кінәлі деп танудан тазартты, ал BBC-ге қатысты күшті сын айтылды, нәтижесінде BBC төрағасы Гавин Дэвис және бас директоры Грег Дайк қызметінен кетті. Бұл есеп британдық қоғам тарапынан күмәнмен қабылданды және The Guardian, Independent және Daily Mail сияқты британдық газеттер тарапынан сынға ұшырады, бірақ басқалары BBC-дегі елеулі кемшіліктерді ашты деді.

Өмірбаян

Келли үш BBC журналисінің үкімет, әсіресе премьер-министр Тони Блэрдің баспасөз қызметі, Ирактың әскери қабілеттерін жалған мақтап, деректі әдейілеп көркейткенін хабарлаудың көзі болды; нақтырақ айтқанда, Ирактың 45 минут ішінде "жаппай қырып-жоятын қаруды" пайдаланып шабуылға қабілетті деген талап. Бұл хабарлар Эндрю Гиллиган 2003 жылдың 29 мамырында BBC Radio 4-тің Today бағдарламасында, сол күні Гавин Хьюитт сағат 10-дағы жаңалықтарда және 2 маусымда Сьюзан Уоттс BBC Two-дің Newsnight бағдарламасында көрсетті. 1 маусымда Гиллиган The Mail on Sunday газетіне жазған мақаласында бұл мәлімдемелерін қайталады, үкіметтің баспасөз хатшысы Аластер Кэмпбеллді деректі өзгертудің басты себепшісі деп атады. Үкімет бұл хабарларды жоққа шығарды және BBC-ді нашар журналистика жасады деп айыптады. Келесі апталарда телерадиокомпания бұл хабарды қолдап, оның сенімді дерек көзі бар екенін мәлімдеді. Күшті медиалық қысымнан кейін, 9 шілдеде Келли баспасөзде Гиллиганның хабарларының дерек көзі ретінде танылды. Келли 17 шілдеде үйіне жақын далада өз-өзіне қол жұмсады. Келесі күні британ үкіметі тергеу жариялады. Тергеудің мақсаты "Доктор Келлинің өліміне байланысты жағдайларды" зерттеу болды.

Тергеу

Тергеу 1 тамызда басталды. Сот отырысы 11 тамызда басталды. Тергеудің бірінші кезеңі 4 қыркүйекте аяқталды. 15 қыркүйекте куәларды шақырудың екінші сессиясы басталды, онда бірінші сессиядан кейбір куәлар, мысалы Эндрю Гиллиган, Қорғаныс министрі Джефф Хун, BBC төрағасы Гавин Дэвис және Алястер Кэмпбелл, бірінші кезеңнен туындаған қосымша сұрақтар үшін қайта шақырылды, сондай-ақ кейбір куәлар алғаш рет шақырылды. Дәлелдерді жинау 24 қыркүйекте аяқталды. Тергеу барысында 22 күн бойы, 110 сағатқа созылған 74 куәгердің куәліктері тыңдалды. Төрт адвокат (Queen's Counsel) сауалдар қойып, қарсы сұрақтар жасады. Тергеуді Джеймс Дингеманс QC (қазіргі судья Дингеманс) және Питер Нокс (қазіргі KC) жүргізді. Үкіметтен Джонатан Сампсон (қазіргі лорд Сампсон) өкілдік етті. Эндрю Кальдекотт QC BBC-дің өкілі болды. Тергеу аяқталғаннан кейін Хаттон жүргізген процеске кеңінен қолдау көрсетілді. Тергеу Ұлыбритания үкіметі мен BBC-нің ішкі жұмысына ерекше қолжетімділік берді. Тергеуге ұсынылған құжаттардың көп бөлігі тез арада тергеудің веб-сайтында жарияланды. Британ елшісі Дэвид Браучер 2003 жылғы ақпанда Женевадағы кездесуде доктор Келлимен болған әңгімесін баяндады, оны "өте терең есте сақтаудан шыққан" деп сипаттады. Браучер Келлидің ирактық дереккөздеріне олармен ынтымақтасқан жағдайда соғыс болмайтынын және соғыс оны "белгісіз" моральдық жағдайға түсіретінін сендіргенін айтты. Браучер Келлиден Иракқа шабуыл жасалса не болады деп сұрағанда, Келли: "Мен, бағаналы болжам бойынша, орманда өлі қалпында табылдым" деді. Браучер Келлинің өлімінен кейін жіберген электрондық хатынан үзінді келтірді: "Мен бұл туралы көп ойламадым, оны ирактықтар оған кек қайтаруға тырысуы мүмкін деген уәде ретінде қабылдадым, ол кезде бұл мүмкін емес сияқты көрінбеді. Енді мен оның мүлдем басқаша ойлап отырғанын түсінемін".

Баспаға шығару алдындағы есептің ағып кетуі

Бұл есеп ресми жариялану күнінен бір күн бұрын белгісіз бір тараптан The Sun газетіне тікелей жіберілді. The Sun және одан кейін көптеген басқа газеттер кешіккен басылымдарында есептің ағып кеткен нұсқасын жариялады. Sun газетінің саяси редакторы Тревор Каванаға телефон арқылы атын жасырған дереккөзден алған ағып кеткен нұсқа, есептің негізгі қорытындыларын дәл сипаттады. Тергеуге қатысқан барлық тараптар ақпараттың жариялануын айыптап шықты. Лорд Хаттон есептің қалай ағып кеткенін анықтау үшін қосымша тергеу бастады. Бұл екінші тергеуді заңгер жүргізіп, 2004 жылдың 11 тамызында баяндады, бірақ ақпараттың көзін анықтай алмады. Сондай-ақ, есептің қауіпсіздігінде "айқын әлсіздіктер" жоқ екенін мәлімдеді және болашақта осындай жағдайды болдырмау үшін ешқандай ұсыныс жасаған жоқ.

Хабарламадағы пікірлер

Бірнеше ұлттық газет бұл есепті үкіметке ешқандай сын айтпай жазғандықтан, Хаттонды "жақын тұрғандардың жасырын жамылуына" қатысқан деп айыптады. Daily Mail газетінің редакциондық мақаласында: "Біз Би-Би-Си төрағасының отставкаға кететінін көріп, Аластер Кэмпбелл өзінің төбесінен мақтан тұрып қарап отыр. Мырза судья, бұл шешім шындықтың мүддесіне қызмет ете ме?" деп жазылған. The Independent газетінің бірінші бетіне қызыл түспен жазылған "жасырын жамылу?" деген сөзбен үлкен, көбінесе бос, ақ кеңістік орналастырылған. Daily Express газетінің тақырыбында "Хаттонның жасырын жамылуы сұрақтарды жауапсыз қалдырды" деп жазылған, бұл Ұлыбританияның Ирак соғысына қатысу себептерін зерттеу бұл тергеудің шегінен тыс екенін көрсетеді. Газеттердің ешқайсысы жасырудың куәлігін ұсынбады, бірақ олар қорытындылардың дәлелдермен сәйкес келе ме деп күмәнданды. The Times, The Sun (екеуі де News Corporation компаниясына тиесілі және әдетте Би-Би-Си-ге сын көзбен қарайды) және The Daily Telegraph газеттері Би-Би-Си-дің есепте сынға ұшыраған мінез-құлқына назар аударды және Грег Дайктің сол күні (29 қаңтарда) кейін отставкаға кетуіне шақырды. The Sunday Times газеті лорд Хаттонды "жамандықты көрмейтін, жамандықты естімейтін және жамандықты айтпайтын" үш дана маймыл ретінде бейнеледі. The Daily Mail және The Daily Telegraph сияқты консерваторлық партияны қолдайтын газеттердің реакциясы, Блэрдің парламентке немесе халыққа қателестіргенін анықтамағанына консерваторлардың көңілі қалғанын көрсетті, бұл оның отставкасына себеп болуы мүмкін еді. Екінші жағынан, The Guardian және The Daily Mirror сияқты солшыл газеттер Блэрді консерваторларға қарсы қолдағанмен, Ұлыбританияның Ирак соғысына қатысуына қарсы болды және олар (және көптеген басқалар) Гиллиган сияқты Би-Би-Си журналистерінің соғысқа қарсы ұстанымын қолдады. Блэрдің кеңсесінен кетуін қаламаса да, олар Аластер Кэмпбелдің қыркүйектегі есепті жалған деп тапқанын қалар еді. 3 ақпанда Мартин Кетл "The Guardian" газетінде былай деп жазды: "Көптеген газеттер осы маңызды мәселелер бойынша белгілі бір нәтижеге тым көп инвестиция салды. Олар үкіметтің есеп бойынша және аты-жөні бойынша кінәлі деп табылғанын және Гиллиганның хабарламасының дұрыстығын қалады. Хаттон одан өзгеше қорытындыға келгенде, олар оның шешімдерін бұрмаланған деп айыптады және оның есебін жасырын жамылу деп атады. Бірақ есептің әлсіздігі оның тарлығында және біршама әлемдік еместігінде, оның шешімдерінің дәлдігінде емес еді." 31 қаңтарда мыңдаған Би-Би-Си қызметкерлері Грег Дайкке қолдау білдіретін хабарламаны жариялау үшін The Daily Telegraph газетінде толық беттік жарнамаға ақы төледі, содан кейін олардың аттарының тізімі келтірілді. Хабарламада:

News of the World газеті тапсырыс берген және 2004 жылдың 1 ақпанында жарияланған ICM қоғамдық пікір сауалында респонденттердің 54% Тони Блэрдің беделі нашарлағанын айтты. Тек 14% ғана оның есепте дұрыстығы расталғаннан кейін мәртебесі жақсарды деп ойлады. Кейбір елдерде Келли ісі кезінде британ үкіметіне жасаған шабуылдарының нәтижесінде Би-Би-Си-дің беделі жақсарды. Би-Би-Си Премьер-министрді және Қорғаныс министрлігін өзі мойындаған қателіктеріне қарамастан, ашық түрде кінәлауға дайындығы оның бейтарап және бейжай жаңалықтар көзі ретінде сенімін арттырды. Хаттон өзі 2004 жылдың 14 мамырында парламенттік комитет алдында сөйлеген сөзінде есепті қорғады. Ол соғысқа дейінгі барлауды зерттеуді дұрыс деп таппағанын айтты: "Мен бірдеңгейде шешім қабылдауым керек еді". Ол Гиллиганға қарсы айыптаулардың "көптеген мәселелерге қарағанда ауыр" екенін және жеке тергеу, Батлер шолуы жүргізіліп жатқанын айтты. 2006 жылдың қарашасында ол өзінің есебі жасырын жамылу екендігі туралы бұқаралық ақпарат құралдарының мәлімдемесін жоққа шығарды, былай деді:

Хаттон есебінің танымалдылығы 2006 жылдың мамырында Шери Блэрдың еңбек партиясының пайдасына 400 фунт стерлингке сатылған есептің қол қойылған көшірмесін саудаға салғаны туралы хабарланғаннан кейін арта түсті.

Құйрық артериясының кесуінің өлімге әкелуі

Өлімнің себебі ретінде суицид ресми түрде қабылданғанымен, кейбір медицина мамандары күмән тудырып, дәлелдердің оны қолдамайтынын айтты. Ең толық қарсылық The Guardian газетінде жарияланған үш дәрігердің хатында келтірілген, кейіннен газетке жазылған хатта тағы екі аға дәрігердің қолдауымен нығайтылды. Бұл дәрігерлер мәйіттен табылған ульнар артериясының (жамбас артериясы) кесілуі біреуді өлтіре алатын қан жоғалту деңгейіне себеп бола алмайтынын, әсіресе суықта (вазоконстрикция қан жоғалтуды баяулатуы мүмкін) айтты. Бұдан бөлек, бұл оқиға орнында табылған қанның азына қарама-қарсы келеді. Олар сондай-ақ, табылған копроксамол мөлшері әдеттегідей өлімге әкелетін дозаның үштен бірін ғана құрағанын мәлімдеді. Британдық эпидемиолог доктор Рауз "Британдық медициналық журналына" жолдаған хатында, білегі артериясын кесіп суицид жасаудың 59 жастағы, бұрын психиатриялық тарихы жоқ ер адам үшін өте сирек кездесетін жағдай екенін айтты. 2010 жылдың желтоқсанында The Times газеті Келлидің жүрегіне қан жеткізетін артерияларында сирек кездесетін аномалия бар екенін хабарлады; бұл ақпаратты Шеффилд университетінің медицина мектебінің Патология академиялық бөлімінің меңгерушісі, профессор Пол Инс жариялады. Ол мәйітте қан тамырларының қатты тарылғанын анықтады және жүрек ауруы Келлидің өліміне себеп болуы мүмкін екенін айтты, өйткені білегі артериясын кесу өлімге жеткізбейді. Британдық кардиологиялық қоғамның вице-президенті Иан Симпсон Келлидің артериялық аномалиясы оның өліміне ықпал етуі мүмкін екенін айтты. Келлидің өліміне шақырылған екі жедел жәрдем қызметкері, Дейв Бартлетт пен Ванесса Хант, оқиға орнында қан жоғалтудан қайтыс болды деген пікірді растауға жеткілікті қан болмағанын мәлімдеді. Бартлетт пен Хант The Guardian газетіне Келлидің денесінің жанындағы өсімдіктерде аздаған қанды және оның шалбарында монетадай қан дағын көргендерін айтты. Артерияны кесіп жасалған суицид оқиғасында бірнеше литр қанды табуды күтер едік деді олар. Екі сот-медициналық патологоанатом, Шеффилд университетінің Крис Милрой және Лестер университетінің Гай Ратти, жедел жәрдем қызметкерлерінің мәлімдемесін жоққа шығарып, өлім орнынан қан жоғалтуды бағалау қиын екенін, себебі қанның бір бөлігі жерге сіңіп кетуі мүмкін екенін айтты. Милрой сондай-ақ The Guardian газетіне Келлидің жүрек жағдайы оның қан жоғалту деңгейін сақтап қалуын қиындатқан болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2007 жылдың 15 қазанында ақпараттық сұраныс арқылы пышақта саусақ іздерінің жоқ екені, сондай-ақ дәрі-дәрмек блистерлік қаптамасынан және Келлидің ұялы телефонынан саусақ іздері алынбағаны анықталды.

Келлидің өліміне қатысты басқа теориялар

Би-би-си 2007 жылғы 25 ақпанда "Құпия файлдар" сериясының бөлігі ретінде Келли туралы бағдарлама көрсетті. Сауалнамаға қатысқандардың 22,7%-ы Келли өз-өзіне қол жұмсаған жоқ деп ойлады, 38,8%-ы олай деп санайды, ал 38,5%-ы білмеймін деді. 2006 жылғы 19 мамырда Лиустің либерал-демократ депутаты Норман Бейкер, бұрын Питер Мандельсонның отставкасына әкелген Хиндуджа ісін тергеген, Келлидің өлімі бойынша ресми тергеудегі "жауапсыз сұрақтарды" тергеп жатқанын мәлімдеді. Кейін ол Келли табиғи себептерден өлмегенін көрсететін дәлелдер тапқанын хабарлады. 2006 жылғы шілдеде Бейкер өзінің қатты дискісі қашықтан өшірілгенін мәлімдеді. Бейкердің "Дэвид Келлидің таңғажайып өлімі" кітабы 2007 жылғы қарашада жарық көргенге дейін Daily Mail газетінде бөлім-бөлім жарияланды. Кітабында Бейкер Келли өз-өзіне қол жұмсамағанын айтты. Келли отбасы жарияланымға наразылық білдірді; оның қарындасының күйеуі былай деді: "Бұл тек ескі оқиғаларды қайта қозғау ғана. Мен бүкіл отбасы үшін айта алмаймын, бірақ мен оның [Бейкердің теорияларының] бәрін, әрбір сөзін оқыдым және оған сенбеймін". 2009 жылғы 5 желтоқсанда алты дәрігер "өзін-өзі өлтіргенін дәлелдейтін жеткілікті дәлел жоқ" деп, өлімге қатысты ресми тергеу жүргізуді талаппен сотқа жүгінді. 2010 жылғы қаңтарда Хаттонның өлімді саралауға қатысты барлық файлдарды 70 жылға құпия сақтауды сұрағаны белгілі болды. Хаттон мұның себебі Келли отбасын өлім туралы қосымша ақпарат тарауынан қорғау екенін айтты, сондай-ақ: "Менің өтінішім дәлелдерді жасыру емес, себебі барлық маңызды мәселелер қоғамдық тергеу кезінде тексерілді немесе тексеруге қолжетімді болды. Өлім туралы есеп құпия емес, өйткені оны тергеу кезінде мүдделі тараптардың өкілдері тексеріп, сұрақ қоя алатын". 2010 жылы Бас прокурор Доминик Грив өз-өзіне қол жұмсау фактісін қайта қарау үшін тергеу жүргізуді қарастырып жатыр деген ақпарат тарады. Сол жылғы тамыздың басында тоғыз сарапшы, соның ішінде бұрынғы сот-медициналық сарапшылар мен қарқынды терапия профессоры, лорд Хаттонның шешімін күмәнмен қабылдап, "Таймс" газетіне хат жазды. 2010 жылғы 14 тамызда зейнеткер патолог Дженнифер Дайсон, сот тергеушісі, егер өз-өзіне қол жұмсау ниетінің абсолютті дәлелі болмаса, ашық шешім шығарылар еді деп сынға алды. Ол Келлидің өліміне қатысты жағдайларға күмән келтірді, сондай-ақ Хаттонның тергеуді жүргізуін де сынады. Ол басқа сарапшылармен бірге Келли қан кетуден қайтыс болғаны туралы ресми қорытындыға күмән келтірді және оның стрестен жүрек талмасынан қайтыс болғаны мүмкін екенін айтты. Бұл араласу бұрынғы Консервативтік партияның жетекшісі Майкл Ховард Келлидің өліміне қатысты толық тергеуді талап еткен ең танымал саясаткерге айналды.

Дэвид Келлидің таңғажайып өлімі

2007 жылы жарық көрген «Дэвид Келлидің таңғажайып өлімі» атты кітабында Норман Бейкер (сол кездегі парламент депутаты) Келлидің, көбінесе, қастандық салдарынан өлгеніне сенімді екенін айтты. Ол полицияның тергеуін және Хаттонның сараптамасын «қарбас» деп сипаттады, олар физикалық, медициналық және куәгерлердің көрсетулеріндегі көптеген қайшылықтар мен аномалияларды зерттеуден жалтарды. Бейкер Келлидің өлімінің Саддам Хусейннің жақтастарының кек алуы болуы мүмкін деген тұжырым жасады, ал Темза өңірі полициясы бұл оқиғаны өз-өзіне қол жұмсау ретінде жасырған, себебі британ үкіметі саяси салдарларынан қорқып, бұрыннан адам өлтіру жоспары туралы білген сияқты. Ол сондай-ақ осы оқиғаға қатысы барлардың көпшілігі кейін жоғары лауазымға көтерілгені немесе ерекше наградалар алғанын атап өтті. Кейін Бейкер кітаптан осы мәселеге қатысты толыққанды ақпаратты алып тастауға тура келгенін мәлімдеді. Келлинің өлімін тергеу барысында Бейкер өзін қорқыту оқиғаларына тап болғанын, оған көмектесіп жүрген әйелге қысым көрсетілгенін және компьютердің қатты дискісіндегі ақпараттың түсірілгенін айтты.

Медициналық сын және тергеуді шақыру

2004 жыл бойы медицина қызметкерлері мен жедел жәрдем бригадасы өз-өзіне қол жұмсау туралы сот шешімінің дұрыстығына қатысты жиі сұрақтар қойды. Консервативтік партияның бұрынғы жетекшісі Майкл Ховард сот отырысын өткізуге шақыруды қолдады. 2011 жылдың маусым айында Бас прокурор Доминик Грив Келлидің өз-өзіне қол жұмсағанына дәлелдердің «күшті» екенін айтып, жоғары сотқа шағымданудан бас тартты. Бұл шешім сот отырысын талап ететін дәрігерлер тобының наразылығын тудырды, олардың жетекшісі доктор Стивен Фрост үкіметтің «белгілі бір жасыру жұмысына» қатысқандығын айтты. Ол былай деді:

Дәрігерлер сот отырысын өткізу туралы шешімді қайта қарау үшін сотқа жүгінетін болады.