Кіріспе
Ван Шивэй (12 наурыз 1906 – 1 шілде 1947) – қытай журналисі және әдебиетші. Ол Қытайдың қазіргі заманғы революция тарихы мен қазіргі қытай әдебиетіне қосқан үлесімен белгілі болды. Ван 1926 жылы Қытай Коммунистік партиясына (ҚКП) қосылды, бірақ кейін Қытай Коммунистік революциясының кейбір мәселелерін сынады. Мао Цзэдунның бұйрығымен ол ҚКП-дан қуылды және 1947 жылы атылды.
Wang Shiwei (March 12, 1906 – July 1, 1947) was a Chinese journalist and literary writer. He became famous for his contribution to the Chinese history of modern revolution and to Chinese modern literature. Wang joined the Chinese Communist Party (CCP) in 1926, but later wrote critically of some aspects of the Chinese Communist Revolution. Under order from Mao Zedong, he was expelled from the CCP, and executed in 1947.
Отбасы
Ван Шивэй, бастапқыда Ван Сидао (王思禱) деп аталған, 1906 жылдың 12 наурызында Қытайдың Хэнань провинциясындағы Гуанчжоу қаласында (光州, қазір Хуанчуань ауданы 潢川) дүниеге келген. Оның әдепті есімі Шухан (叔翰) болды. Оның әкесі жергілікті мектепте мұғалім болып жұмыс істеген ғалым еді. Ван сегіз бауыр-қарындастың үшінші баласы еді. Әкесінің мұғалімдік қызметтен тапқан табысы үлкен отбасын күтінуге жеткіліксіз болды.
Білім
Ван алғашқы білімін әкесінен қытай классикасы бойынша алды, бұл оның қытай әдебиеті туралы білімінің дамуына негіз салды. 1914 жылы ол Хуанчуань екінші жоғары бастауыш мектебіне (潢川第二高等小學) үшінші сыныпқа оқуға түсті. Кейіннен ол Хуанчуаньда орналасқан Хэнань жетінші орта мектебіне (қазіргі Хуанчуань 2-ші орта мектебі, 潢川第二中學) оқуға қабылданды. Соңында ол туған жерін тастап, Еуропаның негізгі мектебінде білім алды. Бір жыл өткен соң, отбасының қымбат оқу ақысын төлей алмауына байланысты оқуын тоқтатуға мәжбүр болды. Білімін жалғастыруға бекінген ол ақша жинау үшін пошта бөлімінде жұмыс істеді. 17 жасында Хэнань провинциясындағы Америкалық алмасу бағдарламасына қатысты. 1925 жылы Ван Пекин университетінде сурет өнерін оқыды. Ол университет студенттерінің әрекеттеріне белсенді түрде қатысты. Дегенмен, 1927 жылы ол тағы да оқуын тоқтатуға мәжбүр болды, бірақ 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында Мәскеудегі Маркс-Энгельс институтында оқуды қайта бастады. Пекин университетінде оның құрбылары коммунистік белсенділер Чэнь Цичан мен Ван Фаньси болды. Чэнь, мүмкін, Ван Шивэйді Қытай Коммунистік партиясымен таныстырған адам болды. Алайда, Чэнь мен Ван Фаньси ҚКП-дан бөлініп, троцкистерге қосылды. Ван Шивэйдің екеуімен ерте байланысы кейін Канг Шенгтің оны жасырын троцкист деп айыптауының себебіне айналды.
Саясаттану
Ван саяси қызметке белсенді қатысты. 1919 жылы Ван мен оның сыныптастары Бейжің студенттерін қолдау мақсатында төртінші мамыр қозғалысы демонстрацияларына қатысты. 1925 жылы Пекин университетіне түсіп, студенттік саясатқа қатысып, 1926 жылы ҚКП-ге қосылды. Бір жыл өткен соң, Ли Фенмен (李芬) болған қарым-қатынасы сыналып, партиядан шықты, ол да коммунист болған. Бірақ Мао Цзэдун төраға болғанда қайтадан партияға қосылды. Мәскеуде оқып жүргенде Ван Мин және Дин Лин сияқты басқа қытай студенттерімен бірге "Жиырма сегіз большевик" тобын құрды.
Тұтқындалу және өлім жазасына кесу
1942 жылы Ван "Азаттық күнделігі" (解放日報) газетінде жұмыс істеп жүріп, "Жабайы лилиялар" (野百合花) атты эссе жазды. Ол Мао Цзэдунның әдемі әйелдерге деген құштарлығын, сондай-ақ ҚКП мүшелерінің пайдаланатын негізсіз артықшылықтарын сынады. Ол Яньаньның "ұятсыздығы мен немқұрайлылығы" туралы айтты; сонымен қатар Ванның пікірінше, Қытайдағы "қараңғылықтың өсуіне" жауапты ҚКП-дегі кейбір "ірі тұлғаларды" сынады. Мақала қатты наразылық тудырды. Маоның мамыр айында Яньань форумында сөйлеген сөздері өнердің саясатқа қызмет етуін талап ететін ресми ұстанымды қалыптастырды. 1942 жылдың 27 мамырында Орталық Комитет Ванның кінәлі ме, жоқ па екенін талқылау үшін семинар өткізді. 23 қазанда Маоның бұйрығымен Ван ҚКП-дан қуылды, оған троцкистердің "Бес адамдық партияға қарсы топтың" (托派份子) құрамында болғаны айып тағылды. Олардың Қытай Коммунистік партиясын басып алуға тырысқандары және партия бірлігін бұзғаны туралы күдік болды. Ван өзінің қорғанысында, ол тек достары Ван Вэньюаньға (王文元) және Чэнь Цичанға (сол кезде "Чэнь Циньчжэнь" 陳清晨 деп аталған) "Лев Троцкийдің автобиографиясы" (托洛茨基自傳) атты екі прозалық туындыны аударуға көмектескенін, басқа ешқандай троцкистік қызметке қатыспағанын, және бұл туралы ҚКП-ге хабарлағанын мәлімдеді. Ванның "іс процесі", он алты күнге созылған күрес сессиялары түрінде өтті және 1942 жылдың маусым айында Ван кінәлі деп танылып, түрмеге қамалды. Сот барысында Дин Лин, Чэнь Бода және Ай Цин сияқты тұлғалар оны айыптады. Ол бес жылдан кейін өлім жазасына кесілгенге дейін түрмеде отырды. 1947 жылдың 1 шілдесінде Ванның денесі кесілгенін және қалдықтары құрғақ ұңғыға тасталғанын хабарлады. Он бес жыл өткен соң, 1962 жылы Мао Ванның Гоминьданның агенты болғанын, бірақ оны өлімге кесуге болмаған еді дейді. Мао Ванды өлтіру туралы шешімді орталық басшылық емес, жергілікті қауіпсіздік органдары қабылдады деп мәлімдеді. Дай Циннің жазушы Ван Шивэй ісін зерттеу жұмысы, қозғалыстың репрессивті сипаттамаларын бағалау үшін ең маңызды жағдайдың біріне назар аударады.
Ван жазушы ретінде
Ван 19 жасында, Пекин университетінде оқып жүргенде жазуға кірісті. Ол "Шивей" (實味) деген псевдонимді алды, ал оның талантын замандас қытай ақыны Сюй Цзимо жоғары бағалады. Сюй бас редактор болған кезде Ванның туындыларын Morning Post газетінің "Ерекше материалдар" бөлімінде жиі жариялаған. 1930 жылдан бастап ол "Шивей" деп айтылатын, бірақ әртүрлі иероглифтермен жазылатын басқа псевдонимдерді де қолдана бастады (詩薇 және 石巍). Оның "Сиуси" (休息, "демалыс" деген мағынаны білдіреді) повесінде жастардың елдегі зұлматқа қарсы күресуі туралы айтылады және ол 1930 жылы Сюй Цзимоның "Жаңа әдеби жинағында" жарияланды. Оның еңбегінде тең мүмкіндіктерге баса назар аударылған "идеалдық қоғам" суреттелді; сонымен қатар ол марксистік ойлардың да елеуін алды.
"Жабайы қызғалдақтар"
Ван "Жабайы қызғалдақтар" еңбегінде журналистиканың екі негізгі қағидасын көрсетуге тырысты. Біріншісі – "оның іскерлері жеке өзінің санасын қолдануға құқылы болуы керек" еді. Мұны мысалмен түсіндірді: бір күні Ван екі қыздың жоғары лауазымды басшылардың халыққа деген немқұрайлылығын сынағанын естіп қалды. Кейін ол осы әңгімені естіп қатты таңырқап, жазып алды және елдің жағдайына деген алаңдаушылығын білдіру үшін осы жазбасына сілтеме жасады. Ол сол кездегі адамдардың өмірінде не жетіспейтінін "соңынан түсінген" және наразылықтың себебін анықтауға тырысты. Екінші қағида – "қоғамдық сынға мүмкіндік беру" еді. Ван өзінің еңбегін "Жабайы қызғалдақтар" деп атауын былай түсіндірді: жабайы қызғалдақтар Яньаньда көптеп өседі, сол жердің символы бола алады, сондай-ақ басқа қызғалдақтарға қарағанда медициналық қасиеттері жоғары, бірақ дәмі ащы. Осыған байланысты ол қоғамдағы денсаулыққа зиянды құбылыстарды сынады, осылайша оларға ем табуға болады деді. Бұл Мао Цзэдунтың сөзін айналып өтуге жасалған тың тырысқандық емес. Мао сөз бостандығына қарсы шараларды түсіндіргенде, Қытай Коммунистік партиясының әрекеттері "дәрігердің ауруды емдеуіне ұқсайды. Біздің мақсатымыз – адамдарды құтқару, оларды өлімге жеткізу емес" деді. Оның еңбегін басқалар сынға алды және 1942 жылдың сәуір-мамыр айларында "Жабайы қызғалдақтар" газеттерде сыналып, шабуылға ұшырады.
"Арқан мен нысана"
"Арроу мен нысана" (矢与的) – Яньань қаласының оңтүстік қақпасының сыртында ілініп тұрған қабырға газеттерінің сериясы. Ван бұл серияны «Журналистің ең бірінші адалдығы – азаматтарға» деген қағиданы түсіндіру үшін қолданды. Ван газет сериясындағы бос орындарды Орталық зерттеу институтының директоры Луо Май (羅邁) / Ли Вэйханға қарсы шабуылдау үшін пайдаланды. Ол әрбір азаматқа әділетсіздіктердің бар екенін жеткізді. Бұл әрекет институттың беделін түсірді. Институтпен тығыз байланыста болса да, оны қорғағанның орнына, өзінің бағандарында азаматтарға қажетті, оларға пайдалы ақпаратты жеткізіп отырғанын мәлімдеді. Ол бизнесмендер мен жарнама берушілерге қарағанда азаматтарға көбірек адал болды. Сондықтан Ванның ең бірінші адалдығы – азаматтарға болды.
Ықпал
Ванның еңбектері оқырмандарға, әсіресе Яньань оқырмандарына саясат пен әдебиет арасындағы қарым-қатынас сияқты мәселелерді жақсырақ түсінуге мүмкіндік берді. 1940 жылдары Қытай әдебиетінің ҚКП ережелеріне тым көп назар бөлгеніне жауап ретінде, Ванның еңбегі кейбір адамдарды ҚКП ережелерін оқытудың практикалық емес екендігіне ескертті. Ол Яньаньдағы алғашқы жазушы болды, өзінің шығармаларында шындыққа теориялық тұрғыдан қарады; мысалы, "Жабайы лилиялар" шығармасында Яньаньның бюрократиясы мен иерархиясы егжей-тегжейлі сипатталған. «Ван Шивэйдің сотын қанаушы мемлекетте еркін ойлайтын зиялылардың тағдырының мысалы ретінде қарастыруға болар болса да, алғашқы отырыста қойылған сұрақтар Ван Шивэйдің сотының азшылық пікірін білдірудің қиындығын көрсетеді, әсіресе бұл пікір мемлекет сияқты күшті күшке қарсы болғанда». Одан бөлек, сол кезеңдегі әдебиет жазу шеберлігіне баса назар аударды, шындыққа көңіл аз болды. Батыс әдебиеті жоғары бағаланды. Бірақ Ванның шығармаларындағы шындықтың сәтті және қызықты бейнелеуінен кейін, қытай әдебиетіне қызығушылық артты. Көптеген қытай жазушылары да жергілікті өнер мен марксистік идеяларды зерттей отырып, шындық туралы көбірек жаза бастады. Ванның теңсіздіктерді айқындауға деген ынтасы мен сыншыл ойлау қабілеті оның сол кезеңдегі ең көрнекті жазушылардың бірі болуына септігін қосты. Ол басқа жазушыларды да осыдан кейін не туралы жазу керектігін ойлауға жетеледі.