Кіріспе

1932 жылы Говард Хоукс түсірген фильм

"Шар бет" (сонымен қатар "Шар бет: Ұлттың ұятсыздығы" және "Ұлттың ұяты" деп те аталады) – Говард Хоукс режиссерлік еткен және Говард Хоукс пен Ховард Хьюз продюсерлік еткен 1932 жылғы американдық гангстерлік фильм. Бен Хехттің сценарийі Армитаж Трейлдің 1929 жылғы романына негізделген, ол Аль Капонеден шабыттандырылған. Фильм Голливудтың кодекске дейінгі дәуірінде түсірілді. Фильмде Пол Муни итальяндық иммигрант гангстері Антонио "Тони" Камонте рөлінде ойнайды, ол Чикагоның қылмыстық әлемінде зорлық-зомбылықпен билікке жетеді, ал актерлік құрамында Джордж Рафт пен Борис Карлофф бар. Камонте билікке өрлеуі оның боссының сүйіктісін іздеуімен және өз әпкесінің оның ең жақсы кісікөшегін іздеуімен қатар жүреді. Капоне өмірімен тікелей байланысты, фильмде Валентин күніндегі қырғынның бір эпизоды көрсетілген. Хьюз Трейлдің романына құқықтарды сатып алғаннан кейін, Хоуксты режиссерлікке, ал Хехтті фильмнің сценарийін жазуға шақырды. Хехт 1931 жылдың қаңтарында сценарийді он бір күн ішінде жазды. "Шар бет" 1934 жылы өндіріс кодексі енгізілгенге дейін шығарылды, ол фильмнің мазмұнына қатысты ережелерді енгізді. Алайда, одан бұрынғы, жұмсақ Хайс кодексі фильмге маңызды өзгерістер енгізуді талап етті, соның ішінде гангстерлерді айыптауға арналған пролог, Камонтеге қарсы айқын кінә тағу үшін баламалы соң, және "Ұлттың ұяты" деген баламалы атау. Цензура фильм зорлық-зомбылық пен қылмысты мақұлдайды деп санды. Бұл өзгерістер фильмнің шығуын бір жылға кешіктірді, бірақ кейбір көрсетімдер бастапқы соңын сақтап қалды. Қазіргі заманғы көрсетімдерде фильмнің түпнұсқа соңы көрсетіледі, бірақ кейбір DVD нұсқаларында баламалы соң да бар; бұл нұсқалар Хьюз бен Хоукстың Хайс кеңсесінің мақұлдауы үшін жасауы тиіс өзгерістерді сақтайды. "Шар бет" (1983) фильмінің шектеулі шығарылым нұсқасы 2019 жылдың 15 қазанында жарық көргенге дейін фильмнің мүлдем өзгесіз нұсқасы табылған жоқ. Көрермендер фильмді жақсы қабылдады, бірақ цензура бірнеше қалалар мен штаттарда фильмге тыйым салды, нәтижесінде Хьюз оны айналымнан алып тастап, жеке қоймасында сақтауға мәжбүр болды. Фильмге құқық Хьюздің 1970 жылдары қайтыс болғаннан кейін қайта жаңғыртылды. "Кішкентай Цезарь" және "Қоғамдық жау" (екеуі де 1931 жылғы) фильмдерімен қатар, "Шар бет" ең маңызды және ықпалды гангстерлік фильмдердің бірі саналады. 1994 жылы "Шар бет" Конгресс кітапханасының Ұлттық кино тізіміне енгізілді. 2008 жылы Америка кино институты "Шар бет" фильмін ең үздік гангстерлік фильмдердің алтыншысы деп атады. Ол 1983 жылы Аль Пачиноның басты рөлде ойнаған сол аттас фильм ретінде қайта түсірілді.

Сюжет

1920-ші жылдары Чикагода итальяндық иммигрант және атақты қылмыскер Антонио "Тони" Камонте қылмыс әміршісі "Биг" Луи Костильоның жансакшысы болып жұмыс істейді. Костильоның ашулы лейтенанты Джон "Джонни" Ловоның жағында болып, Тони өзінің басшысын атып өлтіреді. Лово Костиллоның Оңтүстік жағындағы аумағын басып алады және Тони мен оның серіктестері, Анджело мен Гвино "Кішкентай бала" Ринальдо, заңсыз сыраны барлық барға сату арқылы табысты контрабанда операцияларын ұйымдастырады. Тони Ловоны Солтүстік жағына көшуге шақырады, онда контрабандалық өнімдерді бандит О'Хараның ирландтық бандалары басқарады; Лово Тониге Солтүстік жағын жалғыз қалдыруға бұйрық беріп, бас тартады. Тони бұл бұйрықтарды елемей, О'Хараның бизнесіне шабуыл жасай бастайды, солтүстікке қарай бизнесін кеңейтеді. Көп ұзамай Лово өзінің орнын тастауға мәжбүр болады, өйткені Тони өз табысымен олардың тобын жеңеді. Сол уақытта Тони Джоннидің әпкесі Поппиді қуып шығады. Алғашында ол жігітті елемеді, бірақ оның беделі өскен сайын оған көбірек көңіл бөледі, ал ол байлығын мақтана бастайды. Ол өзінің "көркем" пәтерінде болып, оған "Cook's Tours" жарнамалық электр жарнама тақтасының көрінісін көрсетеді, онда оны шабыттандырған: "Әлем - сенің". Тони Гвиноға оны өлтіруді тапсырып, ақыры О'Харадан құтылады. О'Хараның мұрагері Том Гаффни Оңтүстік жағына соғыс жариялайды және Тониді тамақханада Тонидің өз адамдарына тез қаруланған Tommy Gun-мен өлтіруге тырысады. Соғыс нәтижесінде Гаффнидің тобы бірінен соң бірі өлтіріліп, ол жасырынуға мәжбүр болады. Бір топ көрнекті азаматтар, соның ішінде полиция бастығы Тониді қалаға жасаған қантөгіс пен қырғын үшін алып кетуге уәде береді. Театрда кешке шыққан Тони Гаффни мен оның серіктерінің жақын маңдағы боулингте екенін біледі. Тони Анжелоны шоудың қалған бөлігін көруге қалдырып, Гаффниді өзі өлтіреді. Ловоның Тониге деген ашуы Тонидің ашық флирт жасап, Поппимен тамақтану кезінде оның алдында билеген кезде қайнаған. Тони өзінің сүйікті қарындасы Франческаның бейтаныс адаммен билегенін көріп, оны анасының үйіне күшпен алып барады. Кейінірек қарулы топ оны өлтіруге тырысады, бірақ ол оларды өзінің оқ өткізбейтін машинасымен жолдан шығарып жібереді. Ловоның қатысы бар деп күдіктенген Тони Ловоның адамдарына оны шақырып, өлтіруші топтың мүшесі болып көрінуге пара бергеннен кейін кеңсесіне барады. Лово телефонды бұзып, қате нөмір алған деп мәлімдегенде, Тони оны соққыны мойындауға мәжбүрлейді, содан кейін Гвино оны өлтіреді. Тони, қазір қаланың қарапайым дүниесінің билеушісі, Поппиді полиция мен БАҚ назарынан қашу үшін Флоридаға қымбат демалыспен алып кетеді, ал Ческа жасырын түрде Тонидің кеңсесінде Гвиноға барады. Үйге оралғанда Тони анасынан Ческаның басқа еркекпен бірге тұрғанын біледі және оны Гвиномен бірге табуға асығады. Ол қызғанышпен досын өлтіреді, ал Ческа жас алып қашады, өйткені олар жаңа ғана үйленгенін және оны таң қалдыруды жоспарлап отырғанын айтты. Полиция Тониді тұтқындауға ордер шығарады, ол үйінде өзі баррикада болады, ал Анджело оны қорғауға тырысқанда өлтіріледі. Сеска ағасын өлтіруді жоспарлап, ішіне кіреді, бірақ кейін оған деген сүйіспеншілігін мойындайды. Тони мен Ческа өздерін қаруландырады, ал Тони полицияға терезеден Томпсон автоматпен атып, көшедің арғы жағындағы бірнеше полиция қызметкерлері мен мергендерді ұрып-соққанда, маниялы түрде күледі. Алайда бірнеше минуттан кейін Ческа адасқан оқпен өлтіріледі. Бөлмеге жас шығаратын газ құйылған кезде, Тони полиция оның есігін бұзып жатқан кезде, баспалдақпен төмен қарай сүрінеді. Тони өз өмірі үшін жалбарынады, бірақ ол қашып құтылып, сырттағы офицерлер оған бірнеше рет оқ атып өлтіреді. Ол бір сәтке сүрініп, арыққа құлап, қайтыс болады. Ал, "Әлем - сенің" деген жарнамалық тақтада жарнамалар жарылып тұр.

Даму

Ол кезде кино өндірісімен айналысқан бизнес-магнат Говард Хьюз 1931 жылғы «Фронт-паж» фильмінің сәттілігінен кейін кассалық табысқа жететін фильм жасауды қалады. 1930-жылдардың басында, шектеулер заманында, гангстерлік фильмдер тақырыпқа айналды, және Хьюз гангстер Аль Капоне өміріне негізделген фильмді осы жанрдағы барлық фильмдерден артық етуін қалады. Оған фильмді түсіруден бас тарту туралы кеңес берілді, себебі жанр қалыңдығымен ерекшеленді; Эдвард Г. Робинсонның «Кішкентай Цезарь» және Джеймс Кагнидің «Халық жауы» фильмдері кассалық табысқа жеткен еді, ал Warner Bros. гангстерлік жанрда жаңа ештеңе жасау мүмкін емес деп мәлімдеді. Сонымен қатар, Хэйс офисі сияқты индустриялық цензуралық органдар бұқаралық ақпарат құралдарында қылмысты әдемілеумен алаңдады. Хьюз Армитаж Трейлдің Капоне өміріне арналған «Шарлы бет» романының құқықтарын сатып алды. Трейл 1920-жылдардың басында бірнеше детективтік журналдарға материалдар жазды, бірақ «Шарлы бет» жарық көрмес бұрын 28 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Хьюз Нью-Йорк журналисі және Капоне туралы білуші Фред Паслиді сценарист ретінде шақырды. Хьюз 1929 жылы үнсіз қылмыстық фильмі «Underworld» үшін алғашқы «Оскар» сыйлығын жеңіп алған Бен Хехтті бас сценарист болуға шақырды. Хьюзтің жұмыс беруші ретінде адал еместігіне күмәнданып, Хехт күн сайын сағат алтыда төленетін 1000 доллар жалақы сұрады. Хехт Хьюз алаяқ екені анықталса, бір күндік еңбегін тек қана ысырап ететінін айтты. Хьюз кинорежиссер Говард Хоукстың фильмді режиссерлік етіп, продюсерлікке де қатысуын қалады. Бұл Хоуксты таң қалдырды, себебі екеуі бұрын дос болған емес; Хьюз 1930 жылдың шілдесінде Говард Хоуксқа қарсы сотқа шағымданып, Хоукстың «Таңғы патруль» фильмі оның «Жаннат періштелері» фильмін плагиаттаған деп айыптады. Гольф ойнап тұрғанда Хьюз сот ісін тоқтатуға уәде берді (сот судьясы бұрын-соңын қабылдамағандықтан бұл мәнсіз болды), ал он сегізінші лункаға келген кезде Хоукс фильмді түсіруге қызығушылық танытты. Ол Хехт бас сценарист болатынын білгенде одан да сенімді болды. Хехт пен Хоукс жақсы жұмыс істеді, Капоне кейіпкерін Борджиа отбасының бейнесінде көрсетуді жоспарлады, соның ішінде Трейлдің романындағы бас кейіпкер мен оның қарындасы арасындағы инцест туралы ұсыныс та бар еді.

Жазу

1931 жылдың қаңтарында Хехт 11 күн ішінде Трейлдің романы негізінде сценарий жазды. Фред Пасли және «Киелі кітаптың кіші Сезар» романының авторы В. Р. Бернетт қосымша жазу жұмыстарын жүзеге асырды, ал «Киелі кітаптың Кіші Сезар» фильмі осы роман бойынша түсірілген. Паслидің жұмысына Аль Капоне: Өзін-өзі жасаған адамның өмірбаяны кітабынан алынған элементтер енді; кітапта Тони Камонте фильмдегідей таныстырылатын Капонемен шаштаразханадағы эпизод бар. Пасли сценарийдегі еңбегі үшін көрсетілмеді. Джон Ли Махин мен Сетон И. Миллер сценарийді байланыстыру және диалогтарды жетілдіру үшін қайта жазды. Бес автор болғандықтан, қайсысының қандай бөліктерге үлес қосқанын анықтау қиын; алайда, «Шар беттің» соңы Хехттің алғашқы гангстерлік фильмі «Underworld» фильміне ұқсас, онда гангстер Буль Уид сүйіктісімен бірге пәтеріне қамалып, сырттағы полицияға оқ атып, демек, бұл Хехттің үлесі болуы мүмкін. «Шар бет» фильмінің нұсқасы романнан көп ерекшеленеді. Фильмде негізгі кейіпкерлер, сюжеттік желілер мен инцесттік мәселелер сақталғанмен, ұзындығын қысқарту, кейіпкерлер санын азайту және цензуралық талаптарды орындау үшін өзгерістер енгізілді. Гангстерлерді жақсы көрінбеу үшін Тонидің кейіпкері романмен салыстырғанда ақылсыз және қатыгез болып бейнеленді. Сондай-ақ, Тони мен полиция қызметкері арасындағы туыстық қарым-қатынас полициядағы жемқорлықты көрсетуден аулақ болу үшін алынып тасталды.

Капонемен байланысы

Фильм де, роман да «Шарпы» деген лақап аты бар Аль Капоне бандитінің өміріне шала-шала негізделген. Кейіпкерлердің есімдері мен орындардың атаулары минималды түрде ғана өзгертілді. Капоне Камонтеге, Торрио Ловоға, ал Моран Доранға айналды. Кейбір алғашқы сценарийлерде Колисимо Колисимо, О’Баннион Баннон деп жазылған, бірақ атаулар тиісінше Костилло және О’Хара болып өзгертілді. Мұның бәрі, кейіпкерлерге және оларды анықтауға арналған басқа да орындарға анонимділікті сақтау үшін жасалған өзге де өзгерістер, цензура мен Хоукстың тарихи деректерді тым көп пайдалануына қатысты алаңдаушылығынан туындады. Бен Хехт Капонемен кездесіп, «Чикаго туралы жақсы білген», сондықтан сценарий үшін ешқандай зерттеу жұмысын жүргізбеді. Хехттің айтуынша, ол сценариймен жұмыс істеп жатқанда Капоне фильмнің өзінің өміріне негізделмегеніне көз жеткізу үшін Голливудқа екі адамды жіберген. Ол «Шарпы» кейіпкері көптеген адамдардың пародиязы екенін, ал атау қызықты болғандықтан таңдалғанын айтты. Олар Хехтті жалғыз қалдырды. Капонеге және Чикаго бандиттік соғыстарының нақты оқиғаларына жасалған сілтемелер сол кездегі көрермендерге анық болды. Муни кейіпкерінің денесінде Капонеге ұқсас жарақат болды, олар да осындай төбелес кезінде алған. Фильмдегі полицейлер Камонте Бруклиндегі «Бес нүкте» тобының мүшесі екенін айтады, ал Капоне осы топтың белгілі бір мүшесі болған. Тони өзінің боссы «Биг Луи» Костильоны өз клубының вестибюлінде өлтіреді; ал Капоне 1920 жылы өзінің алғашқы боссы «Биг Джим» Колосимоны өлтіруге қатысқан. Соңғы қарсыласы О’Хара өз гүл дүкенінде өлтіріледі; Капоненің адамдары 1924 жылы Дин О’Баннионды оның гүл дүкенінде өлтірген. Бір гаражда жеті адамды өлтіру, екі қарулы адам полицей формасында киініп, 1929 жылғы Әулие Валентин күні жасалған қырғынға ұқсайды. Бұл қарсылас топтың басшысы, Багс Моран сияқты, атыстан құтылып кетті. Фильм Капоненің көптеген қылмыстарының орын алған жері – 22-ші көше мен Уабаш авенюінің қиылысынан басталады, ол Капоненің Оңтүстік жағының ортасында орналасқан. Капонеге жасалған анық сілтемелерге қарамастан, Капоне фильмді соншалықты ұнатып, оның бір данасын сатып алған деген қауесет тарады. Алайда, бұл Хоукстің асыра сөйлеуі болуы мүмкін, өйткені Капоне фильм түсірілімі кезінде салықтан қашу айыбымен Атланта түрмесінде отырған.

Кастинг

Хоукс пен Хьюз актерлерді таңдау қиын болды, өйткені көптеген актерлер келісімшарт бойынша жұмыс істеді және студиялар өз артистеріне тәуелсіз өндірушілермен жұмыс істеуге рұқсат беруге құлшынбады. Продюсер Ирвинг Тальберг Кларк Гейблді ұсынды, бірақ Хоукс Гейблді актер емес, жарқын тұлға деп есептеді. Пол Муниді Бродвейде көргеннен кейін талант агенті Ал Розен оны бас рөлге ұсынды. Муни бастапқыда рөлге физикалық тұрғыдан сәйкес емеспінін ойлап, бас тартты, бірақ сценарийді оқығаннан кейін әйелі Белла оны қабылдауға көндірді. Нью-Йоркте сынақтан өткен соң Хьюз, Хоукс және Хехт Муниді рөлге бекітті. Борис Карлофф ирландтық гангстер Гаффни рөлінде ойнады, ол театрлық постерде "Борис 'Франкенштейн' Карлофф" деп көрсетілді. Джек Ла Ру Тони Камонтенің серігі Гвино Ринальдо рөліне (Аль Капоненің күзетшісі Франк Рионың үлгісімен жасалған) таңдалды, бірақ ол Муниден биік болғандықтан, Хоукс оның Мунидің қатал Scarface бейнесін басып кететінінен қаушады. Оны сол кезде жаңадан бастаған актер Джордж Рафтпен ауыстырды, Хоукс оны бокс матчында кездестіргеннен кейін. Рафт бір жыл бұрын Спенсер Трейсимен бірге түскен "Quick Millions" атты гангстерлік фильмінде ұқсас рөлді ойнаған еді, бірақ Scarface рөлі Рафтті жұлдыздыққа шығарды. Карен Морли MGM-мен келісімшартта болғанымен, Хоукс MGM студиясының басшысы Эдди Мэнникспен жақын қарым-қатынаста болды, ол Морлиді фильмге қарыз ретінде берді. Оған Поппи немесе Ческа рөлін таңдау мүмкіндігі ұсынылды. Ческа рөлі күштірек болғанымен, ол Поппиді таңдады, өйткені Ческа рөлі оның досы Энн Дворакқа көбірек сәйкес келеді деп ойлады. Ол бұл шешімін "өмірінде жасаған ең дұрыс қадам" деп есептеді. Морли 20 жасар Дворакты Хоукстің үйінде өткен кешке шақырып, оларды таныстырды. Хоукс айтуынша, кеште Дворак махаббатын ойнаған Джордж Рафтқа көңіл бөлді. Ол бастапқыда оның биге шақыруын қабылдамады. Ол оны өз баулысымен билеуге тырысып, оны қызықтыруға әрекет етті; ақырында ол келісті, ал олардың биі кешті тоқтатты. Осыдан кейін Хоукс оны актерлік құрамына алуға қызығушылық танытты, бірақ оның тәжірибесінің жетіспеуіне алаңдады. Сынақтан кейін ол оған рөл берді, ал MGM оны хор қызы ретіндегі келісімшартынан босатуға келісім берді. Дворак анасы Анна Лерден рұқсат алуға және кәмелетке толмағандықтан Ховард Хоукспен келісімшартқа отыру үшін Жоғарғы сотқа өтініш беруге тиіс болды.

Түсірілім

Фильм түсіру алты айға созылды, бұл 1930 жылдардың басында түсірілген фильмдер үшін ұзақ мерзім еді. Говард Хьюз фильм түсіріліміне араласпау үшін түсірілім алаңынан шетте тұрды. Хьюз Хоуксты фильмді мүмкіндігінше тартымды ету үшін, көлік қуулары, апаттар мен пулеметтен ату эпизодтарын қосуға ынталандырды. Хокс фильмді үш әртүрлі орында түсірді: Метрополитен студиясы, Гарольд Ллойд студиясы және Лос-Анджелестегі Майя театры. Түсірілім үш айға созылды, актерлер мен түсірілім тобы аптасына жеті күн жұмыс істеді. Фильмдегі ең зорлық-зомбылық көрінісі болған мейрамханада Хоукс каскадерлерге зиян келтірмеу үшін алаңды тазартып, пулеметтерден атуға бұйрық берді. Актерлер көріністі экран алдында ойнады, ал ату көрінісі экранның артынан көрсетілді, сондықтан мейрамханадағы үстелдердің астына тығылған көрермендерге бөлме бірден атыс алаңына айналғандай көрінді. Түсірілім барысында Хоукс пен Хьюз түзетулерді талқылау үшін Хейс кеңсесімен кездесті. Осыған қарамастан, "Шар бет" фильмі жылдам түсіріліп, монтаждалды. 1931 жылдың қыркүйегінде фильмнің қара черновикасы Калифорния қылмыс комиссиясына және полиция өкілдеріне көрсетілді, олардың ешқайсысы фильмнің көрермендерге қауіпті әсер ететінін немесе қылмыстық әрекеттерге ұқсатып жіберуі мүмкін екенін ойлаған жоқ. Ирвинг Тальберг фильмді алдын ала қарап, әсерленді. Фильмге жағымды пікірлер берілгеніне қарамастан, Хейс кеңсесі соңғы мақұлдауға дейін өзгерістер талап етті.

Цензура

Scarface 1930 жылдан 1934 жылға дейін созылған Голливудтың Кодқа дейінгі дәуірінде өндіріліп, түсірілді. Кодқа дейінгі дәуір 1934 жылдың 1 шілдесінде Өндірістік кодекс әкімшілігін (PCA) құруға дейін кино мазмұнының бейресми және хаотикалық тексеруімен және реттелуімен сипатталады. PCA-ның ықпалына дейін цензураны Американың кино өндірушілер мен таратушылары (MPPDA) қадағалаған. 1930 жылы MPPDA төрағасы Уилл Хейс фильмдердің мазмұнын реттеуге тырысты; MPPDA Хейс кеңсесі деп аталды. Хейс кеңсесінің мақсаты – жалаңаштық, сексуалдық мазмұн, есірткі қолдану және қылмысты цензуралау болды. «Шар бет» фильміне қатысты Хейс кеңсесі қылмыстың жақсы жағынан көрсетілуіне жол бермеуді көздеді, яғни қылмыскерлер өздерінің қателіктерін түсініп, тәубеге келгенін немесе жазаланғанын көрсетуді талап етті. Алайда, 1934 жылы MPPDA ресми түрде Өндіріс кодексіне сәйкес келуге уәде бергенге дейін Хейс кеңсесінің фильмнен материалды алып тастауға құқығы болмағандықтан, олар фильмнің шығарылуын кешіктіру және көріністерді алып тастау үшін лоббилеуге сүйенді. Фильмдер Хейс кеңсесінен қашу үшін олардың талаптарын қанағаттандыру үшін кейбір көріністерді алып тастап, олардың назарынан тыс қалған аздаған бұзықтықтарды қалдыруға тырысты. Дж. Э. Смит «Шар бет» фильмін «Голливуд тарихындағы ең көп цензураланған фильмдердің бірі» деп сипаттады. Говард Хоукс Хейс кеңсесінің фильмге жеке қарсылығы болғанына сенсе, Хьюз цензураның «жасырын және саяси себептерімен» байланысты екеніне сенді. Алайда, Нью-Йорк цензуралық кеңесінің өкілі Джеймс Уингейт Хьюздің фильмді түсіруде «кассалық табыс туралы ойлағанын» жоққа шығарды. Хьюз кинотеатрдан сценарийді қайта жазуды бірнеше рет сұрағаннан кейін, Хоуксқа фильмді түсіруді бұйырды: «Хейс кеңсесін ұмытыңыз, оны мүмкіндігінше реалистік және қорқынышты етіңіз». «Шар бет» фильмін көрсеткен кезде Хейс кеңсесі қатты ашуланды. Хейс кеңсесінің пікірінше, «Шар бет» кодексті бұзды, өйткені фильм Мунидің кейіпкеріне симпатия тудырды және жастарға қылмыстың табысты жолын көрсетті. Хейс кеңсесі кейбір көріністерді алып тастауды, гангстерлік әрекеттерді айыптау үшін жаңа көріністер қосуды және басқаша аяқтауды талап етті. Олар фильмнің соңында Тонидің өлімі тым даңқты болды деп ойлады. Зорлық-зомбылықтан басқа, MPPDA басты кейіпкер мен оның әпкесі арасындағы орынсыз қарым-қатынас тым ашық екенін, әсіресе оны ұрып, киімін жыртып алғаннан кейін оны құшақтағандарын байқады; олар бұл көріністі өшіруге бұйрық берді. Хьюз MPPDA-ның мақұлдауын алу үшін күшті көріністерді өшіріп, бандитшілікті айыптау үшін пролог қосты және жаңа аяқтау жазды. Сонымен қатар, бандитизмді ашық айыптау үшін бірнеше көріністер қосылды, мысалы, газет баспасының редакторы экранға қарап, үкімет пен жұртшылықты топтық зорлық-зомбылыққа қарсы күресте әрекетсіздігі үшін айыптаған көрініс және бас детектив бандиттерді даңқтауға айыптаған көрініс. Хоукс қосымша көріністер мен басқаша аяқтауды түсіруден бас тартты. Оларды Ричард Россон түсірді, осылайша Россон «қорежиссер» атағын алды. Хьюзге фильмнің тақырыбын түсіндіру үшін атауын «Қауіп, Ұлттың ұят», немесе «Сары» деп өзгертуді тапсырды; бірнеше ай саудаласудан кейін ол «Шар бет: Ұлттың ұяты» атауын және жалпы мағынада «бандиттерді» айыптайтын алғы сөзді қосуға келісті. Хьюз Хейс кеңсесі бастапқы атауды қабылдамаған жағдайда фильмді «Шар» деген атпен шығаруға тырысты. Атауынан басқа, «Шар бет» термині де фильмнен алынып тасталды. Тони Ринальдоны өлтірген сахнада Ческа «қатыгез» деген сөзді айтады, бірақ ол аузынан «Шар бет» деген сөзді айтқанын көруге болады. Бастапқы сценарийде Тонидің анасы ұлын сөзсіз жақсы көріп, оның өмір салтын мақтап, тіпті одан ақша мен сыйлықтарды қабылдайды. Сонымен қатар, бір саясаткер болды, ол трибунада бандиттерге қарсы науқан жүргізгеніне қарамастан, олармен түнгі уақытта тойласа көрінеді. Сценарий Тонидің ғимаратта қалуымен аяқталады, оған жас ағызу газы мен оқтар әсер етпейді. Ғимаратты өртеп жібергеннен кейін Тони қарулы қарумен шығып кетуге мәжбүр болады. Ол полиция оқтарынан шашылып, бірақ ештеңе сезінбейді. Фильмде оны тұтқындаған полиция қызметкерін байқағаннан кейін, ол оған оқ атып, тек оның қаруы бос екенін білдіретін бір «сығу» дыбысын естиді. Полиция қызметкері оны бірнеше рет атып өлтіреді. Саундтректегі қайта-қайта түймелеу дыбысы оның өліп жатқан кезде оқ атуға тырысқанын көрсетеді.

Басқаша аяқталуы

Фильмнің бірінші нұсқасы (A нұсқасы) 1931 жылдың 8 қыркүйегінде аяқталды, бірақ цензура соңын өзгертуді талап етті, әйтпесе «Scarface» фильміне лицензия бермейтіндерін мәлімдеді. Пауль Муни Бродвейдегі жұмысының кезегінде 1931 жылы соңғы сахнаны қайта түсіре алмады. Осының салдарынан Хокс көмекші актерді пайдалануға мәжбүр болды. Көмекші актер түсірілімі негізінен көлеңкелер мен алыс кадрлар арқылы жүзеге асырылды, Мунидің осы сахналардағы болмауы жасыру үшін. Ал, екінші нұсқа (B нұсқасы) Тонидің қамауға алынуы және қалай өлгені тұрғысынан түпнұсқадан өзгеше. Түпнұсқада Тони полициядан қашуға тырысып, бірнеше рет оққа ұшырап қайтысса, ал екінші нұсқада Тони полицияға өз еркімен тапсырады. Кездесуден кейін Тонидің жүзі көрсетілмейді. Содан кейін сот судьясы Тониге үкім кесіп жатқан сахна келеді. Келесі сахна – финал, онда Тони (құс қанатынан қарағандай) дарға асылады. Дегенмен, B нұсқасы Нью-Йорк және Чикаго цензурасынан өтпеді. Говард Хьюз Хейс кеңсесінің фильмді қабылдамауында күдікті ниеттер бар деп санайды, себебі Хейс Луис Б. Майермен дос болған, ал Хьюз цензураның бай, тәуелсіз өндірушілердің фильмдерін шығаруына бөгет жасайтынына сенген. Өзінің фильмі Майердің фильмдерінен көрермендер арасында жақсырақ көрінетініне сенімді Хьюз Голливуд пен Нью-Йоркте фильмнің баспасөз көрсетілімін ұйымдастырды. «New York Herald Tribune» газеті Хьюзді цензураға қарсы шыққан батылдығы үшін мақтады. Хьюз цензураланған фильмнен бас тартты және, ақыры, 1932 жылы қатаң цензура жоқ штаттарда қосымша мәтіндік кіріспемен A нұсқасын шығарды (Хьюз Нью-Йорк цензурасын сотқа беруге тырысты). Бұл 1932 жылғы шығарылым кассалық табысқа және жағымды сын-пікірлерге әкелді. Хьюз фильмді цензуралаған комиссияларға қарсы келесі сот ісінде сәтті болды. Баспасөздің сынынан кейін Хейс кинотеатрларда көрсетілген нұсқаның бұрын ол мақұлдаған цензураланған фильм екенін мәлімдеді.

Музыка

Фильмнің қалалық ортасы болғандықтан, фильмде диегетикалық емес музыка (экранда көрінбейтін немесе оқиғада бар екендігі сезілмейтін) қолданылмады. Фильмде музыка тек ашылу және жабылу титрлерінде, сондай-ақ түнгі клуб сияқты фильмдегі оқиғалар барысында табиғи түрде пайда болатын көріністерде ғана естіледі. Адольф Тандлер фильмнің музыкалық директоры, ал Гас Арнхайм оркестр дирижері болды. Гас Арнхайм мен оның Коконат Гроув оркестрі түнгі клубта В.К. Хендидің "Сент-Луис блюзін" және Шелтон Брукстің "Кейбір күндерім" әндерін орындайды. Фильмде Тонидің үскірігі – Геттано Доницеттидің "Люсия ди Ламмермур" операсынан алынған секстет. Бұл мелодияға "Мені осындай сәтте не ұстап тұр?" деген сөздер қосады, және бұл мелодия фильмдегі зорлық-зомбылық көріністерінде де қайталап естіледі. Сесканың фортепианода ойнап айтқан әні – "Ескі 97-нің құлауы".

Мәдени сілтемелер

Тони мен оның достары көретін, 2-ші актінің соңында кететін, Джон Колтон мен Клеменс Рэндольфтің "Жаңбыр" пьесасы У. Сомерсет Моэмнің "Мисс Сейди Томпсон" әңгімесіне негізделген. Пьеса 1922 жылы Бродвейде дебют жасап, 1920 жылдар бойы сахнада болды. (Пьесаның "Жаңбыр" деп аталатын фильмдік нұсқасы, бас рөлде Джоан Кроуфорд, "Скарфейс" фильмімен бір жылда United Artists компаниясымен шығарылды.) Фильмде көзге түспейтін және көптеген көрермендер назарына ілікпеген Камонте отбасы, ішінара итальян-испандық Борджиа отбасының үлгісімен жасалған. Бұл Тони Камонте мен оның қарындасы арасындағы сырттай сезілетін және мүмкін инцестуалды қарым-қатынас арқылы ең жақсы көрінеді. Камонте қарындасының басқа еркектермен болған қарым-қатынасына шамадан тыс қызғануы осы қарым-қатынастың болуын көрсетеді. Қызыққа, Доницетти Борджиа отбасы туралы "Лукреция Борджиа" операсын және Тони Камонтенің үрлемелі аспабынан шыққан әуенінің бастауы болған "Лучия ди Ламмермур" операсын жазды.

Шығару

Цензуралық кеңселермен күрескеннен кейін фильм "Халық жауы" және "Кішкентай Цезарь" фильмдерінен шамамен бір жыл кейін шықты. "Шарлы бет" кинотеатрларда 1932 жылдың 9 сәуірінде көрсетілді. Хьюз Нью-Йоркте әсем премьера өткізуді жоспарлаған, бірақ Нью-Йорк цензуралық кеңесі фильмді көрсетуге тыйым салды. Огайо, Вирджиния, Мэриленд және Канзас штаттарының, сондай-ақ Детройт, Сиэтл, Портленд және Чикаго қалаларының цензуралық комиссиялары да фильмге тыйым салды. Хьюз өзінің фильмінің көрсетіліміне кедергі келтірген цензуралық комиссияларды сотқа берумен қорқытты, бұл "Нью-Йорк геральд трибьюн" газетінің қолдауына ие болды. Әр штаттың өз цензуралық кеңесі болғандықтан, Хьюз фильмді қатаң цензура жоқ аймақтарда шығаруға мүмкіндік алды. Уилл Хейстің өтінішімен Джейсон Джой қатаң цензуралық кеңестерді "Шарлы бет" фильмін шығаруға көндірді, себебі Хейс кеңсесі Хьюз фильмге енгізген өзгерістерді мойындап, бағалады. Джой штаттық цензуралық комиссияларға жеке-жеке барып, Хейс кеңсесі қылмысты жақсы жағдайда көрсетуге қарсы болғанымен, гангстерлік фильмдердің өзі гангстерлік өмірге қарсы құжаттар екенін түсіндірді. Джой сәтті болды және ақырында барлық штаттық және қалалық цензуралық кеңестер "Шарлы бет" фильмінің қиылып, цензураланған нұсқасын қабылдап, оны көрсетуге рұқсат берді.

Қабылдау

Таратылған кезде көрермендер көбінесе жағымды пікір білдірді. Джордж Рафттың айтуынша, ол Ал Капонемен казинода бірнеше рет кездескен, тіпті Капоне өзі де фильмді ұнатып, "Егер менің жігіттерімнің біреуі монета лақтырса, онда ол жиырма долларлық алтын теңге болады" деп қосымша айтқан. Variety журналы Scarface туралы "Барлық гангстерлік фильмдерге тән күшті және қызықты күдік осы фильмде екі есе көп және оны қызықты ойын-сауыққа айналдырады" деп жазды, сондай-ақ актерлер "өмір бойы басқаша ештеңе істемегендей" ойнайды деді. Ұлттық кино кеңесі Scarface-ті 1932 жылғы ең үздік фильмдердің бірі деп атады. Дегенмен, 1932 жылы көрсетілген кезде, бұл фильмге және жалпы гангстерлік жанрға қатысты жұртшылықтың кеңінен наразылығы болды, бұл фильмнің кассалық жиынтығына кері әсер етті. Джек Аликоат The Film Daily журналында Scarface туралы жазған сынды рецензиясында фильмнің зорлық-зомбылығы мен мазмұны оған "нағыз ден қоятын жүрек ауруы" сезімін қалдырғанын айтты. Ол фильмнің "ешқашан түсірілмеуі керек" екенін және оны көрсету "киноиндустрияға және онымен байланысты баршаға бұрынғы фильмдерге қарағанда көп зиян келтіреді" деді. Бен Хехт Голливудтағы жұмысына көбінесе сын айтса да, Scarface-ті "өзі көрген ең жақсы режиссерлік фильм" деп мойындады. Дегенмен, Хехт Мунидің ойынына сын айтты. Ал Капонемен таныс болған Хехт, Муни Капонені тым "тыныш" және "көңілсіз" етіп көрсеткенін, оның кейіпкері "Гитлерге" көбірек ұқсайтынын мәлімдеді. Кейбір сыншылар британдық актер Борис Карлоффтың актерлік құрамына қарсы болды, оның акценті гангстерлік фильмде орынсыз деп есептеді; New York Times газетінде "оның британдық акценті рөлге мүлдем қолайлы емес" деп жазылған. Алайда, басқалары оны фильмнің ең жақсы тұсы деп санады. Фильм кассада 600 000 доллар жинады, ал Scarface сол кездегі Хьюздің басқа фильмдерінен қаржылық жағынан табысты болды, бірақ өндірістің жоғары құнына байланысты, фильмтің шығындарды өтеуі күмәнді. Фильм итальяндық ұйымдар мен итальяндық текті адамдар арасында наразылық тудырды, өйткені фильмдерде гангстерлер мен контрабандистер итальяндықтар ретінде бейнеленеді. Фильмде итальяндық америкалық бандиттік қызметтерді айыптау сөйлейді; бұл цензураны қанағаттандыру үшін өндіріске кейіннен қосылды. Алайда, бұл Италия елшілігінің Scarface-ке қарсы болуына кедергі болмады. Фильмді итальяндық қоғамға қарсы деп санаған Америкадағы Италия ұлдарының ордені фильмді ресми түрде айыптады, ал басқа топтар қауым мүшелерін фильмді және итальяндықтарға немесе итальяндық америкалықтарға қарсы басқа фильмдерді бойкоттауға шақырды. Уилл Хейс Италиядағы елшіге фильмдің анахронизм екенін, өйткені ол өндірісте екі жылға кешіктірілгенін және сол кездегі цензураның қазіргі тәжірибесін көрсетпейтінін түсіндіріп, өзін тексеруден қашырды. Нацистік Германияда фильмді көрсетуге тыйым салынды. Англияның кейбір қалалары британдық киноцензурасының гангстерлік фильмдерге қатысты саясаты тым жұмсақ деп санай отырып, фильмге тыйым салды. Фильмге Ирландияда 1932 жылдың 19 тамызында және 1941 жылдың 29 тамызында ("Ганг соғысы" деген атаумен) тыйым салынды. Фильмдерге шағымдану кеңесі бұл шешімдерді әрқашан қолдады. 1953 жылдың 24 сәуірінде (алғашқы атауымен) тағы да тыйым салынды. Шағымдану түспеді. Себептері: сенсациялыққа құмарлық, гангстерлік өмір салтын әдемілеу және кейіпкер мен оның әпкесі арасындағы инцесттік қарым-қатынас. АҚШ-тың бірнеше қалалары, соның ішінде Чикаго және кейбір штаттар фильмді көрсетуден бас тартты. Movie Classics журналы халықты цензураға қарамастан кинотеатрларда фильмді көруді талап етуге шақырды. Фильм 1941 жылдың 20 қарашасында Алғыс айту күнінде Чикагодағы Вудс театрында премьерадан кейін кассалық рекордтарды бұзды, цензура фильмді тоғыз жыл бойы Чикагода көрсетуге тыйым салғаннан кейін. Фильмге жұртшылықтың жағымды пікір білдіргеніне қарамастан, цензуралық шайқастар мен кейбір баспасөздің жағымсыз пікірлері фильмнің жалпы кассалық табысына кері әсер етті. Scarface-тан ақша табуға қанағаттанбаған Говард Хьюз фильмді айналымнан алып тастады. Фильм 1979 жылға дейін қол жетімді болмады, тек күмәнді көздерден алынған, сапасы күмәнді басылымдар ғана болды. 1933 жылы Хьюз Scarface-тің жалғасын режиссерлік етуді және өндіруді жоспарлаған, бірақ қатаң цензура ережелеріне байланысты фильм ешқашан түсірілмеді. Rotten Tomatoes сайтындағы 46 рецензияға сүйенсек, Scarface 98% рейтингке ие, орташа бағасы 8.7/10. Сыншылардың пікірінше: "Бұл Scarface өзінің "кішкентай досынан" бас тартып, стильді визуалды, қызықты зорлық-зомбылық және керемет актерлік құрамын ұсынады". Metacritic-те 12 рецензияға сүйенсек, 90 рейтингке ие, бұл "барлық мақтауға лайық" екенін көрсетеді.

Өнеркәсіптің қабылдауы

1994 жылы Конгресс кітапханасы «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» деп таныған «Шар бет» фильмін АҚШ Ұлттық кино реестріне сақтауға іріктеді. Тони Камонте кейіпкері AFI-нің «100 жыл – 100 батыр мен зұлымдар» тізімінде 47-орынды иеленді. Фильмді сыншы және режиссер Жан-Люк Годар «Cahiers du Cinéma» журналында ең жақсы американдық дыбыстық фильм деп атады. 2008 жылдың маусым айында Америка кино институты шығармашылық саладан 1500-ден астам адамды сауалнама жасағаннан кейін, он «классикалық» американдық фильм жанрындағы ең жақсы он фильмді анықтады – «Топ-10». «Шар бет» гангстерлік фильм жанрында алтыншы орынға ие болды. 1983 жылғы түпнұсқа 10-орында болды, бұл «Шар бет» фильмін оның қайта түсірілімімен бірге «Топ-10» тізіміне енген жалғыз фильм етті.

Талдау

Ғалымдар "Шалбау бет" фильмін тарихи маңызы бар фильм деп қарастыруға бола ма, әлде ол Голливудтың гангстерлік дәуіріндегі бір ғана кино ма деп пікірталас жүргізеді. Фильмнің тарихи маңызын оның сценарийін жазған авторлар күшейте түсті: У. Р. Бернетт, "Кіші Цезарь" атты гангстерлік романның авторы, осы аттас фильм осы романның негізінде түсірілген; Фред Д. Пасли, Чикагоның танымал гангстерлік тарихшысы; және Бен Хехт, бұрынғы Чикаго тілшісі. Джим Колизмоны өлтіру және Ақпан күні қырғыны сияқты оқиғалар фильмнің реализмі мен нақтылығын арттырады. Фильм сыншысы Роберт Э. Шервуд фильмді "социологиялық немесе тарихи құжат ретінде бағалы" деп атап, "оны басып тастауға тырысқан әрекеттер кешірілмейді – себебі ол ұятты емес, шындыққа тым жақын болғандықтан" деді.

Артық

Кинотану профессоры Фрэн Мейсонның айтуынша, фильмдегі басты тақырып – артықшылық. Фильмнің бастауында үлкен Луи Костильо жабайы кештің қалдықтарында отырып, достарын келесі кешінің бұрынғыдан да зор, жақсы және "барлығынан көп" болатынына көндіреді. Бұл бандиттің ләззатқа немесе зорлыққа құштарлығымен шектелмейтін өмірін көрсетеді. Костильоның өлімі артықшылықтың келесі бір деңгейін көрсетеді. Бұл сахнада көрермен Тони Камонтенің қару ұстаған көлеңкесін ғана көреді, оқтардың дыбысын және дененің еденге құлауын естиді. Фильмнің дамуымен зорлық-зомбылық көріністері күшейе түседі. Фильмдегі зорлықтың көп бөлігі монтаж арқылы көрсетіледі, көріністер тізбектей өтіп, Тони мен оның тобының жасаған қатыгез қылмыстарын көрсетеді: бар иелерін ұрып-соғу, көлікпен бомбалау, қабырғаға тіреп жеті адамды өлтіру. Бір көріністе календарь беттері автоматтан атылған оқтармен бірге жылдам ауысады, бұл артық зорлықты анық көрсетеді. Зорлықты тек бандиттер ғана емес, полиция да жасайды. Фильмнің соңында Тони мен Ческаны ұстау үшін пәтерлерді қоршап тұрған полиция қызметкерлері мен көліктердің көп саны атақты Камонте бауырларын ұстауға жасалған тыраныстық әрекетті көрсетеді. Тони мен полицияның фильмдегі шамадан тыс зорлық-зомбылық қолдануы оны қалыпты жағдайға айналдырады. Тонидің Томми пістолеттерін пайдаланудағы ерекше қуанышы пародиалық элементтерге негізделген. Ресторандағы сахнада, Солтүстік жақтың бандиттері Тониді Томмимен атуға тырысқанда, ол күштен ләззат алады. Ол үстелдің астына тығылып отырмай, керісінше, қарудың әрекетін көруге тырысады, қуаныштан маниялық күлкіге батып кетеді. Ол алғашқы Томми пістолетін алғанда қуанып, "қаланың барлық жеріне үлкен әріптермен атын жазуға" асығады. Тонидің қымбат заттарды сатып алып, оларды көрсетуі бандиттің шамадан тыс тұтынуын күлкілі түрде көрсетеді. Тони алғаш рет Поппимен баспалдақта жалғыз кездескенде, өзінің жаңа костюмі, зергерлік бұйымдары және оқ өткізбейтін машинасы туралы мақтанады. Поппи оның "әлдеқайда әйелдік" көрінісін атап, оның жақындауын көбінесе жоққа шығарады. Оның әйелдік тұтынуы мен киімге деген құмарлығы оның еркектік тұтынуымен салыстырылады, ол оның жаңа машинасымен бейнеленеді. Кейін Тони Поппиге жаңа көйлектерді көрсетеді, әр көйлекті бір рет ғана киетінін айтады. Оның ұятсыздығы мен өзінің асылсыздығын білмеуі бұл Гетсби стиліндегі көріністі маңызды емес, күлкілі етеді. Оның тұтынуы қазіргі заманның құндылықтарының ыдырауын бейнелейді, оның әсіресе жаман талғамы мен ақша мен әлеуметтік мәртебеге деген құмарлығы. Тонидің артықшылығы пародиадан асып, қауіпті болады, өйткені ол толығымен өзін ұстай алмауды білдіреді, бұл ақыр соңында оның құлдырауына әкеледі. Тонидің шектен тыс әрекеттері қаланың бандит соғыстарында көрінеді. Ол О'Хара, Гаффни және Солтүстік жақтың бандиттерінің қалған бөлігін жалғыз қалдыру туралы нұсқау алды. Ол билік, зорлық-зомбылық және жер иелігін күшейту құмарлығынан бойсұнбайды. Ол тек бандиттердің физикалық аумаққа қатысты сыртқы билік құрылымына қауіп төндіріп қана қоймай, сонымен қатар өзінің боссы Джонни Ловоға батыл мойынсұнбау арқылы өз бандитының ішкі билік құрылымын бұзады. Гаффнидің физикалық орны Тонидің орнынан өзгеше. Фильмде Гаффнидің қозғалысы экранда көрсетілген тығыз кеңістіктер мен оны үнемі қоршап тұрған қолбасшылар тобының әсерінен шектеледі. Тони фильмнің басында еркін қозғала алады, ол Гаффни сияқты шектеліп қалғанша, бірте-бірте толығады. Ол жан-жақтарынан қоршалған, қалада еркін жүріп-тұра алмайды. Алайда, бұл оның аумақ пен билікке деген құмарлығынан туындаған. Артықшылық тақырыбы Тонидің өз қарындасы Ческаға деген құмарлығында көрінеді, ол оны бақылауға және шектеуге тырысады. Олардың анасы ақыл-кеңес ретінде әрекет етеді, бірақ Тони оны тыңдамайды, отбасын өзі әкелетін шамадан тыс және зорлық-зомбылыққа ұшыратады. Оның зорлық-зомбылыққа деген құмарлығы Ческаның жыныстық еркіндікке деген құмарлығын бейнелейді, оны клубтағы Ринальдо үшін әуесқой биімен бейнелейді. Ринальдо Тониге деген адалдығы мен Ческаға деген құштарлығы арасында екіге бөлінеді, бұл Камонте бауырлары арасындағы билік күресінің символы болып табылады. Ринальдо Тонидің билігі мен беделінің символы; оның өлтірілуі Тонидің бақылаусыздығы мен құлдырауынан тұрады, бұл Тонидің өлімімен аяқталады.

Америка арманы

Камонттің танымалдыққа және табысқа жетуі американдық арманға негізделген, бірақ одан да зорлық-зомбылыққа толы. Фильм итальяндық бандиттің өрлеуі мен құлдырауынан кейін Тони көбірек америкалыққа айналады. Тони шаштаразда сүлгінің астынан шыққанда, көрермендер оның бет-әлпетін алғаш рет көреді. Ол шетелдік болып көрінеді, айқын итальяндық акценті, жылтыр шашы және бетіндегі жаралардан көрінетін неандертальдық сыңайы бар. Фильм дамыған сайын, ол акцентін жоғалтып, костюмдері әсемдікке айналып, америкалықтана береді. Фильмнің соңында оның акценті мүлдем байқалмайды. Ол қайтыс болған кезде американдық арманның табысын көрсететін көптеген "мүліктерді" жинады: жеке хатшысы, жоғары әлеуметтік статусы бар қарындасы (оның бұрынғы бастығының сүйіктісі болғаны одан да маңызды), сондай-ақ сәнді пәтер, үлкен көліктер және әдемі киімдер. Камонте Америкада табысқа жету үшін Камонте өзінің "Біріншіден, өзің істе, өзің жаса, және осылай жалғастыр" деген ұранымен әрекет ету керектігін көрсетеді. Екінші жағынан, Камонте заманауи өмір мен қоғамды қабылдамау, нәтижесінде американизмнің өзін қабылдамау арқылы американдықтардың құштарлығын бейнелейді. Бандит басқалар сияқты американдық арманға ұмтылады, бірақ оған қазіргі қоғамның құндылықтарына қайшы келетін, зорлық-зомбылық және заңсыз әрекеттер арқылы қол жеткізеді.

Бандиттер аумағы

Аумақты бақылау – гангстерлік фильмдер жанрында физикалық және киноэкрандағы маңызды тақырып. Тони қаланың физикалық бақылауын алу арқылы, бәсекелес топтарды жойып, қаланы басқаруға тырысады, және билікке өрлегенде киноэкранында да бақылау орнатады. Бұл Тони, Джонни және Поппи қатысқан көріністерде және олардың араласуларында ең жақсы көрінеді. Фильмнің басындағы бір көріністе Тони Луи Костиллоны өлтіргені үшін төлем алуға Джоннидің пәтеріне келеді. Кадрде екі бөлме көрінеді: Тони отырған бас бөлме және Поппи отырған, Джонни ақшасын сақтайтын артқы бөлме. Лово артқы бөлмеге кіреді, бірақ Тони кірмейді, сондықтан бұл бөлме Джоннидің күші мен аумағын көрсетеді. Адамдар сахнада бір-біріне қарсы отыр, ал Поппи олардың арасында, фондық бөлікте, екеуі де күресіп жатқан жүлде ретінде бейнеленген. Дегенмен, олар екеуі де кадрда тең дәрежеде көрінеді, бұл олардың күш теңдігін көрсетеді. Кейінірек, түнгі клубтағы көріністе Тони Поппи мен Джоннидің арасына отырып, кадрдағы орталық орны арқылы бақылауды өз қолына алғанын көрсетеді. Ол Поппиді "жеңіп" алғанымен, ең көп билік пен аумақты иеленгенін көрсетеді.

Технологиядан қорқу

Scarface американдықтардың сол кездегі технологиялық прогрестен туындаған қорқынышы мен ұғымсыздығын көрсетеді: технологиялық прогресс пен жаппай өндіріс қорқыныш тудыруы керек пе, әлде қуанышпен қарсы алу керек пе. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін басым алаңдаушылық жаңа технологиялар толыққанды құрып жоюға алып келе ме, әлде өмірді жеңілдете түсіп, бақыт сыйлай ма деген еді. Фильмде Тони машиналық мылтықтардың қанша мүмкіндік беретініне қуанады, олардың көмегімен көбірек адамды жылдам және қашықтан өлтіруге болады. Бұл жаппай өндіріс жаппай жоюмен немесе жаппай тиімділікпен тең ба екені деген мәселені көтеріп тұрады.

Нысандар мен ым-ишаралар

Фильмдегі ойын-құралдары мен әдемі мотивтер Ховард Хоукстің режиссерлік шеберлігі арқылы көрініс тапқан қара юморды көрсетті. Боулинг аллеясындағы сахнада, қарсылас бандиттік топтың басшысы Том Гаффни қаза тапқанда, Гаффни допты лақтырған сәтте кадр соңғы тұрған кегельге тоқталады, ол құлап Гаффнидің өлімін символдайды. Осы сахнада, Гаффнидің өлімінен бұрын, есептегіш тақтада "X" белгісі пайда болады, бұл Гаффнидің қазасын болжайды. Хоукс фильм бойында "X" белгісін алдын ала хабарлау тәсілін қолданды (алғаш рет титрлерде көрінді), ол көбінесе өлім көрсетілгенде пайда болады (бірақ әр сахнада емес); бұл мотив көптеген жерлерде кездеседі, ең айқын мысалы – Тонидің сол жақтағы бетіндегі "X" пішіндес із. Бұл мотивтер гангстердің өмірін паш етеді. Гангстердің шляпасы гангстерлік фильмдерде, әсіресе "Scarface" фильмінде, әсемдік пен ысырапшылдықтың символы ретінде жиі кездесетін тақырып. Хоукс өзінің фильмдерінде жиі қолданатын қол қимылдары да мотив ретінде пайда болды. "Scarface" фильмінде Джордж Рафтқа монетаны қайта-қайта лақтыру нұсқауы берілді, ол фильм бойында осылай істейді.

"Әлем сендерге тиесілі"

Камонтедің пәтерінен "Әлем сенікі" деген неоновый, жыпылықтайтын жарнама көрінеді. Бұл жарнама қазіргі американдық қаланы мүмкіндіктер мен жеке бастың қадір-қасиетінің орны ретінде бейнелейді. Бұл ұран қанша тартымды болса да, бұл хабар мүмкін емес, бірақ Тони мұны түсінбейді. Оның пәтерінен көрінетін көрініс – гангстердің биікке өрлеуі. Камонте ғимараттың сыртындағы көшеде өлтірілгенде, камера жарнама тақтасына бұрылады, ол мүмкіндіктердің болуымен қатар оларды іске асыруға келмейтін қоғамдық қайшылықты көрсетеді. Роберт Уоршоудың сөзіне сүйенсек, соңғы сахна әлемнің біздікі емес екенін, сондай-ақ оның да емес екенін көрсетеді. Гангстердің өлімі бізді табысқа жету туралы идеядан және оның қажеттілігінен уақытша босатады. Артықшылық тақырыбына қатысты, бұл жарнама – гангстер бейнесінің шектен тыс құштарлығы арқылы көрінетін заманауилықтың тудырған қарама-қарсылық құштарлықтарының метафорасы.

Стиль

"Кескілеген" және "қатал шекаралы" "Шаралы бет" 1930-шы жылдардың гангстер фильмдерінің визуальдық стилін қалыптастырды. Хокс кинематографиясындағы қара-ақ түстің күшті контрасты арқылы зорлыққа толы, қызықты фильм жасады. Мысалы, қараңғы бөлмелер, жалюзидің артындағы денелердің силуеттері және мұқият орналастырылған жарық аймақтары. Фильмнің көп бөлігі түнгі уақытта өтеді. Кадр ішіндегі нысандардың тығыз орналасуы және камераның іздеуші қозғалысы фильмдегі оқиғалардың барысын көрсетті. Кинотасу динамикалық, камераның әртүрлі орналасуымен және жылжымалы кадрлармен ерекшеленеді.

Италия тіліндегі нұсқалары

1946 жылдың қазан айында Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Италия мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас жақсарғанда, итальяндық фильм өндіруші компания Titanus «Скарфейс» фильмін итальян тіліне аударуға қызығушылық танытты. Бастапқыда итальяндық кинофильмдер бюросынан рұхсат сұрағанда, фильмдегі зорлық-зомбылық пен қылмыстың бейнеленуіне байланысты цензуралық алаңдаушылықтар туып, өтініш қабылданбады. Фильмде итальяндықтардың бейнеленуіне қатысты бастапқыда ешқандай алаңдаушылық болған жоқ. Titanus итальяндық кинофильмдер бюросына «Скарфейс» фильмін «шетелде түсірілген ең сенімді және құрылымды фильмдердің бірі» деп сипаттап үндеді. Олар итальян экономикасының соғыс салдарынан келген зиянды өтеу үшін отандық кино өндірушілерге қаржыны үнемдеуге көмектесетін шетел тіліндегі фильмді көрсетуді ұсынды. 1946 жылдың соңында Titanus фильмді дубляждау үшін сценарийді аударды. Итальяндық сценарийдегі бір айырмашылық – кейіпкерлердің аттары итальяндық дыбыстан американдық дыбысқа өзгертілді. Мысалы, Тони Камонте Тони Кермонт, ал Гвино Ринальдо Гвидо Рейнольд болып өзгертілді. Бұл және басқа да бірнеше өзгерістер итальяндықтарға жасалған сілтемелерді жою мақсатымен жасалды. Мысал ретінде, Тони мен Джоннидің ресторандағы көрінісін қарастырайық. Америкалық нұсқада Тони макаронға салынған сарымсақ туралы әзілді айтады, ал итальяндық аудармада сөз болатын тағам – қаз бауыр паштеті, бұл азық-түлікке қатысты итальяндық сілтеме емес. Сонымен қатар, американдық нұсқада бандиттер ашуланған қоғамдық топтар тарапынан заңсыз иммигранттар деп сипатталса, итальяндық дубляжда қылмыскерлердің азаматтық статусы ескерілмейді, тек рецидивтік қылмыскерлер туралы айтылады. 1976 жылы Radio Televisione Italiana (RAI) телерадиокомпаниясы фильмді итальян тіліне қайта дубляждады. Сценарийді Франко Даль Сер аударды, ал дубляжға Джулио Паникали режиссерлік етті. Пол Мунидің Тони Камонте рөлін Пино Локчи, ал Джордж Рафттың Гунио Ринальдо рөлін Пино Колицци дубляждады. 1947 жылғы және 1976 жылғы нұсқалардың арасындағы айырмашылық – барлық итальяндық атаулар мен итальяндық мәдени сілтемелер түпнұсқа американдық сценарийден толығымен алынып тасталды. 1976 жылғы нұсқа кейіпкерлердің итальяндық шығу тегін атап өтеді және кейбір кейіпкерлерге ерекше итальяндық диалекттерді қосады. Бұл дубляжда фильмнің ашылу және жабылу титрлері, сондай-ақ газеттен алынған үзінділер итальян тіліне аударылды, бірақ газет үзінділерінің аудармасы ерекше эстетикалық тұрғыдан жасалмады. Фильм 1990 жылдары қайта жаңғыртылып, Universal компаниясының цифрлық нұсқасымен бірге шығарылды. Ғылыми консенсус бойынша, 1990 жылғы дубляж 1976 жылғы қайта дубляждаудан алынған аудионың қайта жаңғыртылуы мен пайдалануының комбинациясы болып табылады.

Мұра

Бокс-офисте сәттілік көрмегеніне қарамастан, «Шар бет» 1932 жылы ең көп талқыланған фильмдердің бірі болды. «Шар бет» (көбінесе «Little Caesar» және «The Public Enemy» фильмдерімен бірге) бандиттік фильмдер жанрының архетипі ретінде жиі аталады, себебі ол Голливудта пайда бола бастаған жанрдың алғашқы стандартын белгіледі. Дегенмен, «Шар бет» 1930-жылдардың басындағы үш ірі бандиттік фильмнің соңғысы болды, өйткені осы үш фильмнің, әсіресе «Шар беттің» тудырған кодекске дейінгі зорлық-зомбылық толқыны 1934 жылы Өндіріс кодексінің әкімшілігінің құрылуына себеп болды. Говард Хоукс «Шар бетті» өзінің сүйікті туындыларының бірі деп атады, ал фильм Говард Хьюз үшін мақтанышқа айналды. Хьюз фильмді шығарудан кейін бірнеше жыл өткен соң, оны өзінің қақпалы бөлмелеріне жабыстырып қойды, фильмді таратуға немесе оның құқықтарын сатып алуға жасалған көптеген тиімді ұсыныстарды қабылдамай, жол тартты. 1979 жылы, ол қайтыс болғаннан кейін үш жыл өткен соң, оның мүлкін басқаратын Summa Corporation компаниясы «Шар бет» фильмінің құқықтарын және тағы жеті фильмді Universal Pictures компаниясына сатты, бұл 1983 жылы Аль Пачиноның басты рөлде ойнаған қайта түсірілімге жол ашты. Қайта түсірілім үшін бұл сирек кездесетін жағдай болғанымен, 1983 жылғы нұсқа да сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. Пауль Мунидің «Шар бет» фильміндегі «үлгілі бандиттік антигерой» рөліндегі ойнауы оның кинодағы мансабының тез өркендеуіне үлкен үлес қосты. Пауль Муни Тони Камонте рөлін сомдағаны үшін маңызды марапаттар алды. Сыншылар оның күшті және қатал ойынын жоғары бағалады. Аль Пачино Пауль Муниден үлкен шабыт алғанын, ал Мунидің ойнаған рөлі 1983 жылғы «Шар бет» қайта түсіріліміндегі оның өзінің рөліне әсер еткенін айтты. Дегенмен, көтеріліп келе жатқан бандиттің әсерлі бейнесіне қарамастан, сыншылар кейіпкердің Аль Капонеге аздап ұқсағанын айтады. Камонтеден айырмашылығы, Капоне қара жұмыстан аулақ болды және әдетте өзінің кір жұмыстарын істеу үшін басқаларды жалдады. Сонымен қатар, Мунидің «Шар бет» фильміндегі соңғы сахнада Капоне кейіпкерінің қорқақ екені көрінді, өйткені ол мейірімділік тілеп, көшеде атып өлтіруден бұрын қашып құтылуға тырысты. Капоне қорқақтығымен танымал болған жоқ және шайқаста қаза таппады. «Шар бет» Энн Дворактың ең танымал фильмі болды. Фильм Рафттың ұзақ және сәтті мансабының бастауы болды. Фильмнің екінші басты рөлін ойнаған Рафт, оның кейіпкерінің ерекшелігі - монетаны қарамай-ақ лақтырып тастауды үйренген еді, және ол бұл рөлде өте күшті әсер қалдырды. Говард Хоукс Рафтке актерлік тәжірибесінің жетіспеушілігін жасыру үшін фильмде осы қабілетін пайдалануды кеңес берді. Рафттың кейінірек «Some Like It Hot» (1959) фильміндегі гангстер Спатс Коломбо рөлінде ойнағанда, ол монета лақтырып жатқан әріптес гангстерінен: «Сен бұл арзан әдісті қайдан үйрендің?» деп сұрайды. «Шар бет» фильмі фильмнің жарық көргенінен кейін төрт жыл өткен соң, нақты бандиттік өмірге әсер еткен болуы мүмкін. 1936 жылы фильмде бейнеленген Валентин күні қырғынына жауапты деп саналған Джек МакГурнды боулинг аллеясында қарсыластары өлтірді.

Үй медиасы

Фильм 1980 жылдың мамыр айында MCA Videocassette компаниясы шығарған алғашқы фильмдердің бірі болды. Фильм 2007 жылдың 22 мамырында DVD форматында жарық көрді, ал 2012 жылдың 28 тамызында Universal Studios студиясының 100 жылдығына арналған мерекелік шара ретінде Universal Pictures Home Entertainment компаниясы оны қайтадан шығарды. DVD-нің екі нұсқасында да Turner Classic Movies телеарнасының жүргізушісі және кинотанушы Роберт Осборнның кіріспесі мен фильмнің балама соңы бар. Видео және теледидарда фильм Хоукстің бастапқы соңымен сақталған, бірақ түсірілім барысында оған енгізілген басқа өзгертулер де бар. Фильмнің толыққанды өзгертілмеген және цензураланбаған нұсқасы 2019 жылдың 15 қазанында «Скарфейс» (1983) фильмінің лимиттік жинағы шыққанға дейін белгілі болған жоқ.

Қарым-қатынас фильмдері

Говард Хьюз қайтыс болғаннан кейін «Шалбақ бет» фильмінің құқықтары алынды, және Брайан де Палма 1983 жылы Аль Пачиноның «Шалбақ бет» рөлінде ойнаған фильмнің жаңа нұсқасын шығарды. Фильм 1980-ші жылдардағы Маямидегі латын Америкасының қылмыстық әлемінде өрбітеді және графикалық зорлық-зомбылық пен ұятсыз тілдің болуымен танымал, ол 1980-ші жылдарға «зорлық пен ұятсыздыққа толы» деп есептелді, ал түпнұсқа фильм 1930-шы жылдардағы кино үшін сондай-ақ есептелген. 1983 жылғы фильмнің 2003 жылғы «Жубанық жылдық басылымы» DVD жинағында оның 1932 жылғы нұсқасы да бар. 1983 жылғы фильмнің соңында «Бұл фильм Говард Хокс пен Бен Хехтке арналған» деген аталым соңғы кадрдың үстінде пайда болады. Universal студиясы 2011 жылы «Шалбақ беттің» жаңа нұсқасын жасап жатқанын хабарлады. Студия жаңа фильмнің жалғасы да, қайта түсірілімі де емес екенін, бірақ 1932 және 1983 жылғы фильмдердің элементтерін, соның ішінде америкалық арманды іздеу жолында билікке жеткен адамның негізгі идеясын қамтитынын мәлімдеді. 2016 жылы Антуан Фукуа қайта түсіруді режиссерлік ету туралы келіссөздер жүргізді, бірақ келесі жылдың ақпан айында Коэн ағайындары сценарийді жаңартқаннан кейін жобадан бас тартты. Кейін Universal Дэвид Айерді режиссерлікке шақырды және Диего Лунамен келісім жасасты, бірақ Айердің сценарийі тым зорлық-зомбылыққа толы болғандықтан оны қызметтен босатыды. 2018 жылы Фукуа жобаға қайта оралды, бірақ 2020 жылдың мамырында тағы да кетіп қалды. Оның орнына Лука Гуадагнино фильмді режиссерлік етуге келісім берді, сценарийді Коэн ағайындары жазды. «Шалбақ бет» көбінесе 1930 жылдардың басында шыққан басқа да қылмыстық фильмдермен байланысты, мысалы «Ад есігі» (1930), «Кішкентай Цезарь» (1931) және «Жазатайым жау» (1931). Винчестер университетінің профессоры Фрэн Мейсонның сөзіне сүйенсек, «Шалбақ бет» өте көп нәрсені қамтитындығына байланысты 1930-шы жылдардағы гангстерлік фильмдерге қарағанда «Қызықты жиырма жылдар» фильміне көбірек ұқсайды.