Кіріспе

Джон Фордтың 1956 жылғы фильмі «Ізденушілер» – Джон Фордтың режиссерлік жұмысы, Франк С. Нюдженттың сценарийі және 1954 жылғы Алан Ле Мейдің романы негізінде түсірілген американдық эпикалық вестерн. Оқиға Техас-үнді соғыстары кезеңінде өрбітеді. Басты рөлде Джон Уэйн – орта жастағы Азамат соғысының қатысушысы, ол ұрланған немере қызын (Натали Вуд) іздеуге жылдар бойы асырап алған немере інісі (Джеффри Хантер)мен бірге шығады. Фильм VistaVision форматында Eastmancolor негативтерімен түсірілді, Technicolor компаниясы өңдеу және көшірме жасау жұмыстарын жүзеге асырды. Фильм сыншылар тарапынан да, коммерциялық тұрғыдан да сәтті болды. Премьерасынан бері ол шедевр саналады және ең ұлы әрі ықпалды фильмдердің бірі ретінде танылды. 2008 жылы Америка кино институты оны ең үздік американдық вестерн деп атады, ал 2007 жылы сол институттың барлық уақыттағы 100 ең үздік американдық фильмдерінің тізімінде 12-орынға ие болды. Entertainment Weekly журналы оны ең жақсы вестерн деп мойындады. Британдық кино институтының Sight & Sound журналы 2012 жылы өткізілген халықаралық киносыншылар сауалнамасы бойынша оны барлық уақыттағы жетінші үздік фильм деп бағалады. 2008 жылы француз журналы Cahiers du Cinéma «Ізденушілер» фильмін жасалған ең жақсы 100 фильмнің тізімінде 10-орынға қойды. 1989 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы «Ізденушілер» фильмін «мәдени, тарихи немесе эстетикалық тұрғыдан маңызды» деп танып, Ұлттық кино тізіліміне енгізді; ол тізімге алынған алғашқы 25 фильмнің бірі болды. «Ізденушілер» Джон Фордтың тікелей өтінішімен түсірілген алғашқы маңызды фильм, ол фильмнің түсірілу процесін көрсетуді қалады. Фильмде түсірілім алаңын дайындау, реквизит жасау және түсіру техникасы сияқты фильм жасаудың көптеген аспектілері қамтылған.

Сюжет

1868 жылы Итан Эдвардс сегіз жыл бойы болмағаннан кейін батыс Техастағы ағасы Ааронның үйіне оралады. Этан Азамат соғысында Конфедерация жағында соғысты, соғыс аяқталғаннан кейінгі үш жылда ол екінші Франко-Мексика соғысында да соғысты. Оның қолында белгісіз шығу тегі бар көптеген алтын монеталар және Мексикадағы шайқастан алған медаль, оны сегіз жасар немере қызы Деббиге береді. Бұрынғы Конфедерация әскері ретінде, одан Техас рейнджерлеріне адалдық ант беруді сұрағанда, ол бас тартады. Этан келгеннен кейін көп ұзамай оның көршісі Ларс Йоргенсеннің малы ұрланып, Рев. Капитан Сэмюэл Клейтон оларды іздеу үшін Итан мен рейнджерлерді бастап барады. Ұрлық ерлерді отбасыларынан алыстату үшін команчтардың айла-амалы екенін білгеннен кейін олар қайтып келгенде Эдвардстың үйі өртеніп жатқанын табады. Аррон, оның әйелі Марта және ұлы Бен қайтыс болды, Дебби мен оның үлкен әпкесі Люси ұрланды. Қысқа ғана жерлеу рәсімінен кейін ер адамдар оларды қуып жетуге кірісті. Олар команчтер лагерін тапқан кезде, Итан майданнан шабуыл жасауды ұсынады, бірақ Клейтон тұтқындарды өлтіруден аулақ болу үшін жасырын тәсілмен келуді талап етеді. Лагерь бос болып шығады, ал жол бойымен ер адамдар тұзаққа түседі. Шабуылдан бас тартқанына қарамастан, Рейнджерлер команштармен тиімді күресу үшін адамдары аз қалды. Олар үйге оралады, Итан қыздарды іздеуді жалғастырады, тек Люсидің күйеуі Брэд Йоргенсен және Деббидің асырап алған ағасы Мартин Паулимен. Итан Люсиді өлтірілген және, бұл, Команчи лагерінің маңында жатқан каньонда зорланған деп болжайды. Брэд ашуға кенеліп, лагерьге кіреді де, өлтіріледі. Қыс келгенде, Итан мен Мартин ізін жоғалтып, Йоргенсендер ранчосына оралады. Мартинді Йоргенсендердің қызы Лори құлшыныспен қарсы алады, ал Итан Футерман есімді саудагерден Деби туралы ақпарат бар деп мәлімдеген хат күтіп отырғанын табады. Этан ертеңіне Мартинсіз жолға шығады, бірақ Лори Мартинге жету үшін ат береді. Футтерманның сауда бекеті, Итан мен Мартин Деббиді Навайека команч тобының басшысы Скардың алып кеткенін біледі. Бір жылдай уақыт өткеннен кейін, Лори Мартиннен іздеу туралы хат алады. Хатты дауыстап оқып, Лори келесі бірнеше көріністі баяндайды, онда Итан Футтерманды ақшасын ұрлауға тырысқаны үшін өлтіреді, ал Мартин Скардың есімін естігенде қашатын команч әйелін сатып алады; кейін екі адам Скардың тобының бір бөлігін сарбаздар өлтіргенін тапқанда, ол өлгендердің арасында. Нью-Мексикода олар бес жылдан кейін Деббиді, қазір жасөспірім, Скардың әйелдерінің бірі ретінде өмір сүруде. Ол өзiнiң команч болып, олармен қалуды қалайтынын айтады. Итан оны өлтіруді, түпкүллі америкалық ретінде өмір сүруден артық көреді және оны атуды қалайды, бірақ Мартин оны өз денесімен қорғайды және олар қашып бара жатқанда, Команчи Итанды жебемен жаралайды. Мартин Итанның жарасына қарап жүрсе де, Деббиді өлтіргісі келгені үшін оған ашуланады. Кейін үйлеріне қайтады. Сол уақытта Чарли МакКорри Мартин жоқ кезде Лоримен кездесіп жүр. Итан мен Мартин үйге Чарли мен Лоридің үйлену тойы басталар алдында келеді. Мартин мен Чарлидің ұрысынан кейін, нервті янки сарбазы, лейтенант Гринхилл, Этанның досы Моз Харпердің Скарды тапқаны туралы хабар әкеледі. Клейтон өз адамдарын команчтер лагеріне бастап, бұл жолы тікелей шабуылға шығады, бірақ Мартинге шабуыл алдында Деббиді табуға рұқсат етіледі, ол оны қарсы алады. Мартин Деббиді құтқару үшін Скарды өлтіреді, ал Итан оны бас терісін алып тастайды. Содан кейін Итан Деббиді тауып, оны атпен қуып шығады. Мартин оларды қатты қуып кетеді, өйткені Итан оны өлтіреді деп қорқады. Оның орнына, Итан оны қолына алып, оны Лорримен қайта қосылған Жоргенсендер ранчосына алып барады. Басқалар үйге кіргенде, Итан қарап, кейін шығып кетеді.

Өндіріс

"The Searchers" – "атақты шабысшы" деп танымал болған тұлғаның алғашқы туындысы. Фильм VistaVision кең экранды технологиясымен түсірілді. Форд бастапқыда телеарнадағы Дэви Крокетт рөлімен ұлттық қызығушылықты оянған Фесс Паркерді Мартин Паули рөліне шақыруды жоспарлаған, бірақ Паркермен келісімшарты болған Уолт Дисней рұқсат бермеді және Паркерге бұл ұсыныс туралы хабарламады, Паркердің Америка теледидары мұрағатындағы бейне сұхбатында айтылғандай. Паркер кейіннен бұл оның мансабындағы ең ауыр соққы болғанын мәлімдеді. 1956 жылы "The Searchers" фильмін насихаттау мақсатында Warner Bros. кино тарихындағы алғашқы "съёмкалардың артында" бағдарламаларының бірін жасап, "Warner Bros. Presents" телесериалының бір бөлігі ретінде көрсетті. "The Searchers" – Корнелиус Вандербильт Уитнидің C. V. Whitney Pictures компаниясы түсірген үш фильмнің біріншісі; екіншісі – 1958 жылы Брэндон де Уайльд пен Ли Марвин қатысқан "Миссури саяхатшысы", ал соңғысы – 1959 жылы Уэйннің ұлы Патрик Уэйн мен Денис Хоппер жұлдыздығымен "Жас жер".

Тарихи негіздер

Жазушы Алан Ле Мейдің сақталған зерттеу жазбалары жоғалған қызды іздеуге шыққан екі кейіпкер 1865 жылы әйелі мен балаларын команштардан құтқарып алған афроамерикалық Бриттон Джонсоннан шабыттанған. Кейін Джонсон кем дегенде үш рет Үндістан аумағына және Канзасқа сапар шегіп, 1871 жылы киова шабуылшылары оны өлтіргенше Милли Дурганды (немесе Дуркинді) іздеумен айналысты. Бірнеше киносыншылар «Ізденушілер» фильмінің 1836 жылы команч жауынгерлерінің Техастағы Форт Паркердегі отбасылық үйіне шабуыл жасап, тоғыз жасар Синтия Энн Паркерді ұрлаған оқиғасынан шабыт алғанын айтты. Ол 24 жыл команштармен бірге өмір сүрді, соғыс басшысымен үйленді және үш баласы болды (олардың бірі – әйгілі команч басшысы Куана Паркер), бірақ Техас рейнджерлері оны өз еркінен тыс құтқарып алды. Синтия Энннің ағасы Джеймс В. Паркер өмірінің көп бөлігін және байлығын сіңілісін іздеуге жұмсады, бұл фильмдегі Этан Эдвардсқа ұқсас. Сонымен қатар, Синтия Эннді Техас рейнджерлерінің Пиз өзені шайқасында құтқаруы, Техас рейнджерлері Скардың ауылына шабуыл жасап Дебби Эдвардсты құтқаруымен ұқсас. Паркердің оқиғасы – автор Алан Ле Мей фильмнің негізі болған романды зерттеу кезінде зерттеген 19 ғасырда Техастағы балаларды ұрлаудың 64 нақты оқиғасының бірі ғана. Ле Мейдің романының соңы фильмнен өзгеше: Дебби ақтар мен үндістерден қашады. Марти іздеудің соңғы кезеңінде оны бірнеше күннен кейін, шаршаудан есінен танығаннан кейін ғана табады. Фильмде Скардың команч тобы Навьечка деп аталады, бірақ дұрысы – Noyʉhka немесе Nokoni, осы топ Синтия Энн Паркерді ұрлаған. Кейбір киносыншылар команч ауылына жасалған атты әскер шабуылының, нәтижесінде Луктың қазасы мен команч тұтқындарын әскери бекетке алып кетудің тарихи үлгісі 1868 жылғы 27 қарашадағы Вашита өзені шайқасы болғанын болжайды, сол күні лейтенант-полковник Джордж Армстронг Кастердің 7-ші АҚШ атты әскері Вашита өзеніндегі (қазіргі Чеен, Оклахома) Блэк Кеттлдің шайен лагеріне шабуыл жасады. Бұл оқиға 1872 жылғы Қызыл өзеннің Солтүстік саласы шайқасына ұқсас, онда 4-ші атты әскер 124 команч әйелдері мен баласын тұтқынға алып, Форт Кончоға қамады.

Қазіргі заманғы шолулар

Фильм жарық көргеннен кейін The New York Times газетінен Босли Кроутер оны "керемет вестерн" деп атады (жарнамасындағы "артық тілге" қарамастан); ол Фордтың "актерлердің, жазушылардың және т.б. таныс тобының осы фильмге жандылық сыйлауға көмектесетінін" айтты. Фрэнк С. Нюгенттің Алан ЛеМей романы бойынша жазылған сценарийі өткір, актерлер мен техникалық қызметкерлерге дейін, бұл – жақсы ұйымдасқан команданың адал жетістігі. Краутер "екі ескіше қателікті" атап өтті: Нью-Йорк Herald Tribune киноны "ерекше" деп атады; Newsweek оны "таңғажайып" деп бағалады. Look журналы "Қысқыштарды" "Гомерлік одиссея" деп сипаттады. The New York Times газеті Уэйннің ойынын "көзге түсетіндей күшті" деп мақтады. Фильм алғашқы жылы АҚШ және Канадада 4,8 миллион долларлық табыс әкелді.

Растық қатынастар

Фильмнің басты тақырыбы – ақмекендеушілердің американдық жергілікті халыққа (үндістерге) деген тарихи қатынасы. Форд бұл мәселені кино арқылы зерттеуге алғашқы болып кіріскен жоқ, бірақ оның жергілікті халыққа қатысты қаталдықты бейнелеуі таң қалдырды, әсіресе кейінгі буын көрермендер үшін. Роджер Эберт: «Форд бұл мәселені толыққанды емес, тіпті шаршаңқы түрде, геноцидті ақтауға ұласатын расизмді көрсетуге тырысқан деп ойлаймын» деп жазды. «Із кесушілер» фильмінің ортасында Уэйннің ашулы, кекшіл Итан Эдвардс рөліндегі өнері тұр. Ол ізденісін бастаған сәттен бастап, Деббиді құтқарудан гөрі, ағасының отбасын қырған команчтерге кек қайтаруға көбірек қызығушылық танытады. 1964 жылы «Космополитан» журналына берген сұхбатында Форд: «Батыс фильмдерінде үндістерді дұрыс немесе әділ бейнелемеген деген айыптаудың қандай да бір дәлелі бар, бірақ бұл айыптау көбінесе жалпылама және әділетсіз. Үндістер ақ адамды құшақ жайып қарсы алмады және дипломатиялық тәсілдерді қолданбады. Егер олар фильмдерде ақ адамдар тарапынан әділетсіздікке ұшыраса, өкінішке орай, мұндай жағдайлар шынайы өмірде де жиі кездесетін. Батыста нәсілдік дискриминация кең таралған».

Ұрпақ араласқан

Фильмде нәсілдер араласуы тақырыбы да көтеріледі. "Ізденушілер" фильміне қатысты көптеген сын-талдаулар Этанның Деббиге деген көзқарасын, оның ұрлануы және зорлыққа ұшырауы салдарынан "залалданғаны" ретінде көрсетеді. Команчтердің ақ әйелдерді зорлауы жасырын қалған тақырып. Нақты зорлау көрінісі көрсетілмеген, бірақ Александра Хеллер Николас өзінің "Зорлау мен кек алу фильмдері" атты зерттеуінде: "Деббидің (Натали Вуд) ұрлануы, тұтқындалуы және зорлау туралы болжамдар оқиғаны қозғаушы күшке айналады" дейді; ал Эдвард Бускомб "[Этан] тастардың тар жарығына бұрылып, одан шыққанда, пышағымен жасаған қатыгез шабуылы зорлықпен жасалған жыныстық актіні еске түсіреді, бізді оның зорлау актісінің "бейнесімен" таныстырады" деген көрініске назар салады. Гленн Франкель шын өмірде "көптеген тұтқындар үшін зорлау өмірдің бір шындығы болған, бірақ қашып кеткен немесе құн төлеп босатылған әйелдер бұл туралы көбінесе айтпаған" деп жазады. Мартиннің басында Этанға өзінің сегізінші бөлігінің чероки екенін мойындауына Этан наразылық білдіреді. Этан немере қызын өлтіруге дайын екенін, оның "бір еркекпен" өмір сүруінен гөрі өлгені жақсы екенін, "команчпен өмір сүру – өмір емес" екенін қайта-қайта айтады. Фильмдегі мейірімді кейіпкерлердің бірі – Вера Майлздың Лори, Мартинге асырап алған әпкесін қорғауы керек екенін түсіндіргенде: "Этан оның миына оқ тигізеді. Мен сенің орныңда болсам, Марта да солай қалаған болар" дейді. Бұл сөздерден тіпті мейірімді кейіпкерлердің де нәсілдер араласуынан қорқатыны анық көрінеді.

Итан мен Марта

Бір маңызды сюжеттік ағым – Итан Эдвардс пен оның інісінің әйелі Марта арасындағы айқын өзара тартылыс. Бұл туралы ешқандай диалогда тілге тиек болмаса да, олардың қарым-қатынасына қатысты көптеген визуальдық сілтемелер фильм бойына кездеседі. Кейбір сыншылар бұл айтылмаған құмарлықтың салдарынан Дебби – Итан сегіз жылдық жолаушылықтан оралғанда нақты сегіз жаста екендігі айтылады – Итанның қызы болуы мүмкін деп болжайды. Мұндай жағдай Итанның Деббиді іздеуін, оның үндістердің арасында өмір сүруі мүмкін деген ойға келгендегі жиренуін және оны үйге әкеліп, содан кейін кетіп қалу шешімін одан әрі күрделендіреді. Бұл, әрине, сырттай көрінетін себептерден асып, кінәлі әкесінің өзінің інісіне опасыздық жасап, содан кейін тастап кеткен қызын құтқару қажеттілігін көрсетеді.