Кіріспе

Shaft) – 1971 жылы түсірілген американдық блэксплотейшн қылмыс-әрекет триллері, режиссері – Гордон Паркс, сценарийін Эрнест Тидиман мен Джон Д. Ф. Блэк жазған. Бұл Тидиманның сол аттас романының бейімделуі және «Shaft» фильмдер сериясының бірінші фильмі. Сюжет жеке детектив Джон Шафтты қоршайды, оны Гарлем мафиозы қызын итальяндық мафиоздардан құтқару үшін жалдайды. Фильмде Ричард Раундтри Шафт рөлінде, сондай-ақ Мозес Ганн, Чарльз Циоффи, Кристофер Сент-Джон және Лоуренс Прессмен ойнаған. Фильм ерлік пен сексуалдық қатынас сияқты тақырыптарды зерттейді, оның ішінде «Black Power» ерекше назарда. Ол Нью-Йорк қаласының Манхэттен ауданындағы Гарлем, Гринвич Вилладж және Таймс-скверде түсірілді. Айзек Хейз жазған «Shaft» саундтрек альбомы да сәтті болды, ол «Фильмге жазылған үздік түпнұсқа музыка» номинациясында «Грэмми» сыйлығын және «Үздік инструменталдық аранжировка» номинациясында тағы бір «Грэмми» сыйлығын (Джонни Алленмен бөлісіп) жеңіп алды. «Шафттан шыққан тақырып» үздік түпнұсқа ән үшін «Оскар» сыйлығын жеңіп алды, бұл Хейзді осы санатта жеңіс однған алғашқы қара нәсілді адам етті. Ән AFI-нің «100 жыл – 100 ән» сияқты бірнеше топ-100 тізіміне енді. Блэксплотейшн жанрының көрнекті мысалы ретінде, ол 2000 жылы АҚШ Ұлттық кино тізіліміне «мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар» екендігі үшін енгізілді. «Шафттың» екі жалғасы болды: «Шафттың үлкен жеңісі!» (1972) және «Шафт Африкада» (1973), бірақ екеуі де түпнұсқа фильмнің сыншылар тарапынан алған сәттілігіне жете алмады.

Сюжет

1971 жылдың қаңтар айында жеке детектив Джон Шафтқа бірнеше гангстерлер оны іздеп жүргені туралы хабар келеді. Ол кеңсе ғимаратында күтіп тұрған бір ер адамды байқайды және оған шабуылдайды. Ол оны қолғап алып, кеңсесіне әкеледі, онда екінші гангстер күтіп тұр. Ұзақ соққыласқан кезде Шафт біреуінен қашып, терезеден құлайды. Екіншісі Харлемдегі ұйымдасқан қылмыс тобының басшысы Бэмпи Джонастың Шафтты Харлемге кездесуге шақыртқанын айтады. Полиция бөлімшесінде лейтенант Вик Андроцци мен детектив гангстердің өлімі туралы Шафтке сұрақ қояды, Шафт оны "жағдай" деп сипаттайды. Андроцци Шафтке 48 сағатқа көшеге шығып, қосымша ақпарат жинауға рұқсат береді. Шафт Бэмпимен кездеседі, ол қызының қашқанын жылап айтады. Шафт оның қашып кеткенін немесе есірткіге тәуелді болғанын айыптайды, бірақ Джонас оның колледжге бара жатқанда ұрланғанын айтады. Ол Шафттан оның қауіпсіз оралуын қамтамасыз етуін сұрайды, ал Шафт көмектесуге келіседі. Бэмпи Шафтқа қара нәсілшіл лидер Бен Бьюфордты іздеуді кеңес береді. Шафт Бьюфордты табады, содан кейін белгісіз шабуылшымен атыс болады. Кейін Андроцци Шафтке мақсат Бьюфорд емес, Шафт болғанын және Бэмпи Джонасқа қарасты қалалық бандиттер мен қалалық мафия арасындағы шиеленіс басқа да өлім-жұлымдарға әкелгенін айтады. Андроцци бұл мәселені жұртшылықтың қара-аққа бөліп қарауына алаңдайды және толыққанды нәсілдік соғысқа ұласуы мүмкін деп қорқады. Ол сондай-ақ Шафтқа жақында Нью-Йоркке келген мафиялық жігіттердің суреттерін көрсетеді. Шафт пен Бен Бэмпимен кездесіп, оны атыстың себебін жасады деп айыптайды. Беннің қаза тапқан адамдарының әрқайсысына 10 000 доллар төлеуге келіскеннен кейін Бен мен Шафт Бэмпидің қызын табу үшін бірігеді. Кейін Шафт мафиялықтардың оның пәтерін жергілікті бардан бақылап отырғанын болжайды. Шафт бармен болып жүріп, Андроцциге мафиялықтарды қамауды бұйырады. Шафт тұтқындалған мафиялықтардан Бэмпидің қызы туралы сұрайды және кездесуді ұйымдастырады. Үйге келген соң Вик Шафтқа бөлмеде тыңдау құрылғысы орнатылғанын және оның жоғары лауазымды адамы Шафтты қашқындық ісі бойынша сұраққа алу үшін әкелгісі келетінін айтады. Андроцци оны қамаудың орнына кетеді. Шафтті мафия мүшесі Марси Джонастың ұсталған пәтеріне алып барады, ал Бен мен оның екі адамы оларды аңдып жүреді. Сол жерде атыс болады: екі мафиялық өлтіріледі, Шафттың иығына оқ тиеді. Медициналық көмек алғаннан кейін Шафт Бенге өз адамдарын жинап, Марси әкетілген қонақ үйде кездесуді айтады. Ол Бэмпиге қызының аман екенін, бірақ оған қонақ үйге таксилер керек екенін хабарлайды. Қонақ үйде Шафт, Бен және Беннің адамдары қонақ үй қызметкерлері болып киініп, жайлап кіреді. Шафт қонақ үйдің шатырына көтеріліп, Марсиді ұстап тұрған бандиттің бөлмесіне кіреді. Ол оны өлтіріп, сыртқа шығарады. Осы уақытта Бен мен оның адамдары маңайдағы бөлмелердегі бандиттерді өлтіріп, шығып кетеді. Таксилер Марсиді, Бенді және Беннің адамдарын алып кеткеннен кейін, Шафт Андроцциге телефон будкасынан қоңырау шалып, оның ісі ашылғанын айтады. Андроцци оны жабуды сұрайды, ал Шафт бұрынғы көрініске сілтеме жасай отырып: "Сен өзің жабуың керек, иттің баласы!", – дейді де, телефонды қойып, күліп кетеді.

Өмірбаян

Шафт Эрнест Тиддименнің романдары негізінде Тиддимен мен сценарист Джон Д. Ф. Блэк жазған. Фильмді Жоел Фримен және атқарушы продюсерлер Стерлинг Силлифант пен Роджер Льюис түсірді. 1960 жылдардың соңында детектив жанрында ірі бюджетті фильмдер мен танымал актерлер басым болды. Пол Ньюман 1966 жылы Харпер кейіпкерін жасады (кейіпкер 1975 жылы «Суға батып бара жатқан бассейн» фильмінде қайта ойналды). Содан кейін Фрэнк Синатраның «Тони Рим» (1967), «Детектив» (1968), «Цементтегі әйел» (1968) фильмдері жанрдың сапасын одан әрі арттырды. Индустриядағы ақпарат бойынша Клинт Иствудтың «Жыртқыш Гарри» туындысының бірінші фильмі де 1971 жылы шығуы тиіс болған. Гордон Паркстың ірі ойын-сауық жобасындағы режиссерлік дебюті, фильмнің салыстыруларға ұшырауын қамтамасыз етті. Инстинктивті мәдениет шебері актерлерді таңдауда өзінің қатысуын қажет деп білді. Романның түпнұсқасында қара нәсілді болғанымен, Тиддименнің алғашқы сценарий нұсқасында Шафт ақ нәсілді болған. Бірақ [Гордон] Паркс афроамерикалық актер Ричард Раундтриді бас кейіпкер ретінде таңдады. Фильмнің барлық динамикасы, одан кейінгі табысы және блэксплойтэйшн фильмдерінің болашағы Паркстің бұл шешіміне зор ықпал етті. Бұл фильм қара нәсілділердің санасын өзгерту үшін емес, «көңілді фильм» көрсету үшін түсірілді, оны адамдар сенбі күні кешке көріп, қара нәсілдінің жеңісін тамашалай алады. Дегенмен, Паркс өзінің жұмысы туралы «Күздің жартысы» (2000) деректі фильмінде, фильм африкалық американдық жастарын «бұрын болмаған батырмен» шабыттандырады деп үміттенедін айтты. Шафт «қара қала тұрғындарына, сондай-ақ олармен жақын байланыстағы ақ нәсілді жастарға ұнау үшін» қасақана жасалған. Өндіріс аяқталғаннан кейін, көптеген қара нәсілді көрермендерді фильмді көруге тарту мақсатында MGM, UniWorld атты қара нәсілді жарнама агенттігін жалдады, ол «қара биліктің риторикасын қолданып, Шафтты танымал етті».

Өндіріс

Мелвин Ван Пиблс өзінің "Свитт Свиттбектің Бадасссс әні" фильмінің табысы "Шафт" фильмінің "ақ фильмнен" "қара фильмге" өзгеруіне ықпал еткенін айтты. Бірақ шындығында, "Шафт" фильмінің түсірілімі 1971 жылдың қаңтарында басталды, Ван Пиблс фильмінен бірнеше ай бұрын, және Раундтри басты рөлге бекітілген болатын. Оқиға сол айда өтеді, бұл Шафт кеңсесінің қабырғасындағы күнтізбеде көрсетілген. Ақ нәсілді Тиддиман роман жазушы болғанға дейін "Нью-Йорк Таймс" газетінде редактор болып жұмыс істеген. Ол романның басылмаған түрін (галереялық нұсқасын) студияға көрсетіп, "Шафт" фильмінің құқықтарын сатты. Тиддиман "Шафт" фильмдері мен кітаптарындағы еңбегі үшін NAACP ұйымынан марапат алды.