Кіріспе

Аймақтық ғылымда, саяси экономикада және қала зерттеулерінде қолданылатын ауысу үлесін талдау, аймақтық экономикалық өсімнің немесе төмендеудің қандай бөліктерін ұлттық, экономикалық салаларға және аймақтық факторларға байланыстыруға болатынын анықтайды. Бұл талдау, аймақтық экономиканың жалпы экономикаға қарағанда бәсекелестік артықшылықтары бар салаларын анықтауға көмектеседі. Ауысу үлесін талдау, аймақтық экономиканың салаларындағы жұмыспен қамту сияқты экономикалық көрсеткіштердің уақыт өте қалай өзгергенін қарастырады және осы өзгерісті түрлі компоненттерге бөледі. Дәстүрлі ауысу үлесін талдау аймақтық өзгерістерді тек үш компонентке бөледі, бірақ басқа модельдер осы бөлінуді қосымша компоненттерге кеңейтеді.

Шолу

Аймақтық экономикалық өзгерістердің себептерін анықтау үшін ауысу үлесі талдауы жасалады. Аймақ – қала, ел, статистикалық аймақ, штат немесе елдің кез келген басқа аймағы болуы мүмкін. Талдау көші-қон, демографиялық көрсеткіштер, кәсіпкерлік өсім немесе жаңа кәсіпорындар құрылу сияқты экономикалық айнымалылардағы өзгерістерді қарастырады, бірақ көбінесе жұмыспен қамту қолданылады. Ауысу үлесі талдауы Солтүстік Америка өнеркәсіптік жіктеу жүйесі (NAICS) бойынша анықталған экономикалық салалар жиынтығында жүргізіледі. Талдау әрбір саладағы аймақтық экономикалық өзгерістерді түрлі санаттарға бөліп қарастырады. Ауысу үлесі талдауының әртүрлі нұсқалары болғанымен, олардың барлығы айнымалы өзгерістерге ықпал ететін ұлттық, салалық және аймақтық факторларды анықтайды.

Дәстүрлі модель

Шығу үлесін талдаудың дәстүрлі түрін 1940 жылдардың басында Дэниел Кример әзірледі, ал кейіннен 1960 жылы Эдгар С. Данн ресмилендірді. Ұлттық өсім әсері – ұлттық экономиканың жалпы өсуіне байланысты болатын өзгерістің бөлігі. Бұл көрсеткіш, егер аймақтық көрсеткіш ұлттық экономикамен бірдей пайыздық мөлшерде өссе, ондағы теориялық өзгеріске тең болады. Өнеркәсіптік құрам әсері – нақты экономикалық саланың көрсеткіштеріне байланысты болатын өзгерістің бөлігі. Бұл көрсеткіш, егер аймақтық көрсеткіш жалпы ұлттық өнеркәсіппен бірдей пайызбен өссе, ондағы теориялық өзгеріске тең болады, бірақ ұлттық өсім әсері ескерілмейді. Жергілікті үлес әсері – аймақтық факторларға байланысты болатын өзгерістің бөлігі және аймақтық талдаушылар үшін ең маңызды құрамдас бөлік. Белгілі бір саланың экономикалық көрсеткішінің бастапқы және соңғы мәндері тиісінше ei^(t) және ei^(t+n) болып табылады. Әр үш әсер де экономикалық көрсеткіштің бастапқы мәніне пайыздық қатынас ретінде анықталады. Өнеркәсіптік құрам әсерін пропорционалдық өзгеріс деп те атауға болады. Көптеген шығу үлесін талдауларда аймақтық экономика ұлттық экономикамен салыстырылады. Дегенмен, бұл әдістер кез келген екі аймақты салыстыру үшін де қолданылуы мүмкін (мысалы, ауданды оның облысымен салыстыру).

Динамикалық модель

1988 жылы Ричард Барфф және Прентис Найт III динамикалық модельдік үлестік талдауды жариялады. Салыстырмалы статикалық модельге қарағанда, оның талдауы тек екі жылды қарастырады (бастапқы және соңғы жылдар), ал динамикалық модель зерттеу кезеңіндегі барлық жылдарды пайдаланады. Есептеулерді жүргізу үшін көп көлемде дерек қажет болғанымен, динамикалық модель үш үлестік әсердің үздіксіз өзгеруін ескереді, сондықтан нәтижелер бастапқы және соңғы жылдардың таңдалуына аз тәуелді. Эстебан Маркильяс моделінде өңірлік үлестік әсер екі компонентке бөлінеді, бұл өндірістік құрамға байланысты емес өңірлік өзгеріс компонентін бөліп шығаруға мүмкіндік береді. Ол осы әдісті ұлттық үлестік және өндірістік құрам әсерін күтілетін және айырмашылық компоненттеріне бөлу үшін қолданды. Күтілетін компонент айнымалының гомотетикалық деңгейіне негізделген, бұл аймақтық мамандануға байланысты емес әсер болып табылады. Айырмашылық компоненті – бұл өңірлік өнеркәсіптік құрамға байланысты қалған әсер. Арселус, тіпті Эстебан Маркильяс кеңейтімімен бірге, өңірлік үлестік әсердің әлі де өңірлік өнеркәсіптік құраммен байланысты екенін және статикалық модельдің барлық өңірлік өнеркәсіптер ұлттық нарық негізінде жұмыс істейді деп есептейтінін, экспорттық нарықтарға тым көп назар аударып, жергілікті нарықтарды елемегенін айтты. Осы мәселелерді шешу үшін Арселус өңірлік үлестік әсерді бөлудің басқа әдісін қолданды, нәтижесінде өңірлік өсім әсері және өңірлік өнеркәсіптік құрам әсері пайда болды. Бұл екеуі де гомотетикалық айнымалыны пайдалана отырып, күтілетін және айырмашылық компоненттеріне бөлінді.

Формуласы

t және t+n жылдары аралығында i саласы бойынша e айнымалысының аймақтық өзгеруі сегіз ауысу үлесі әсерінің қосындысы ретінде анықталады: күтілетін ұлттық өсім әсері (NSEi), ұлттық өсімнің айырмашылық әсері (NSDi), күтілетін салалық құрам әсері (IMEi), салалық құрамның айырмашылық әсері (IMDi), күтілетін аймақтық өсім әсері (RGEi), аймақтық өсімнің айырмашылық әсері (RGDi), күтілетін аймақтық салалық құрам әсері (RIEi) және аймақтық салалық құрамның айырмашылық әсері (RIDi). Бұл сегіз әсер салыстырмалы-статикалық модельдегі үш дәстүрлі ауысу үлесі әсерімен байланысты. Гомотетикалық айнымалы Эстебан Маркильяс моделіндегідей есептеледі. Белгілі бір саладағы аймақтық гомотетикалық айнымалының бастапқы мәні hi^(t) болып табылады. Ол барлық салалар бойынша экономикалық айнымалының аймақтық және ұлттық мәндеріне, сәйкесінше e^(t) және E^(t), сондай-ақ салаға тән ұлттық мән Eᵢ^(t) негізделген. Сегіз ауысу үлесі әсерінің әрқайсысы экономикалық айнымалының бастапқы мәнінің, гомотетикалық айнымалының немесе екеуінің айырмашылығының проценттік шамасы ретінде анықталады. Барлық салалар бойынша ұлттық және аймақтық экономикалық айнымалының жалпы проценттік өзгеруі сәйкесінше G және g, ал ұлттық және аймақтық салалар бойынша нақты проценттік өзгеруі сәйкесінше Gᵢ және gᵢ құрайды.