Әлеуметтік империализм: Сөзбен ғана социализм, іспен империализм

Кіріспе

Әлеуметтік империализм – бұл саяси термин, кеңес басшысы Владимир Лениннің пікірінше, "сөзбен социалистік, іспен империалистік" саясатты ұстанатын адамдардың, партиялардың немесе елдердің саяси идеологиясы. Кейбір ғалымдар бұл ұғымды ішкі әлеуметтік тұрақтылықты сақтау мақсатымен империализмді жүзеге асыратын үкіметтерді сипаттау үшін қолданады.

Саяси мақсатта пайдалану

"Әлеуметтік империализм" термині – марксистік түсінік, көбінесе қарабастау мағынасында қолданылады. Бұл тіркес алғаш рет марксистік айналымдарда 20-шы ғасырдың басында халықаралық жұмысшы қозғалысының алдағы Еуропа соғысына қатысты позициясы және әсіресе Германияның Социал-демократиялық партиясына қатысты талқылауларда пайда болды. Бұл контексте ол "әлеуметтік шовинизм" және "әлеуметтік патриотизм" терминдеріне өте ұқсас, бірақ олармен толыққанды алмастырылмайды. Кейінгі онжылдықтарда бұл тіркестің ең маңызды қолданылуы – Маошылдардың Кеңес Одағына жасаған сынды пікірлерінде болды. Мао Цзэдун Кеңес Одағының өзі социалистік сыртқы көрініс сақтай отырып, империалистік державаға айналғанын айтты. Албаниялық көшбасшы және қытайлық одақтас Энвер Ходжа осы талдауда Маомен келісті, бірақ кейіннен Қытай-Албания жарылысы кезінде Маоның "Үш әлем" теориясын айыптау үшін де осы тіркесті қолданды.

Академиялық пайдалану

Термин солшыл ғалымдар тарапынан да қолданылды, әсіресе қазіргі неміс тарихына қатысты. Академиялық тұрғыда бұл сөз тіркесі көбінесе империализмге ұшыраған үкіметтерді сипаттау үшін пайдаланылады. Немец тарихшысы Ханс Ульрих Велер әлеуметтік империализмді «әлеуметтік және саяси статус-квоны сақтау үшін ішкі шиеленістер мен өзгерістердің күштерін сыртқа бағытту» және «индустрияландырудың Германияның әлеуметтік және экономикалық құрылымына тигізетін бұзылыстарға» қарсы «қорғаныс идеологиясы» ретінде анықтады. Велердің пікірінше, әлеуметтік империализм – неміс үкіметіне қоғамдық назарды ішкі мәселелерден аударуға және қолданыстағы әлеуметтік-саяси тәртіпті сақтауға мүмкіндік берген құрал. Велер үстем элиталар әлеуметтік империализмді бөлінген қоғамды біріктіруге және әлеуметтік статус-квоға халықтың қолдауын сақтауға арналған байланыс құралы ретінде пайдаланғанын дәлелдеді. Екіншіден, Германия үшін империалистік саясатты жақтаған оңшыл топтардың көпшілігі үкіметтің құрамына кірген жоқ, тіпті үкімет қабылдауға дайын болғаннан гөрі әлдеқайда агрессивті саясат талап етті. Үшіншіден, осы империалистік лобби топтарының көпшілігі шетелдегі империализмге қосымша, ішкі саяси және әлеуметтік реформалар саясатын талап етті. Мейсон «Нацистік Германия әрқашан белгілі бір уақытта кеңейіс соғысына ұмтылған» деп мәлімдеді. Алайда, Мейсон мұндай соғыстың уақытын ішкі саяси қысым, әсіресе экономиканың құлдырауы анықтағанын айтады. Мейсонның пікірінше, 1939 жылы қайта қаруланудың нәтижесінде неміс экономикасының «қызып кетуі», білікті жұмысшылардың жетіспеуінен туындаған түрлі қайта қарулану жоспарларының сәтсіздігі, неміс әлеуметтік саясатының бұзылуынан туындаған өндірістік тәртіпсіздіктер және неміс жұмысшы табының өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуі Гитлерді өзі қаламаған уақытта және жерде соғысқа баруға мәжбүр етті. Мейсонның айтуынша, терең әлеуметтік-экономикалық дағдарысқа тап болған нацистік басшылар Германиядағы өмір сүру деңгейін қолдау үшін аяусыз тонауға болатын Шығыс Еуропадағы аумақтарды басып алудың аяусыз «шабуылдап тонау» сыртқы саясатын бастауға шешім қабылдады. Мейсон Германияның сыртқы саясатын Аншлюстен кейін пайда болған мүмкіндікті пайдалануға ұмтылған «келесі құрбан» синдромымен басқарылатынын сипаттады, онда «агрессивті ниеттердің кең таралғандығы» әрбір сәтті сыртқы саяси қадаммен дамиды. Мейсонның пікірінше, Германияның Советтік Одақпен шабуылдаспау шартын жасау және Польшаға шабуыл жасау, соның салдарынан Ұлыбритания мен Франциямен соғыс қаупін қабылдау – Гитлердің Mein Kampf және Zweites Buch кітаптарында баяндалған сыртқы саяси бағдарламасынан бас тартуы болды және оған Германия экономикасының құлауын болдырмау үшін шетелдегі аумақтарды басып алып, тонау қажеттілігімен мәжбүр болды. Мейсонның Екінші дүниежүзілік соғысты әлеуметтік империализм актісі және 1939 жылға «соғысқа қашу» ретінде қарастыратын теориясы 1980-ші жылдары британдық тарихшы Ричард Оверимен пікірсайыс тудырды.

The term has also been used by left wing academics, especially in regard to modern German history. The academic use of the phrase is usually to describe governments that engage in imperialism meant to preserve the domestic social peace. The left wing German historian Hans Ulrich Wehler has defined social imperialism as "the diversions outwards of internal tensions and forces of change in order to preserve the social and political status quo", and as a "defensive ideology" to counter the "disruptive effects of industrialization on the social and economic structure of Germany". In Wehler's opinion, social imperialism was a device that allowed the German government to distract public attention from domestic problems and preserve the existing social and political order. Wehler argued that the dominant elites used social imperialism as the glue to hold together a fractured society and to maintain popular support for the social status quo. The second is that many of the pressure groups on the right who advocated an imperialist policy for Germany were not the creations of the government, and in fact often demanded far more aggressive policies than what the government was willing to undertake. The third was that many of these imperialist lobbying groups demanded a policy of political and social reform at home, in addition to imperialism abroad. Mason argued that "Nazi Germany was always bent at some time upon a major war of expansion". However, Mason states that the timing of such a war was determined by domestic political pressures, especially as relating to a failing economy. According to Mason, by 1939, the "overheating" of the German economy caused by rearmament, the failure of various rearmament plans caused by the shortages of skilled workers, industrial unrest caused by the breakdown of German social policies, and a sharp drop in living standards for the German working class forced Hitler into going to war at a time and place not of his choosing. Mason contended that, when faced with the deep socio economic crisis, the Nazi leadership had decided to embark upon a ruthless "smash and grab" foreign policy of seizing territory in Eastern Europe which could be pitilessly plundered to support living standards in Germany. Mason described German foreign policy as driven by an opportunistic "next victim" syndrome after the Anschluss, in which the "promiscuity of aggressive intentions" was nurtured by every successful foreign policy move. In Mason's opinion, the decision to sign the German Soviet Non Aggression Pact and to attack Poland, and with it risking a war with Britain and France, was an abandonment by Hitler of his foreign policy programme, outlined in Mein Kampf and Zweites Buch, and was forced on him by the need to seize and plunder territory abroad in order to prevent the collapse of the German economy. Mason's theory of World War II as an act of social imperialism and as a sudden "flight into war" into 1939 was to involve him in the 1980s in a debate with the British historian Richard Overy.