Катерина Стенбок: Швеция патшайымының өмірі мен тағдыры

Кіріспе

Швеция патшайымы (1535–1621)

Катерина Стенбок (швед. Katarina Gustavsdotter Stenbock; 22 шілде 1535 – 13 желтоқсан 1621) – король Густав I-нің үшінші және соңғы әйелі ретінде 1552 жылдан 1560 жылға дейін Швеция патшайымы болды.

Ерте өмір

Катерина Стенбок 1535 жылдың 22 шілдесінде Швециядағы Торпа қамалында дүниеге келген. Ол Гюстав патшасының бұрынғы жұбайы Маргарет Лейжонхуфвудтың әпкесі болған Гюстав Олофсон Стенбок пен Брита Эриксдоттер Лейжонхуфвудтың қызы. Осылайша ол королева Маргареттің аналық қызы және сол некеден туған патшалық балалардың, соның ішінде болашақ корольдер Швецияның Иоанн III және Швецияның Карл IX-тың бірінші туысы болды. Оның бауырларының арасында Эбба Стенбок болды. Некеге тұрғанға дейін ол туралы мәлімет аз. Ол әпкесі, королеваның құрметке ие қызы ретінде қызмет еткен болуы мүмкін, бірақ қандай болса да, ол патшаға жеке таныс болған: әпкесінің некесіне байланысты, оның отбасы корольге Kungafränderna (`Корольдің туыстары`) деп аталатын туыстар тобына жатқан, ол сарайда маңызды рөл атқарды және монархтың отбасылық шараларына қатысты, сондай-ақ тойларда және оның отбасының басқа да іс-шараларында болды. Оның ата-анасы патшаның қорғауында болды. Олардың некесін король өзінің алғашқы некесімен бірге 1531 жылы өткізді, оның әкесі корольге адалдығының арқасында риксрэд мансабына ие болды, ал анасы корольдің сеніміне ие болды: "Оның [королева Маргареттің] әпкесі Бриджитке ол әрқашан үлкен сенім артатын" делінеді. 1555 жылы ол патшаның балаларымен бірге Финляндия провинциясына барды, онда олар 1556 жылға дейін қалды. Басқа нұсқа бойынша, Екатерина мұны өз бастамасымен жасады. Патшаның даулы некесінен кейін басталып, сол жылы король Эрик XIV-тің тақтан түсірілуімен аяқталған герцогтардың көтерілісі кезінде Екатерина мен оның келіншектері, ханшайымдар София мен Елизавета патшамен бірге астанада болды. 1569 жылы ханзада Иоаннның мәлімдемесінде олар күзетке алынып, кетуіне кедергі келтірілді және Ресейдің Иван Қорқынышты патшасына барымта ретінде ұсынылуы мүмкін деген қауіп туды. Эрик XIV Польшаға қарсы Ресеймен одақ құрған, ал патша оған өзінің поляк қарындасын, ханзада Иоаннның жұбайы, ханшайым Екатерина Ягеллонды Польшаға қарсы пайдалану үшін барымта ретінде беруді талап еткен, ал Ресей елшілігі Екатерина Ягеллонды Ресейге алып кету үшін Стокгольмде күтіп тұрған. Эрик XIV халықаралық қысымға байланысты бұл талапты қабылдамауға мәжбүр болды, бірақ поляк қарындасын өгей анасымен және екі қарындасымен ауыстыруды ұсынды. Иоаннның айтуынша, король мен королева арасындағы қарым-қатынас осы кезде нашарлаған, өйткені ол оны Солтүстік жеті жылдық соғыс кезінде Данияны қаржыландырды деп айыптады және оны, оның әпкелерін және олардың қызметшілерін орыстарға берумен қатар, тірідей өртеп жіберумен де қорқытқан. Бұл қаншалықты шындық екені және кейінгі Иоанн III-тің ағасының тақтан түсірілуін ақтау үшін жасалған үгіт-насихат екені белгісіз, бірақ қандай жағдай болса да, королева Екатерина және ханшайымдар София мен Елизавета патшадан қандай да бір қауіп-қорқыныш алғаннан кейін бүлікші герцогтарға қосылу үшін сарайдан қашып кетті. Бір нұсқада оларға қайықпен саяхаттауға рұқсат етілді және олар қарсы жағалауға жеткен, ал екіншісінде олар қалада серуендеп, қала қақпасына дейін барған: қандай жағдайда болса да, қаладан шыққаннан кейін оларға ханшайым Софияның күйеуі, Саксен-Лауенбургтың Магнус II қосылды, ол патшаның бауырларын ұстап алу үшін жіберілген, бірақ оның орнына королева Екатерина мен ханшайымдарды бүлікшілерге қосылды. Эрик XIV кеңесшісі Жоран Перссонды шығарып беруге мәжбүр болған кезде, Екатеринаның оның тағдырына әсер еткен болуы мүмкін: бірнеше он жылдықтан кейін, оны әкесінің өлімі үшін кінәлаған Перссонның ұлы оны қорқытқан. Осы уақытта француз елшісі Шарль де Данкей королева Екатеринаны "отыздан асқан әдемі әйел" деп сипаттады. Эрик XIV пен Каринді түрмеге қамаған кезде олардың балалары 1568 жылдан 1570 жылға дейін Екатерина Стенбок пен олардың француз тәрбиешісі Йоханна (Жанна) де Хербовиллдің қамқорлығында болды. Эрик XIV Екатеринамен жақсы қарым-қатынаста болды: тіпті түрмеде оның ағасы Олофтың шабуылына ұшырағаннан кейін де, ол тақтан түсірілгеннен кейін өлім жазасына тартылмағаны үшін оған ризашылық білдірді.

Catherine Stenbock was born on 22 July 1535 in Torpa Castle, Sweden. She was the daughter of Riksråd Gustaf Olofsson Stenbock and Brita Eriksdotter Leijonhufvud, who was the sister of King Gustav's previous consort Margaret Leijonhufvud. She was thus the maternal niece of Queen Margaret and first cousin of the royal children of that marriage, including future kings John III of Sweden and Charles IX of Sweden. Her siblings included Ebba Stenbock. There is little information about her prior to her marriage. It is possible that she served as maid of honor to her aunt, the Queen, but either way, she was most certainly known to the King personally: due to the marriage of her aunt, her family belonged to the relations to the King named as Kungafränderna (`The King's Relations´), who played an important role at court, and participated in the family events of the monarch, as well as he was present at the weddings and other events of her family. Her parents were both favored by the monarch. Their marriage was hosted by the King in parallel to his own first marriage in 1531, her father founded his career as a riksråd upon his loyalty to the King, and her mother was in the King's confidence: it was said that "In her [Queen Margaret's] sister Bridget he always had much trust". In 1555, she and the royal children accompanied the King to the province of Finland, where they stayed until 1556. According to another version, Catherine did so on her own initiative. During the rebellion of the Dukes, the King's brothers, which erupted after the controversial marriage of the King and ended in the dethronement of King Eric XIV that same year, Catherine and her stepdaughters, the Princesses Sophia and Elizabeth, were with the King in the capital. According to the official statement given by Prince John after the deposition in 1569, they were placed under guard, prevented from leaving and placed under the threat of being presented to Tsar Ivan the Terrible of Russia as hostages. Eric XIV had made an alliance with Russia against Poland, and the Tsar had presented the demand that he should give him his Polish sister in law, the spouse of Prince John, Princess Catherine Jagellon, as hostage to use against Poland, and a Russian embassy was at the time waiting in Stockholm to bring Catherine Jagellon to Russia. Eric XIV felt forced to decline this demand because of international pressure, but had offered to replace his Polish sister in law with his stepmother and his two sisters. According to John, the relationship between the King and the Queen Dowager was bad at this point, as he had accused her of having financed the Danes during the ongoing Northern Seven Years' War and threatened not only to give her, his sisters and their ladies in waiting over to the Russians but also to burn them alive. It is unclear how much of this is true and what is propaganda from the later John III to excuse the deposition of his brother, but what ever the case, Queen Dowager Catherine and Princesses Sophia and Elizabeth left the court and escaped to join the rebellious Dukes after having been given a threat of some kind by the King, likely when they were told of their planned Russian captivity. One version said that they were permitted to take a boat trip and continued until the other shore, and another one that they took a walk in the town and continued to the city gate: in any case, when they had left town, they were joined by the spouse of Princess Sophia, Magnus II of Saxe Lauenburg, who had been sent by the King to pursue his brothers, but who instead took the Queen Dowager and the Princesses to join the rebels. When Eric XIV was forced to extradite his adviser Jöran Persson, it is possible that Catherine had a say in his fate: many decades later, she was threatened by the son of Persson, who blamed her for his father's death. Around this time, the French ambassador Charles de Dancay described the queen dowager Catherine as "a beautiful woman in her mid 30s". During the following imprisonment of Eric XIV and Karin, their children were placed in the custody of Catherine Stenbock and their French governess Johanna (Jeanne) de Herboville from 1568 until 1570. Eric XIV had a good relation to Catherine: even after having been attacked by her brother Olof in prison, he gave her the credit for not having been put to death after his dethronement.

Иоанн III билік құрған

Иоанн III таққа отырғаннан кейін, оның жерлері ең кіші өгей ұлы герцог Карл тарапынан сұрақталды, себебі олар оның герцогтығының құрамында орналасқан еді. Ол өзінің барлық иеліктерін Аландқа айырбастауды ұсынды, бұл өте тиімді айырбас болды, өйткені Аланд бұрынғы жерлерінен әлдеқайда көп кіріс әкелді. Ол корольмен жақсы қарым-қатынаста болды және оған жиі ақша қарызға берді. Оның иеліктері оған Иоанн III-нің маңызды қаржы демеушісі ретінде әрекет етуге мүмкіндік берді, әсіресе Ресеймен соғыста, ол оған қарыздарын қайтара алмады. Оның Содерманландтағы жалғыз қалған иелігі – оның негізгі резиденциясы Стромсхолм болды, бұл герцог Карлмен қақтығыс тудырды. Герцог Стромсхолмнің оған тиесілі екенін талап етті, себебі ол оның герцогтығында орналасқан. Ол оның феодалын өзіне беруді талап етті, аймақтағы шаруалардан салық жинауын тоқтату үшін қарулы әскер жіберді және оны күшпен шығарып алу үшін иелікке шабуыл жасаумен қорқытты. Бұл қақтығыс 1579 жылы үйленуіне дейін күшейді, өйткені ол Стромсхолмды әйелі үшін резиденция ретінде көрсеткісі келді. Екатеринаның құқықтарын Иоанн III қорғады, ол Карлға король өсиетте мүлікті атамағанымен, княздардан жесірінің оған құқығын ауызша растауын сұрағанын еске салды. Алайда, қақтығыс 1582 жылға дейін жалғасты, сонда Иоанн III патшалық кеңеске ресми түрде Екатеринаның пайдасына үкім шығарып, Карл шешімді құрметтемесе, таққа мұрагерлік құқығынан айырылатынын мәлімдеді. 1570 жылы Екатерина өгей қызы ханшайым Софияның күйеу інісі Саксен-Лауенбург герцогы Франциск II-ге үйленгісі келді. Алайда, Софияның күйеуі Саксен-Лауенбург герцогы Магнус II бұл жоспарларды қабылдамады. Стромсхолмға қатысты герцог Карлмен болған қақтығыс кезінде (шамамен 1580 жыл), ол неміс граф-палатинінен ұсыныс алды, бірақ одан бас тартты. Иоанн III билік құрған кезде, король үйленгендіктен, ол сарайда бұрынғыдай маңызды орынға ие болмады. Патшалық тегіне байланысты, ол өзінің туған отбасындағы ықпалды рөлді күшейтті, жиі отбасылық жиналыстар өткізіп, үйлену тойлары мен жерлеу сияқты отбасылық шараларды ұйымдастырды және туыстары мен патша үйі арасындағы байланыс қызметін атқаруын жалғастырды. 1574 жылы оның ағасы Эрик Стенбок әйгілі әйелі Марта Лейонхуфвудтың қызы Малин Стурмен қашып кеткені туралы қызықты оқиға болды. Олар бір-бірін жақсы көретін, бірақ Марта олардың туысқандығына байланысты үйленулеріне рұқсат бермеді. Марта корольға Эрикті түрмеге қамауға бұйырды, бірақ Екатерина мен герцог Карл екеуі де делдалдық жасап, Эрикті босатып, бір жыл ішінде олардың махаббат некесін мойындатты. 1582 жылы ол Свартсйо сарайында Карин Монсдоттер мен королева Екатерина Ягеллонның кездесуіне қатысты. Королева Екатерина Стенбок, сондай-ақ королева Гунилла Биелке екеуі де 1589-90 жылдары король мен Корольдік кеңес арасындағы қақтығыс кезінде делдалдық рөл атқарды. Қақтығыс кезінде Иоанн III кеңесшілерді Эрик XIV-нің ұлының пайдасына оны тақтан құлату үшін сөз байласты деп күдіктенді. Екатеринаға ол кеңесшілерді Стромсхолмде жинап, корольді құлатуды жоспарлағандары туралы әңгіме тарағаны хабарланды. Ол корольмен байланысып, өзін айыптаулардан қорғады және оны ашық айыптаған жоқ.

After the succession of John III to the throne, her lands were questioned by her youngest stepson Duke Charles, as they were situated in his Duchy. All her fiefs in Södermanland were exchanged for Åland, which was a very favorable exchange, as Åland gave a much larger income than her previous lands. She had a good relationship with the King and often lent him money. Her estates made it possible for her to act as one of the foremost financiers of John III, particularly in his war with Russia, loans he was unable to pay her back. Her sole remaining estate in Södermanland were her main residence Strömsholm, which caused a conflict with Duke Charles. The Duke insisted that Strömsholm belonged to him because it was situated in his Duchy. He demanded that she evacuate the fief to him, sent armed troops to the area to prevent her from collecting taxes from the farmers of the area and threatened to attack the estate to remove her physically. The conflict escalated to this point prior to his marriage in 1579, because he wished to present Strömsholm as the residence of his bride. Catherine's rights were protected by John III, who reminded Charles that although the King had not mentioned the estate in his will, he had asked the Princes to ensure the right of his widow to it verbally. The conflict, however, continued until 1582, when John III formally had the royal council declare a verdict in favor of Catherine in the matter and threaten Charles with the loss of his succession rights to the throne unless he respected the decision. In 1570, Catherine had a wish to marry Duke Francis II of Saxe Lauenburg, the brother in law of her stepdaughter Princess Sophia. These plans was however prevented by the spouse of Sophia, Magnus II of Saxe Lauenburg. During the time of conflict between her and Duke Charles of the rights to Strömsholm (circa 1580), she received a proposal from a German Count Palatine, but declined the offer. During the reign of John III, she no longer had such a prominent place at court, as the King was married. Because of her royal rank, she occupied a more and more dominant role in her own birth family, and often hosted family meetings and arranged family occasions such as weddings and funerals, and continued to act as a channel between her relatives and the royal house. In 1574, a scandal took place when her brother Erik Stenbock made his legendary elopement with their cousin, Malin Sture, daughter of her famous aunt Martha Leijonhufvud. The couple were in love, but had been forbidden to marry by Martha because they were cousins. Martha had the King imprison Erik, but Catherine and Duke Charles both acted as mediators, and managed to have Erik released and have their love marriage acknowledged within a year. In 1582, she participated in the meeting between Karin Månsdotter and Queen Catherine Jagellon at Svartsjö Castle. Queen Catherine Stenbock, as well as Queen Gunilla Bielke, both acted as mediators during the conflict between the King and the Royal Council in 1589–90. During the conflict, John III suspected the Councillors of conspiring to depose him in favor of the son of Eric XIV. Catherine was informed that rumors circulated in which she was to have hosted a meeting for the Councillors at Strömsholm where they conspired to depose the King. She contacted the King and defended her against the accusations, and was never openly accused.

III Жығылман Вазаның билігі

1592 жылы Иоанн III қайтыс болды, оның орнына Польшаның сайланған королі Зигмунд III Ваза билікке келді, бірақ герцог Карл оған қарсы болды. Екатерина 1594 жылы Иоанн III-тің жерлеу рәсіміне қатысты және Аландтағы лауазымды тұлғаларды тағайындау құқығымен бірге өзінің феодальдық иеліктерін Зигмунд растады. 1595 жылы Зигмунд пен герцог Карл арасында азамат соғысы басталды. Оның бауырлары герцог Карлдың жағына қосылудан бас тартты, ол оларды, күйеу інісі – Финляндияның губернаторы Клаус Флемингті және оның жүрегі туысын өзінің жаулары деп жариялады. Клаус Флеминг оның Аланд феодальдық иелігінде жаңа лауазымды тұлғаны тағайындады және оның ресурстарын Карлға қарсы Зигмундтың игілігі үшін пайдаланды. Бұл, әлдебір дәрежеде, Екатеринаның мақұлдауымен жасалған болуы мүмкін, өйткені ол Флемингке Карл туралы ескертулер жіберген еді, бірақ бұл дәлелденбеді, тіпті Карл Флемингтің біреуін тұтқынға алып, сұраққа тартып алды. 1597 жылдың қараша айында Екатеринаның Аланд феодальдық иелігі Карл тарапынан оған қарсы қолданылғаны үшін тәркіленді. Сол жылы герцог Карл Финляндиядағы Зигмундтың адал қолдаушыларына қарсы соғыс жүргізгеннен кейін Флеминг қаза тапты, ал Екатеринаның әпкесі Эбба Стенбок пен оның қыздары герцог тарапынан тұтқынға алынып, Стокгольмде түрмеге қамалды: Эббаның ұлы 1599 жылы Або қанатында қаза тапты. Екатеринаның көптеген туыстары Зигмундқа адал болды және Польшаға қашып кетті. 1599 жылы ол корольге шарапат ету үшін королева Кристинаға барды. Герцог Карл Екатеринаға қарсы ешқандай айғақ таба алмады, ал оның Аланд феодальдық иелігі ақырында Дротнингхолммен алмастырылды. Оның Стромсхольмдағы резиденциясы Польшаға Зигмундқа қашып кеткен және Швециядағы олардың мүліктері тәркіленген ер туыстарының тастап кеткен әйелдері мен қыздары үшін пана болды, және ол тәркіленген мүлікті әйел туыстарына қайтару туралы өтініш жасады, кейде сәттілікке жетті. Оның әпкесі Эбба және оның қыздары 1600 жылы түрмеден босатылғаннан кейін онымен бірге тұрды. Оның құрметке ие болған әйел туыстарының арасында 1614 жылы Швецияның Густав Адольфтың анасы корольмен махаббатқа түсуіне жол бермеу үшін қызметтен босатылған Эбба Браге болды, және ол оның 1618 жылғы үйлену тойын өткізді.

In 1592, John III died and was succeeded by his son Sigismund III Vasa, the elected King of Poland, which was opposed by Duke Charles. Catherine participated in the burial of John III in 1594, and had her fiefs confirmed by Sigismund, with the right to appoint the officials in Åland. In 1595, civil war erupted between Sigismund and Duke Charles. Her brothers refused to join Duke Charles, who declared them, her brother in law Klaus Fleming, Governor of Finland, and her nephew as his enemies. Klaus Fleming had a new official appointed to her fief of Åland and used its supplies for Sigismund against Charles. This was likely done with the approval of Catherine, who had sent warnings about Charles to Fleming, but this could not be proven, even though Charles had one of Fleming's men arrested and interrogated. In November 1597, Catherine's fief Åland was confiscated by Charles on the ground of it having been used against him. The same year, after the warfare of Duke Charles toward the loyalists of Sigismund in Finland, Fleming was killed, and Catherine's sister Ebba Stenbock and her daughters were taken captive by the Duke and imprisoned in Stockholm: the son of Ebba was killed during the Åbo Bloodbath in 1599. Several of the relatives of Queen Dowager Catherine remained loyal to Sigismund and fled to Poland. She visited Queen Christina to plead to the King through her in 1599. Duke Charles could prove nothing against Catherine herself, and her fief of Åland was eventually replaced by Drottningholm. Her residence of Strömsholm became a refuge for the abandoned wives and daughters of her male relatives, who fled to Sigismund in Poland and had their estates in Sweden confiscated, and she petitioned for the confiscated property to be returned to her female relations, sometimes eventually with success. Her sister Ebba and her daughters lived with her after they were released from prison in 1600. Among the female relations she received as maid of honor were Ebba Brahe in 1614, who was the removed from the employ of the mother of Gustavus Adolphus of Sweden to prevent a love match with the King, and whose wedding she hosted in 1618.

Кейінгі өмір, өлім және мұра

Корольдік жесір Екатерина Стенбок өмірінің соңғы жылдарын өз иеліктерін басқарумен, темір өндірісі және басқа да кәсіпорындармен айналысып, туыстарымен, әсіресе әпкелерімен өткізді. Соңғы жылдары ол уақыт-уақытқа денсаулығы нашарлап, қозғалысқа келмейтін жағдайға түсті, осы себепті 1620 жылы Швеция патшасы Густав Адольфтың үйлену тойына қатыса алмады. Ол жомарттығымен танылды, себебі Сигизмундтың адал қолдаушыларының әйел туыстарына қауіпсіз баспана берді, сондай-ақ жергілікті шаруалар мен патшалық үй арасында делдалдық қызмет атқарды. Ол 1621 жылдың 13 желтоқсанында 86 жасында Стромсхольмде қайтыс болды. Оның қазасынан кейін: "Кедейлер достарын, жетімдер аналарын жоғалтты" деген сөздер айтылды. Ол Уппсала соборында жерленді, бірақ оның жеке ескерткіші болған жоқ.