Кіріспе

Карель мәселесі (фин. Karelska kysymys, Каре́льский вопро́с) – фин саясатындағы дау. Бұл дау Қысқы соғыс пен Ұзақ соғыста Кеңес Одағына өткен шығыс Карелия және басқа да аумақтарды қайтару мүмкіндігін қарастырады. "Карель мәселесі" деген атқа қарамастан, бұл термин Петсамо, Салла мен Куусамоның берілген бөліктерінің, сондай-ақ Финск шығанағындағы төрт аралдың қайтарылуына да қатысты болуы мүмкін. Кейде "қайтарылған аумақтарды қайтару туралы пікір-таластар" (luovutettujen alueiden palautuskeskustelu, debatten om tillbakalämningen av de avträdda territorierna) деген тіркес қолданылады. Карель мәселесі саяси мәселе емес, әлі де қоғамдық талқылау нысаны болып табылады.

Тарих

Карелия мәселесі 1940 жылы Мәскеу бейбітшілік шартында Финляндияның Қысқы соғыстан кейін аумақтарын Кеңес Одағына беруге мәжбүр болғанда туындады. Берілген аумақтардан көптеген фин азаматтары эвакуацияланды. Олардың көпшілігі Ұзақ соғыс кезінде қайтып келді, бірақ 1944 жылы қайтадан эвакуацияланды. Кеңес Одағы берілген аумақтарды 10 күн ішінде толықтай босатуды талап етті. Эвакуацияланғандарға шығындарының орнын толтыру үшін ішінара өтемақы төленді; мысалы, фермерлер бұрынғы жерлеріне пропорционалды жаңа жер алды. Әдетте, өтемақы алғашқы шаруашылықтың үштен бірін құрады. Қозғалмалы мүлік үшін өтемақы одан да аз болды. Дегенмен, барлық эвакуацияланған отбасыларға шағын шаруашылық және/немесе жеке үй салуға немесе пәтер алуға жер телімі берілуге құқық болды. Осы мақсаттарға бөлінген жерлер муниципалитеттер мен жеке меншік иелерінен мемлекеттік жабдықтау арқылы алынды. Қаржылық өтемақы бірнеше жыл бойы 10-30% көлемдегі жалпы мүлік салығы есебінен қаржыландырылды. Эвакуацияланғандардың басым көпшілігі Финляндияның қалған бөлігінде қоныстанғандықтан, мәселе «Карелия мәселесі» деп аталды. Қысқы соғыстан кейін Карелия муниципалитеттері мен приходтары Финляндиядағы карелиялықтардың құқықтарын қорғау үшін Karjalan Liitto (Карелия қауымдастығы) құрды. Салқын соғыс кезінде Карелияда туған фин саясаткері Йоханнес Виролайнен Карелияны қайтару үшін лобби жасады. Президент Урхо Кекконен де аумақты қайтаруға тырысты, әсіресе Кеңес Одағы 1956 жылы Порккала түбегін Финляндияға қайтарған кезде. Алайда, бұл мәселе бойынша айқын қоғамдық пікірталас болған жоқ, өйткені Кекконен оны жасырып ұстағысы келді. Кекконен соңғы рет 1972 жылы осы мәселені көтеруге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады және 1970 жылдары қоғамдық талқылау тоқтап қалды. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Карелия мәселесі Финляндияда қайта жанданды. Финляндия газеті Helsingin Sanomat-тың 1991 жылғы тамыздағы мақаласына сәйкес, Ресей президенті Борис Ельцин 1991 жылы Карелияны Финляндияға сатуды бейресми ұсынған, бірақ ұсыныстан бас тартқан. Алайда, көптеген фин саяси лидерлері мен Ресейдің сол кездегі вице-премьерінің айтуынша, мұндай ұсыныс болған жоқ, тек идеяны сынап қарау ғана болды. Борис Ельциннің кеңесшісі Андрей Федоров Helsingin Sanomat-қа берген сұхбатында Ресей үкіметі 1991-1992 жылдары Карелияны Финляндияға қайтарудың құнын есептеу үшін топ құрғанын айтты. Бұл құн 15 миллиард АҚШ долларына бағаланды. Федоровтың сөзіне қарағанда, Финляндия президенті Мауно Ковисто және Финляндияның сыртқы істер министрі Пааво Вейринен осы бейресми талқылаулардан хабардар болды.

21 ғасыр

Карелиялық эвакуацияланғандардың мүддесін қорғайтын «Карелия Одағы» бір күні Карелияның қайтадан Финляндияның құрамына кіруіне үміттенсе де, бұл туралы ашық талап қоймайды. «ProKarelia» сияқты шағын топтар Карелияның бейбіт жолмен қайтарылуы үшін күресін жалғастыруда. Дегенмен, ешбір маңызды саяси партия бұл мақсатты ашық қолдаған жоқ, ал фин саясаткерлері көбінесе Финляндия мен Ресей арасындағы бейбіт келісімге сілтеме жасап, мұндай қажеттілік жоқ деседі. Карелияның қайтарылуын қолдайтын жекелеген саясатшылар да бар, мысалы, Еуропарламент депутаты Ари Ватанен және 2006 жылғы президенттік сайлауға қатысқан Тимо Соини мен Арто Лахти. Басқа кандидаттар Финляндияның бейбіт келісімге қол қойғанын және қазір Ресейдің дамыған аймақтарын қайтару үшін үгіт-насихат жүргізбеуі керектігін айтты. 2012 жылғы президенттік сайлау алдындағы дебаттарда Тимо Соини сайланған жағдайда бұл мәселені алға жылжытатынын мәлімдеді.

Ресми пікірлер

Ресей де, Финляндия да екі ел арасында ашық аумақтық дау жоқ екенін бірнеше рет мәлімдеді. Финляндияның ресми ұстанымы бойынша, шекаралар бейбіт келіссөздер арқылы өзгертілуі мүмкін, бірақ қазір ашық келіссөздер жүргізудің қажеті жоқ, өйткені Ресей берілген аумақтарды қайтару немесе мәселені талқылау ниетін білдірген жоқ. 1994 жылы Борис Ельцин «Фин Карелиясын басып алу» Сталиннің тоталитарлық және агрессивті саясатының мысалы екенін айтты. 1997 жылы ол бұл мәселені жабық деп мәлімдеді. 2000 жылы Ресей президенті Владимир Путин мұндай талқылаулар фин-ресей қарым-қатынастарына қауіп төндіруі мүмкін екенін, ал 2001 жылы «шекараны өзгерту – проблемаларды шешудің ең жақсы жолы емес» деді, бірақ мүмкін болатын шешімдер «интеграция мен ынтымақтастық» болады деп атап өтті. 1998 жылы Финляндия президенті Марти Ахтисаари «Финляндияның ресми ұстанымы Ресейден аумақтық талаптар қоймайтындығын көрсетеді. Дегенмен, егер Ресей берілген аумақтарды қайтару туралы талқылауды қаласа, Финляндия оған дайын» деді. Бұрынғы сыртқы істер министрі Еркки Туомиожа және премьер-министр Матти Ванханен сияқты үкіметтегі лауазымдарды атқаратын бірнеше саясатшылар да осыған ұқсас мәлімдемелер жасады. 2005 жылғы 18 қаңтарда Ресейдің сыртқы істер министрі Сергей Лавров сауалнама нәтижелеріне пікір білдіргенде, егер Ресейден берілген аумақтарды қайтаруды сұраса, «жауап мүлдем теріс болады» деді.

Сауалнамалар мен халық пікірі

Соңғы сауалнамалар көрсеткендей, финдердің шамамен 26-38% Карелияның фин бақылауына қайта оралуын қалайды, ал шамамен 51-62% мұндай қадамға қарсы. Ресейде "Карелия" сөзі фин Карелиясы емес, Карелия Республикасымен байланысты, бұл сауалнама жүргізуді қиындатады. 1999 жылы MTV3 жүргізген сауалнамада Выборг тұрғындарының 34% Карелияның Финляндияға қайтаруын қолдады, ал 57% қарсы болды. Выборг және Карелия Республикасынан тыс қалған Карелияда қазіргі кезде этностық финдер өте аз, және онда тек кеңес дәуірінде көшіп келген адамдар мен олардың ұрпақтары тұрады. 2005 жылдың 13 қазанында "Карьяла" газеті мен MC Info Oy зерттеу институты жүргізген сауалнамада финдердің 36% берілген аумақтарды қайтаруды қолдады, ал қарсылық білдіргендер 51% құрады. 2005 жылдың тамызында Helsingin Sanomat және Suomen Gallup жүргізген сауалнамада финдердің 30%-ы қайта оралуды қолдағанын, ал 62% қарсы екенін анықтады. 2005 жылы мамыр айында Taloustutkimus және Karjalan Liitto жүргізген сауалнамада қолдау 26% болса, қарсылық 58% құрады. Бір жыл бұрын STT жүргізген сауалнамада 38% қолдау білдіріп, 57% қарсылық білдірген. ProKarelia Taloustutkimus компаниясының сауалнамасына "Карелияның қайта оралуын қолдайсыз ба, тіпті бұл Ресеймен қарым-қатынасты шиеленістіруді немесе тіпті соғыс туғызуды білдірсе де?" деген сияқты сұрақтар қойылғаны үшін сынға түсті. 5% қолдаушылар мен жауап беруден бас тартқандардың 2,1% осы жағдайларда да қайта оралуды қолдады. Карелияда туып, эвакуацияланған көптеген адамдар Карелияның Финляндияның бір бөлігі болсын деп тілейді. Сауалнамаларға сәйкес, егде жастағы адамдар (65 жастан асқандар) мен жастар (15-25 жас) бұл идеяны ата-аналарының ұрпағынан, яғни "суық соғыс" кезінде өскен (25-65 жас) адамдардан гөрі күштірек қолдайды. Басып алынған аумақтарды қайтарып алуды қолдау ұсақ ұлтшыл оңшыл топтардың арасында да күшті.

Бағасы

Қайтаруға қарсылықтың басты себептерінің бірі – осының салдарынан туындайтын шығындардан қаушеу. Helsingin Sanomat жүргізген тағы бір сауалнама бойынша, финдердің 42 пайызы қайтаруға қарсы екенін айтады және бұл олар үшін ең маңызды себеп. Ресей шекарасының сол жағындағы тұрмыс деңгейі Финляндиядан әлдеқайда төмен. Финляндиядағы жан басына шаққандағы ЖІӨ (ТҚЖ) Ресейдегіден шамамен екі есе жоғары. Карелияны Финляндияның қалған бөлігімен бір деңгейге жеткізуге қажетті шығындарды тек идеяның жақтастары ғана зерттеген. ProKarelia жүргізген сауалнамаға сәйкес, аймақта Финляндия басқаруында Ресеймен сауда және өнеркәсіп орталығына айналып, осылайша барлық мәселені шешуге жететін экономикалық өсімді қамтамасыз ететін табиғи артықшылықтар бар. ProKarelia зерттеулері мен Арто Лахти бағалауынша, қайтару құны шамамен 30 миллиард евроға бағаланады.

Халық саны

Ресейге өткен Карелия аймағында негізінен Украина, Беларусь және Ресейден көшіп келген адамдар мен олардың ұрпақтары тұрады. Бұл адамдардың тағдыры Карелияны Финляндияға қайтару мәселесі талқыланғандағы маңызды мәселе болып табылады. Финляндияның "Хельсингин Саномат" газеті жүргізген сауалнамаға сәйкес, қайтаруға қарсы дауыс бергендердің 14%-ы Финляндиядағы үлкен орыс тілді азшылықтың тудыруы мүмкін қақтығыстарды ең үлкен алаңдаушылықтары деп атады. 2004 жылғы мәліметтер бойынша, аймақта шамамен 370 000 ресейлік тұрды. Егер тұрғындар өз үйлерінде қалуға рұқсат алса, Финляндияда бірнеше жүз мың жаңа орыс тілді адам пайда болады, олардың фин қоғамында өмір тәжірибесі жоқ. Егер оларға өз тілінде қызмет көрсетілсе, Финляндияға орыс тілінде сөйлейтін көптеген мамандар қажет болады. ProKarelia болжамы бойынша, Карелиядағы ресейлік халықтың шамамен жартысы Ресейге көшуді қалайды, ал Финляндия олардың шығындарын өтесе, одан да көп адам кетеді. Дегенмен, Карелияның орыс тілді халқының көп бөлігі сол жерде дүниеге келген және өмірін осы аймақта өткізген.