Сентендре: Тарихы мен мәдениетінің қаласы

Кіріспе

Сентендре – Венгрияның Пест округінде, Будапешт қаласы мен Пилис Вишеград таулары арасында орналасқан өзен жағасындағы қала. Қала музейлерімен (әсіресе Венгрияның Ашық аспан астындағы мұражайы), галереяларымен және суретшілерімен танымал. Тарихи сәулетінің болуымен қатар, пойыз және өзен арқылы оңай қолжетімділігіне байланысты Будапештте демалатын туристер үшін танымал орынға айналды. Бұл туристерге арналған сувенир дүкендері мен мейрамханалар сияқты көптеген мүмкіндіктер бар.

Атауы

Қаланың атауы түп нұсқада ортағасырлық латын тіліндегі Sankt Andrae ("Әулие Андрей") сөзіне негіделген. Сентендреде әр түрлі ұлт өкілдері қоныстанғандықтан, елді мекеннің әр тілде әртүрлі атаулары бар. Қаланың венгр тіліндегі атауы – Szentendre; хорват тіліндегі атауы – Senandrija; неміс тіліндегі атауы – Sankt Andrä; серб тіліндегі атауы – Sentandreja; словак тіліндегі атауы – Svätý Ondrej. Оның аты (Sanctus Andreas) алғаш рет 1146 жылы студенттің өсиетіне енгізіліп, кейін патша Геза II оны бекітті. 12-ші ғасырдағы қала орталығы Бюккес бұлағының арғы жағындағы, қазірге дейін сақталған Әулие Андрей шіркеуінің маңында орналасқан.

Тарих

Мадьярлар келген кезде қазіргі Сентендре аймағында адам тұрмаған. 9 ғасырда Арпадтың серігі, сакральдық ханзада Курзан, осы жерге қоныстанды. Ол қираған Рим бекінісін қайта жаңартып, Рим құрылыстарының орнында жаңа елді мекен құрды. Сентендренің 9-10 ғасырлардағы тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Кейбір деректерге сәйкес, осы аймақта Апуриг деген елді мекен болған. "Апор" сөзі "бұлақ" дегенді білдіреді, демек, елді мекен кішкентай өзен бойында орналасқан болуы мүмкін. Әскери сараптамалардың карталарында аймақта бес бұлақ көрсетілген: Дера, Бюккес, Орегвиз және Штеллин. Апор бұлағының қайсысы екені белгісіз. Осман империясының кезінде қала халқы азайып кеткен. 17 ғасырдың санағына сәйкес, сол кезде мұнда бір ғана отбасы және олардың қызметшілері қалған. Османдықтар аймақтан қуылғаннан кейін, шетелдік қоныс аударушылар келді. Бүгінде қаланың осы кезеңдегі гүлденуінің куәсі ретінде барокко стиліндегі үйлер, қала сәулетінің Жерорта теңізі атмосферасы, шіркеулер, тас төселген көшелер мен тар далалар бар. Ұлы түрік соғысы кезінде сербтер Осман империясынан қашу үшін Венгрияға көшіп келуге шақырылды. Осы шақырудың нәтижесінде 1690 жылы сербтердің көп бөлігі Сентендре аймағына қоныс аударды. Сербтер қаланың сыртына және мәдениетіне ерекше із қалдырды. Қала орталығындағы ғимараттар сербтің архитектуралық әсерін сақтап қалуға тырысады, бірақ бұл ғимараттардың көпшілігі 17 ғасырға жатпайды. Ғасыр соңына қарай жасалған карталарға сәйкес, қала орталығы сол кезде басқа да ғимараттармен мақтанған. Сондай-ақ, Далмациялықтардың да көші-қоны қозғалысы болды. Далмациялық отбасылар Есек тауына қоныстанды, ал бүгінде Далмат көшесі олардың есімін сақтап қалды. Тіпті 1980 жылдарға дейін бұл көшеде түпкілікті далматиялықтардың ұрпақтары ғана тұрды. Бұл ұрпақтар қазір қаланың барлық аудандарында тұрады. Османдықтар аймақтың халқын азайтса да, 1690 жылдардан бастап халық саны баяу өсе бастады және 1872 жылы қала сипаты ауылдық сипаттан басым болды. Мемлекеттік басқару және бизнес мекемелері қаланың құқықтарын пайдалануға мүмкіндік берді. Сентендреге 1872 жылы қала мәртебесі берілді. 1888 жылы Сентендре мен Будапешт арасындағы теміржол ашылды. 20 ғасырдың басынан бастап қаланың тыныш провинциялық өмірі суретшілерді қызықтырды. 1929 жылы Сентендре суретшілер колониясы құрылды. Осы колониямен байланысты "Сентендре мектебі" деп аталатын мектеп пайда болды. Бүгінде қалада екі жүзден астам кескіндеме және қолданбалы өнер шеберлері, жазушылар, ақындар, музыканттар мен актерлер тұрады. 1970 жылға дейін қала шағын қала болып келді, халқы төрт мыңнан аспады. Сол кезде қала екі бөліктен тұрды: қала орталығы және Есек тауы, соңғысы 20 ғасырдың басында тұруға қолайлы аймаққа айналды. Қаланың осы екі бөлігі 11-ші тас жолмен Сентендренің қалған аудандарынан бөлінеді. Тарихи қала орталығының маңында ғасырлар бойы қалаға кішігірім елді мекендер қосылды, олардың кейбіреулері бүгінгі Сентендренің Izbég және Derecske сияқты дәстүрлі қалалық аудандары болып табылады. Сентендре сонымен қатар Pannóniatelep, Püspökmajor, Pismány, Szarvashegy сияқты жасыл белдеу аймақтарын қамтиды. 1970 жылдардың соңында ішкі қалаларды кеңейту арқасында қаланың халқы мекендейтін аймағы айтарлықтай ұлғайды. 21 ғасырдың басында бұл аудандар толығымен мекенделді, ал бұрынғы шағын қала 2010 жылы 25 000 халқына жетті. Қаланың кеңеюі Сентендреде дәстүрлі жеміс-жидек өсіру және бақша шаруашылығын тоқтатты. 1967 жылы құрылған Венгрия ашық аспан астындағы мұражайы (Сканзен) ауылдық және қалалық қоғамның әртүрлі деңгейлерін, соның ішінде әртүрлі топтардың 18 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың ортасына дейінгі тұрмысын көрсетеді. Бұл мұражайда 2009 жылы салынған Еуропадағы ең ұзын теміржол мұражайы бар. Мұражайға Венгриядан және шетелден келген туристер келеді. "The Witcher" (телесериясы) (Netflix, 2019) мұражай аумағын Йеннефер кейіпкерінің туған ауылын бейнелеу үшін пайдаланды; бұл орын бас кейіпкер Сири жел тегермені бар аймақта болған кездегі көріністерде де қолданылды.

The area where Szentendre is today was uninhabited when the Magyars arrived. In the 9th century, Árpád's companion, the sacral prince Kurszán, settled here. He renovated the Roman fortress that had fallen into ruin and reestablished a settlement on the remains of the Roman buildings. Little is known about the history of Szentendre between the 9th and 10th centuries. Some sources suggest that there was a settlement called Apurig in this area. The word apor means "brook" and so presumably the settlement was located on a small river way. Based on maps of military surveys, there were five brooks in the area: Dera, Bükkös, Öregvíz and Sztelin. It is unknown as to which brook the Apor can be identified with. The city was largely depopulated in the Ottoman era. According to a 17th century census, only one family and their service staff remained here at that time. After the Ottomans were expelled from the area, foreign settlers moved to the settlement. Today evidence of the town's prosperity in this time can be seen in the baroque style of the houses, the Mediterranean atmosphere of the town's architecture, its churches, the cobblestoned streets, and its narrow alleys. During the Great Turkish War, Serbs were invited to emigrate to Hungary to evade the Ottoman Empire. Because of this invitation, there was a mass emigration of Serbs in 1690 to the Szentendre region. These Serbs left enduring traces on the townscape and its culture. The buildings in the city center have tried to preserve this Serbian influence in their architecture, but these buildings do not in fact date to the 17th century. Based on maps from the end of the century, the city center actually boasted other buildings at that time. There was also considerable Dalmatian immigration. The Dalmatian families settled on Donkey Mountain where Dalmát Street preserves their memory today. Even in the 1980s, this street was inhabited exclusively by descendants of the original Dalmatians. These descendants now live throughout the city. Although the Ottomans had decimated the population of the region, starting in the 1690s, the population slowly began to increase and in 1872 it reached a level when the town like character began to dominate again instead of the village like character. The public administration as well as the business establishments made it possible to practice all the privileges entailing a city. Szentendre was granted city status in 1872. In 1888 the railway between Szentendre and Budapest was opened. The calm provincial life of the city has attracted artists since the beginning of the 20th century. The Szentendre colony of artists came into existence in 1929. The so called Szentendre School is connected with it. Today, more than two hundred fine and applied artists, authors, poets, musicians and actors live in the city. The city was a small town until the 1970s; its population hardly attained four thousand. The city at that time included only two parts: the downtown and Donkey Mountain, the latter of which became a living space at the beginning of the twentieth century. These two parts of the town are separated from all the rest of Szentendre's areas by road 11. Around the historical inner city some smaller settlements joined the town in the course of the centuries, some of which are present day Szentendre's traditional town areas such as Izbég and Derecske. Szentendre also contains green belt areas such as Pannóniatelep, Püspökmajor, Pismány, Szarvashegy. By the end of the 1970s, due to a large scale inner city merger, the populated zone of the town enlarged considerably. By the beginning of the 21st century these areas were completely populated and the earlier small town attained the population of 25,000 in 2010. This expansion of the city practically ended traditional fruit growing and gardening in Szentendre. The Hungarian Open Air Museum (Skanzen), founded in 1967, shows the village and urban societies' different layers, including the various groups' interior furnishings and lifestyles from the end of the 18th to the middle of the 20th centuries. This museum includes Europe's longest museum railway line, which was built in 2009. The museum is visited by tourists from both Hungary and abroad. The Witcher (TV series) (Netflix, 2019) used the museum grounds to depict the village that was the original home of the character Yennefer; this location was also used in scenes with the lead character, Ciri, at a time when she was in an area with a windmill.

Теміржол

Сент-Эндре 1888 жылы ашылған BHÉV темір жолының 5-бағыты арқылы Будапештпен байланысты. Бұл электр темір жолы Сент-Эндре мен Будапешттегі Баттиань Тер метро станциясы арасында, Бекасмегьерден өтетін үнемі пойыз қатынасын ұсынады.