Кіріспе
Грек мифологиясындағы нимфа, Хелиосқа ғашық Океанид нимфасы. Клите (Κλυτίη) немесе Клитея (Κλυτία) – грек мифологиясындағы Титан Океан мен Тетистің қызы. Ол 3000 Океанид нимфасының бірі және 3000 Потамоидің (өзен құдайларының) қарындасы. Миф бойынша, Клите күн құдайы Гелиосты теріс ғашық болған, бірақ ол махаббат құдайы Афродитаның ықпалымен оны Леукотое ханшайымына тастап кеткен. Ашу мен азапқа толы Клите ханшайымның әкесіне олардың қарым-қатынасын айтып, патша оны тірідей жерлегенде, ол ханшайымның ажалға ұшырауына себепкер болды. Бұл Гелиосты қайтаруға көмектеспеді, ол жерге сүйіспеншілікпен қарап қалды; соңында ол күннің қозғалысын бақылайтын гелиотропқа, күлгін гүлге айналды. Клите туралы әңгіме көбінесе Овидийдің "Метаморфозалар" поэмасында толық сақталған, бірақ басқа авторлардың оған қатысты қысқаша айтқандары мен сілтемелері де жеткен.
the Oceanid nymph in love with Helios
Clytie ('/k//l//aɪ//t//i//iː/; Κλυτίη) or Clytia ('/k//l//aɪ//t//i//ə/; Κλυτία) is a water nymph, daughter of the Titans Oceanus and Tethys in Greek mythology. She is thus one of the 3,000 Oceanid nymphs, and sister to the 3,000 Potamoi (the river gods). According to the myth, Clytie loved the god of the sun Helios in vain, but he left her for another woman, the princess Leucothoe, under the influence of Aphrodite, the goddess of love. In anger and bitterness, she revealed their affair to the girl's father, indirectly causing her doom as the king buried her alive. This failed to win Helios back to her, and she was left lovingly staring at him from the ground; eventually she turned into a heliotrope, a violet flower that gazes at the Sun in its diurnal journey. Clytie's story is mostly known from and fully preserved in Ovid's narrative poem Metamorphoses, though other brief accounts and references to her from other authors survive as well.
Этимология
Оның есімі, Клития және Клития деп екі түрлі жазылады, ежелгі грек тіліндегі κλυτός сөзінен шыққан, яғни "даңқты" немесе "атақты". Ол κλύω етістігінен туындайды, яғни "есту, түсіну", ал бұл сөздің түбірі прото-үнді-еуропа тіліндегі *ḱlew болып табылады, ол "есту" дегенді білдіреді.
Овидий
Овидийдің бұл оқиғаға қатысты жазғандары - біздің күнімізге дейін сақталғандардың ішіндегі ең толық әрі егжей-тегжейлісі. Оның айтуынша, Клити Гелиостың сүйіктісі болған, бірақ Афродита оны парсылық принцесса Леукотоеге ғашық етті. Бұл оның күйеуі Гефестке өзінің Ареспен қарым-қатынасын айтып бергені үшін кек алу үшін болды. Содан кейін ол оған және басқа да әйелдерге қамқорлық жасауды тоқтатты. Гелиос оны сүйгендіктен, Лейкотое үшін тастап кетті. Енді ол сүйе алмайтындықтан, ол "Хелиоспен жек көрініп, әлі де [оның] махаббатын іздейді және тіпті қазірдің өзінде оның жүрегінде терең жаралар бар". Оның өзіне жасаған әрекетіне ашуланып, оны әлі де сағынады, ол Лейкотоның әкесі, король Орхамусқа бұл туралы хабарлайды. Гелиос Леукотояны арамдағандықтан, Орхамус оны құмға тірідей көміп өлтірді. Гелиос қызды құтқару үшін тым кеш келді, бірақ ол оны қыздың өлі денесіне нектар құйып, хош иісті ағашты айналдырды, сондықтан ол әлі де ауамен дем алады (бір жағынан). Овидий Хелиос Клайтидің қызғанышы үшін жауапкершілікті мойнына алады деп ойлайтын сияқты, өйткені ол Хелиостың қызғанышы оны сүйген кезде ешқашан "өлшеулі" болған жоқ деп жазады. Клайти Гелиостың жаңа махаббатын тартып алып, оны қайтарып алуды көздеді, бірақ "оның махаббаты қайғы-қасіретке себеп болуы мүмкін, ал қайғы қызғаныш сөздерді кешіруді сұрай алады" дегенмен, оның әрекеттері оның жүрегін тек оған қарсы қатайтты, енді ол одан мүлдем аулақ болды, оған ешқашан қайтып бармайды. Өкінішке орай, ол киімін шешіп, жалаңаш отырды, ішіп-жемеді, тоғыз күн бойы жартаста күнді қарап, Хелиосқа қарап, оның өлімін жоқтады, бірақ ол ешқашан оған қарамады. Тоғыз күннен кейін ол ақырында қызғылт гүлге айналды, гелиотроп ("күннің айналуы" дегенді білдіреді), сонымен қатар turnsole деп те аталады (күндізгі, жарлы тау беткейлерінде өсетіндігімен белгілі), ол әрқашан басын айналдырады.
Вариациялар
Бұл оқиғаны рим ақыны Овидий өзінің "Метаморфозалар" поэмасында ең толық баяндайды; Овидийдің нұсқасы – осы әңгіменің толық сақталған жалғыз нұсқасы, бірақ оның грек тіліндегі түпнұсқасы болған болуы керек, себебі аңыздың бастауы мен сюжеті гүлдің грекше атауының этимологиясында жатыр. Лактанций Плацидтің сөзіне қарағанда, ол бұл аңызды б.з.д. VII немесе VI ғасырдағы грек авторы Гесиодтан алған. Дегенмен, кейбір ғалымдар осы нақты Гесиодқа қатыстылығына күмән келтіреді. Овидий сияқты, Лактанций да Клитейдің Гелиос пен Левкото туралы қалай білгенін, немесе Гелиос Орхамусқа хабарлағанның Клитей екенін қалай білгенін түсіндірмейді. Мүмкін, Леукото мен Клитей туралы әңгімелер бастапқыда екі бөлек оқиға болған, содан кейін олар үшінші оқиғамен – Гелиос Арес пен Афродитаның қарым-қатынасын білгенімен және оны Хефестке хабарлаған оқиғамен – Овидий немесе Овидийдің көзі арқылы біріктірілген. Ежелгі парадоксографтардың бірі құпияны ашқан қызды Левкотоның қарындасы деп, ал олардың әкесін Орхомен деп атайды, оған есім де, іс-әрекетіне себеп болған себеп те берілмейді. Орхомен – Беотиядағы қаланың аты, яғни оқиға Персияда емес, сол жерде болған болуы мүмкін.
Гүлдің ерекшелігі
Қазіргі заманғы дәстүрлер қызғылт түсті айналмалы табанды сары күнбағыспен алмастырады, ол (қате) халық даналығы бойынша күнге қарай бұрылады. Француз тіліндегі "tournesol" сөзінің түпнұсқасы негізінен күнбағысқа, ал ағылшын тіліндегі "turnsole" сөзі гелиотропқа қатысты. Дегенмен, күнбағыс Солтүстік Америкада өседі және ежелгі Грекия мен Италияда табылған емес. Осы себепті, ежелгі грек және рим авторларының оны этиологиялық мифтерге енгізуі мүмкін емес еді, себебі күнбағыс олардың жергілікті флорасының бөлігі болған жоқ және олар оның күнді айналдыратын қасиеттерінен хабарсыз болған. Гелиотропиумның өзі Клайти гүлін анықтауда қиындықтар туғызады екені де айтылды; гелиотропиум арборесенс, яғни жарқыраған қызғылт түрі, Еуропаға да тән емес, керісінше Америкадан келген, жоғарыда аталған күнбағыс сияқты. Гелиотропиумның немесе "гелиотроп" деп аталатын басқа гүлдердің жергілікті түрлері де дұрыс емес түсті: ақ (гелиотропиум супинум) немесе сары (вилоссум), ал Овидий оны "күлгінге ұқсас" деп, ал Плиний "көк" деп сипаттаған. Алайда, екеуі де Александр Ұлының жаулап алуынан кейінгі эллиндік кезеңнен кейін өмір сүрді және қызғылт немесе көкшіл гүлшошасы бар гелиотропиум индикумын білген болуы мүмкін. Сонымен қатар, тіпті Еуропаға тән, әдетте ақ түсті heliotropium europaeum-ның да ақшыл лаванда түсті гүлдері кездеседі.
Құдайының кім екені
Хелиос бейнеленген тағы бір көне миф – Фаэтон сияқты, кейбір қазіргі заманғы қайта баяндаулар Клите мен оның тарихын Аполлонға, жарық құдайына байланыстырады, бірақ классикалық дереккөздерде куәландырылған миф оған қатысты емес; Овидий екі рет Клите ғашық болған құдайды Гиперионның ұлы (Hyperione natus/e) деп атайды, және басқа рим авторлары сияқты, өлеңінде екі құдайды біріктірмейді, олар мифте ерекше болып қала береді. Клитеге құлай берген сүйіктісінің тарихы да Фаэтонның тарихымен байланысты, өйткені баланың әкесі – күнге қатысты, бірақ Аполлонға жатпайтын ерекше тұлға, және Овидийге сәйкес, ол күн құдайы емес, күнге қатысты ешқандай сипаттамалары жоқ. Джозеф Фонтенроуз, Овидийдің еңбектері классикалық кезеңнен кейін екі құдайдың бірдей болып саналуына басты себеп болғанымен, ол өзі Фаэтон немесе Лейкотоя мен Клите тарихында оларды нақты анықтамаған деп санайды.
Бюст (Таунли коллекциясы)
Чарльз Таунлидің коллекциясынан табылған Клайтидің бір мүсіні римдік туынды немесе он сегізінші ғасырдың "жалған" болуы мүмкін. Бұл бюст біздің заманымыздың 40-50 жылдары аралығында жасалған. Таунли оны Неапольдегі принц Лоренцано отбасынан Италияға жасаған екінші ұзақ сапасы (1771–1774) кезінде сатып алды; Лоренцано оның жергілікті жерде табылғанын айтты. Ол оның өзі үшін де, көпшілік үшін де сүйікті болып қалды (Иоганн Зофффенидің Таунли кітапханасын бейнелейтін әйгілі суретінде (оң жақта көрсетілген), Таунли визит карточкасында көшірген үш көне мәрмәрдің бірі болды, және үйі Гордон бүліктері кезінде өртенген кезде оны өзімен бірге алып кеткісі келгені туралы әңгіме бар – бірақ бюст одан да ауыр болғандықтан бұл аңызға айналды). Таунлидің шеңберіндегі антикварлар жапырақ гүлшоласынан шығып келе жатқан әйелдің кім екені жөнінде көп пікірталас жүргізді. Алғашында оны Агриппина деп атады, кейін Таунли оны лотос гүліндегі Изис деп атады, бірақ қазір ол Клайти екені қабылданды. Кейбір заманауи ғалымдар бюсттің он сегізінші ғасырда жасалғанын айтады, бірақ көпшілігі оның Антония Кішінің немесе Ариадна кейпіндегі замандас римдік әйелдің бейнесін көрсететін көне туынды деп санайды.
Бюст (Джордж Фредерик Уоттс)
Клайтидің тағы бір әйгілі бюстін Джордж Фредерик Уоттс жасаған. Таунлидің аяулы Клайтисінен өзгеше, Уоттстың Клайтисі кернеумен толы, күнге қарай бұрылып қарап тұр.
Негізгі дереккөздер
Гесиод, «Теогония», Хью Г. Эвелин Уайттың ағылшын тіліне аудармасымен, Гомер гимндері мен Гомерикада, Кембридж, М.А., Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд., 1914 ж. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гигин, Гай Юлий, «Гигин туралы мифтер». Редактор және аудармашы: Мэри А. Грант, Лоуренс: Канзас университетінің баспасы, 1960 ж. Латын мифографтары: Лактанций Плацид, Овидийдің «Метаморфоздары» аргументтері, бірінші том, доктор Б. Бунте, Бремен, 1852 ж., J. Kühtmann & Comp. Paradoxographoe, Антон Вестерманның еңбегі, Гарвард колледжі кітапханасы, 1839 ж., Лондон. Плиний Ескі, «Табиғат тарихы», 1-11 кітаптар, Джон Босток (1773–1846), М.Д., Ф.Р.С. Генри Т. Райли (1816–1878), Эск., Б.А., Лондон. Тейлор мен Фрэнсис, Қызыл Арыстан аллеясы, Флит-стрит, алғаш рет 1855 ж. жарық көрді. Онлайн мәтін: topos. мәтін. Publii Ovidii Nasonis Opera omnia: IV томдық жинақ: Jacobi Micylli, Herculis Ciofani және Danielis Heinsii еңбектерімен, Nicolai Heinsii екінші редакциясымен және басқа авторлардың жекелеген бөлімдерімен, толық немесе үзінді түріндегі түсіндірмелермен, том II. Google кітаптары. Публий Овидий Насо, «Метаморфоздар». Хьюго Магнус. Готха (Германия). Friedr. Andr. Perthes, 1892 ж. Латын мәтіні Perseus Digital Library-де қолжетімді. Publis Ovidius Naso, «Метаморфоздар», 1-том, 1-8 кітаптар. Аударған: Фрэнк Юстус Миллер. Г.П. Гулд редакциялаған. Loeb Classical Library No. 42. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, 1977 ж., алғаш рет 1916 ж. жарық көрді. Гарвард университетінің баспасында онлайн нұсқасы бар.
Екіншілік көздер
Персей жобасының онлайн нұсқасы, Тафтс университеті.