Кіріспе

Халықаралық қоршаған орта туралы келісімшарт

Тарих

1995 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасының (БҰҰЖЖ) Басқару кеңесі тұрақты органикалық ластаушылар (ТОЛ) мәселесі бойынша жаһандық шаралар қабылдауға шақырды. Ол оларды «қоршаған ортада ұзақ сақталып, тағам тізбегі арқылы биоаккумуляцияланатын және адам денсаулығы мен қоршаған ортаға зиян келтіру қаупін тудыратын химиялық заттар» деп анықтады. Осыдан кейін Химиялық қауіпсіздік жөніндегі үкіметаралық форум (ХХҚҚ) және Химиялық қауіпсіздік жөніндегі халықаралық бағдарлама (ХХҚҚ) ең зиянды 12 затты, «ластанған он екілік» деп белгіледі. INC 1998 жылдың маусымынан 2000 жылдың желтоқсанына дейін бес рет кездесіп, конвенцияны дамытты, ал делегаттар Стокгольмде, Швецияда 2001 жылдың 22-23 мамырында өткен Толық өкілеттігі бар өкілдердің конференциясында ТОЛ бойынша Стокгольм конвенциясын қабылдады. Конвенция бойынша келіссөздер 2001 жылдың 23 мамырында Стокгольмде аяқталды. Конвенция 2004 жылдың 17 мамырында 128 тараптың ратификациясымен және 151 қол қоюшымен күшіне енді. Конвенцияға қатысушылар «ластанған он екілікке» кіретін тоғыз химиялық затты тыйым салуға, ДДТ-ны тек малярияны бақылау үшін қолдануға және диоксиндер мен фурандардың кездейсоқ өндірісін азайтуға келісті. Конвенцияға қатысушы мемлекеттер тұрақты токсикалық қосылыстарды қарау және оларды конвенцияға қосу үшін, егер олар тұрақтылық және трансшекаралық қауіптің белгілі бір критерийлеріне сәйкес келсе, процедураға келісті. Конвенцияға қосылатын жаңа химиялық заттардың алғашқы жиынтығы 2009 жылдың 8 мамырында Женевада өткен конференцияда келісілді. 2022 жылдың қыркүйек айына қарай конвенцияға 186 тарап (185 мемлекет және Еуропалық Одақ) мүше. 2019 жылы соңғысы (EU) 2019/1021 регламентімен алмастырылды.

Қаулылардың жиынтығы

Конвенцияның негізгі элементтері дамыған елдердің жаңа және қосымша қаржы ресурстарын және қасақана өндірілген тұрақты органикалық ластағыштарды (ТОЛ) өндіруді және пайдалануды жою, мүмкін болған жағдайда қасақана өндірілмеген ТОЛ-ды жою, сондай-ақ ТОЛ қалдықтарын қоршаған ортаға зиян келтірмейтін жолмен басқару және жою бойынша шараларды ұсыну талабын қамтиды. Стокгольм конвенциясының барлық қағидаларында сақтық таныту принципі қолданылады, оның преамбуласында, мақсатында және жаңа ТОЛ-ды анықтау ережесінде нақты сілтемелер бар.

Тұрақты органикалық ластаушыларды тексеру комитеті

Конвенция қабылдалған кезде қосымша ТҰЛ-дарды (тұрақты органикалық ластаушы заттарды) анықтау рәсімі және оны іске асыру кезінде қарастырылатын критерийлер белгіленді. 2005 жылғы 2-6 мамырда Уругвайдың Пунта-дель-Эсте қаласында өткен Тараптар Конференциясының (COP1) бірінші отырысында Конвенция бойынша тізімге енгізілуге ұсынылған қосымша үміткерлерді қарау үшін ТҰЛ қарастыру комитеті (POPRC) құрылды. Комитет БҰҰ-ның бес аймақтық тобынан тараптар ұсынған 31 сарапшыдан тұрады және ұсынылған химиялық заттарды үш кезеңде қарастырады. Комитет алдымен заттың Конвенцияның D қосымшасында егжей-тегжейлі сипатталған ТҰЛ-дарды тексеру критерийлерін – оның тұрақтылығын, биоаккумуляциясын, ұзақ қашықтыққа қоршаған ортаға тасымалдану мүмкіндігін (LRET) және уыттылығын – орындауын анықтайды. Егер зат осы талаптарға сай келеді деп табылса, Комитет E қосымшаға сәйкес тәуекел профилін жасайды, ол заттың LRET нәтижесінде адам денсаулығына және/немесе қоршаған ортаға елеулі кері әсер ете алатынын және осыған байланысты жаһандық шаралар қажеттігін бағалайды. Соңында, егер POPRC жаһандық шаралар қажет деп шешсе, ол F қосымшасына сәйкес, мүмкін болатын бақылау шараларымен байланысты әлеуметтік-экономикалық факторларды ескере отырып, тәуекелді басқаруды бағалауды әзірлейді. Осыған сүйене отырып, POPRC Конвенцияның бір немесе бірнеше қосымшаларына осы затты енгізуді COP-қа ұсынады. POPRC құрылғаннан бері жыл сайын Женевада (Швейцария) отырыстар өткізіп келеді. Тұрақты органикалық ластаушы заттар жөніндегі Стокгольм конвенциясының ТҰЛ қарастыру комитетінің (POPRC 7) жетінші отырысы 2011 жылғы 10-14 қазанда Женевада өтті. POPRC 8 2012 жылғы 15-19 қазанда Женевада, POPRC 9-POP RC 15 Римде, ал POPRC 16 онлайн форматта өткізілді.

Даулар

Кейбір сыншылар келісімшарт маляриядан болатын өлім-жітімнің тоқтамауына себепкер деп айтса да, шындығында келісімшарт масаларды (малярияның таратушысы) бақылау үшін ДДТ-ні қоғамдық денсаулық сақтау мақсатында пайдалануға рұқсат береді. ДДТ-нің көп мөлшерде қолданылуын болдырмау үшін терезелерге торлар сияқты басқа да малярияға қарсы шаралар бар. Егер ДДТ-ні үй ішінде қолдану сияқты нақты шаралар қабылданса, ДДТ-нің шектеулі мөлшерін реттелген түрде пайдалануға болады. Дамып келе жатқан елдердің тұрғысынан алғанда, тұрақты органикалық ластағыштардың (POP) көздері, шығарылымдары және қоршаған ортадағы деңгейлері туралы деректер мен ақпараттың жетіспеуі нақты қосылыстар бойынша келіссөздерді қиындатады және зерттеулерге үлкен қажеттілікті көрсетеді. Тағы бір дау тудыратын мәселе – Стокгольм конвенциясында айтылған, бірақ "Лас ондыққа" кірмеген кейбір тұрақты органикалық ластағыштар (POP), олар Арктикалық биотада тұрақты түрде белсенді болады, мысалы, перфтороктансульфонат (PFOS). PFOS-тің көптеген қолданыс салалары бар, мысалы, дақтарды кетіруге арналған заттар, бірақ PFOS қоршаған ортада ыдырауға өте төзімді болғандықтан, оны қауіпті ететін көптеген қасиеттері бар. PFOS балалардың өліміне себеп болуы, дене салмағының төмендеуі және неврологиялық жүйелердің жұмысын бұзуы мүмкін, сондықтан ол уытты зат саналады. Бұл қосылысты даулы ететін нәрсе – оның түрлі елдер мен бизнес арасындағы экономикалық және саяси әсері.