Қасиетті тоғайлар мен ормандар

Кіріспе

Көне мәдениеттерде ерекше діни маңызы бар ағаштардың тобы, нақты қасиетті тоғайлар және басқа да мағыналары үшін қасиетті тоғайлар немесе қасиетті ормандар – белгілі бір мәдениетте ерекше діни құндылығы бар ағаштардан тұратын орын. Қасиетті тоғайлар әлемнің көптеген мәдениеттерінде кездеседі. Олар мифологиялық кеңістіктің және кельт, эстон, балтық, герман, ежелгі грек, Таяу Шығыс, рим және славян діндерінің культ практикасының маңызды бөлігі болды; сондай-ақ Үндістан, Жапония (қасиетті киіз үй ормандары), Батыс Африка және Эфиопия (шіркеу ормандары) сияқты жерлерде де кездеседі. Қасиетті тоғайлардың мысалдарына грек-римдік теменос, қасиетті тоғайларды білдіретін түрлі герман тілдері, және көбінесе, бірақ әрдайым емес, друидтармен байланысты кельттердің "неметон" сөзі жатады. Орта ғасырлардағы Солтүстік крест жорықтары кезінде, жаулап алған христиандар жиі қасиетті тоғайлардың орнына шіркеулер салды. Лакота және Солтүстік Американың басқа да тайпалары белгілі бір ормандарды немесе табиғи ескерткіштерді қасиетті орындар деп есептейді. Қоғамның діни маңызы бар деп санайтын жеке ағаштар қасиетті ағаштар деп аталады.

Балтық политеизмі

Киелі тоғай литва тілінде алка (с) деп, ал латыш тілінде алкс деп аталады, алайда бұл терминдер кейде жалпы табиғи қасиетті орындарды білдіру үшін де қолданылады. Пруссияның Надрувиясындағы тайпалар аралық маңызы бар діни орталық – Румива (Ромов), оны 1326 жылы Дусбургтік Петер сипаттаған. Курондықтар үшін киелі тоғайлар қайтыс болғандарға табынумен тығыз байланысты болды. 15-ғасырдың басында курондықтар арасында кремация дәстүрінің жоғалуымен Курляндияның киелі тоғайлары өртеу қызметін жоғалтты, бірақ өлгендерге арналған қол тигізбес орын ретінде сақталды. 16-ғасырдағы Курондық патшалар дәстүріндегі киелі орманның рөлі Кенигсбергтік дәріханашы Райнхольд Любенаудың саяхат сипаттамасында келтірілген:

Cquote|Рождествоға жақындағандықтан, олар киелі орманға аң аулауға барды, онда жыл бойы аң ауламайды және бір де бір бұтақ кеспейді. Олар сол жерде аң аулаған: елік, қызыл елік және қоянды терісін сызып, пісіріп, ұзын үстелге қойды. Ата-аналарының, балаларының және туыстарының рухы үшін үстелге көптеген шамдар жақты. Содан кейін тұрып, жүріп-қайысып, олар жеп-ішіп, бізге де солай істеуге мәжбүр етті. Кейін олар бос сыра шелек әкеліп, екі таяқпен соғып, ерлер мен әйелдер, сондай-ақ балалар дастарқан төңірегінде би биледі. Олар бірінен соң бірі ұйықтап жатқанда, бізді тамақ ішіп, қалағанымызды алып кетуге шақырды, себебі қалған тамақты жемей, иттің жеуіне беретін еді. Біз жегеніміз үшін де бізден ақы алмады.|author=Райнхольд Любенау (1585 жылғы 20 желтоқсан)

Неметонды көбінесе қоршаулармен қоршаған, неміс тіліндегі Viereckschanze терминінде көрсетілгендей – ағаш қоршаулармен қоршалған, арықпен шектелген төртбұрышты кеңістік. Түркиядағы Дидимадағы киелі тоғай сияқты осы тоғайлардың көптегені неметон, кельт мифологиясына сүйенген друидтар қорғаған киелі орын деп саналады. Шындығында, Страбонның айтуынша, Галатиядағы басты киелі орын Друнеметон деп аталған. Олардың кейбіреулері грек дәуірінде де киелі тоғайлар болған (мысалы, Дидимада), бірақ олар басқа немесе сәл өзгертілген мифологияға негізделген.

Германдық пұтқа табынушылық

Ағаштар германдық пұтқа табынушылығында және герман мифологиясында жеке тұлға ретінде (қасиетті ағаштар) және топта (қасиетті тоғайлар) ерекше орынға ие. Германдық діндегі ағаштардың орталық рөлі германдық халықтар туралы ең алғашқы жазбаларда көрсетілген, римдік тарихшы Тацит германдықтардың діни амалдары ғибадатханаларда емес, тоғайларда ғана өткенін айтады. Ғалымдар жеке ағаштарға көрсетілетін құрмет пен оларда өткізілетін рәсімдер әлем ағашы – Ығдрасильдің мифологиялық рөлінен туындағанын есептейді; топонимикалық және тарихи деректер де жеке құдайларды тоғайлармен де, жеке ағаштармен де байланыстырады. Христиандыққа өткеннен кейін де ағаштар германдық халықтардың халықтық наным-сенімдерінде маңызды рөл атқара берді.

Бенин мен Того

Бенин мен Тогоның (Дахомей Gap, Батыс Африка) аймағында қасиетті ормандар биологиялық әртүрліліктің аралдарындай болып табылады, олар мал жайылымына тым көп берілген, бұталы, жартылай шөлейтті саванналар мен егістік жерлердің ортасында орналасқан. Ұзақ мерзім бойы сақталып келуіне байланысты, қасиетті ормандар бір кезде кеңінен таралған ормандардан қалған экологиялық қоғамдастықтардың құнды қалдықтарын сақтайды. Бұл ормандардағы топырақтар топырақтағы органикалық көміртек (SOC) және топырақтағы бейорганикалық көміртек (SIC) түрінде көміртегінің маңызды мөлшерін сақтайды. Топырақтағы бейорганикалық көміртек – маңызды көміртек шөгіндісі, өйткені ол топырақтағы органикалық көміртекке қарағанда ұзақ сақталады. Тарихи Гана империясының астанасында сонинке халқының діни обрядтарын өткізу үшін аль-Габа (ар. "орман") деп аталатын қасиетті тоғай болған. Ганадағы басқа қасиетті тоғайларға Гананың жағалау саванналарындағы қасиетті тоғайлар жатады. Ганадағы көптеген қасиетті тоғайлар қазір федералдық қорғау астында – Эсукакау орман қорығындағы Ануам қасиетті тоғайы сияқты. Қазіргі Ганадағы басқа да белгілі қасиетті тоғайларға Солтүстік Ганадағы Малшегу қасиетті тоғайы – саванна аймақтарындағы соңғы жабық күмбезді ормандардың бірі және Яхие қасиетті тоғайы кіреді. Танобоазе қасиетті бағы мен киелі орны Гананың Бронг-Ахафо аймағындағы Техиман қаласының жанындағы Танобоазе ауылында орналасқан. Бұл жер Боно халқының мекені.

Қырғызстан

Бұл жерде кикую, масаи және Орталық Кенияның мбере тайпасы сияқты жергілікті халықтар үшін қасиетті саналатын көптеген ағаштар мен тоғайлар бар. 2008 жылы 200 км-ге созылған 10 ормандық аумақтан тұратын Кая ормандары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Бұл Кения жағалауында орналасқан ормандық алқаптар, олармен қатар "кайа" деп аталатын бекінілген ауылдар да бар. Бұл кайалар 16 ғасырда салынған, бірақ 1940 жылдан бері адам тұрмайды. Қазір олар қасиетті орындар ретінде қарастырылады. Кения тауы – 5,199 метр биіктіктегі жанартау текті тау. Онда бірегей орман және өсімдіктер экожүйесі бар, ол маңызды биологиялық және мәдени құндылыққа ие, және 882-ден астам өсімдік түріне мекендейді. 1949 жылы ол ұлттық парк ретінде бекітілді, ал 1978 жылы ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағдарламасы оны Биосфералық қорық деп жариялады. Кикую халқы үшін бұл таудың шаңырағы Құдайдың «үйі» деп есептеледі. Бұл Батыс Кенияның луо халқы үшін маңызды тарихи орын, және олар Оңтүстік Суданнан көшіп келгеннен кейін құрылған алғашқы жер деп санайды. Тау Рамоги атты белгілі луо басшысының құрметіне аталған. Тау мен ормандар қасиетті деп есептеледі, ал луо халқы тауды мәдени және діни амалдар үшін пайдаланады, соның ішінде дәрілік шөптерді алу және медитация жасау үшін. Луо халқының айтуынша, Рамоги тауының ормандарында өсетін дәрілік өсімдіктердің емдік күші зор.

Үндістан

Үндістанда қасиетті тоғайлар елдің барлық аймақтарына таралып, қорғауға ие. 2002 жылға дейін осы ормандық аймақтар еңбек ететін заңдардың ешқайсысымен мойындалмаған. Бірақ 1972 жылғы «Жабайы табиғатты қорғау туралы» заңға 2002 жылы түзетулер енгізіліп, қасиетті тоғайлар осы заңға енгізілді. 2016 жылы үкіметаралық ұйым ICIMOD осы орындарды тиімді пайдалану үшін Гималай елдеріндегі қасиетті табиғи орындардың, соның ішінде қасиетті тоғайлардың қазіргі маңыздылығын бағалауға көмектесетін құжатты жариялады. Кейбір қоғамдық ұйымдар жергілікті тұрғындармен бірлесіп, мұндай тоғайларды қорғауға жұмыс істейді. Әрбір тоғай өзінің қасиетті құдайымен байланысты, ал тоғайлар Үндістанның әртүрлі аймақтарында әртүрлі атаулармен аталады. Оларды жергілікті қауымдар күтіп ұстаған, ал осы жерлерде аң аулау мен ағаш кесуге қатаң тыйым салынған. Бұл қасиетті құдайлардың көпшілігі жергілікті индуист құдайларымен байланысты болғанымен, ислам және будда діндеріне тән қасиетті тоғайлар да белгілі. Қасиетті тоғайлар әртүрлі жерлерде кездеседі – Раджастханның Тар шөлінде бишнойлар күтіп ұстайтын шалғынды ормандардан бастап Кераланың Батыс Гаттарындағы жаңбырлы ормандарға дейін. Солтүстік Химачал-Прадеш және оңтүстік Керала штаттары қасиетті тоғайлардың көптігімен ерекше көзге түседі. Карнатаканың кодавалары Кодагуда ғана 1000-нан астам қасиетті тоғайды сақтап келген. Карнатаканың Уттара Каннада ауданында да көптеген қасиетті тоғайлар бар. Бүкіл Үндістан бойынша 14 000-ға жуық қасиетті тоғай тіркелген, олар ауылдық және тіпті қалалық жерлерде сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктердің қоры ретінде қызмет етеді. Сарапшылар қасиетті тоғайлардың жалпы саны 100 000-ға жете алады деп санайды. Тоғайларға қауіп төндіретін факторлар: қала құрылысы және ресурстарды тым көп пайдалану. Көптеген тоғайлар индуист құдайларының мекені ретінде қарастырылса да, соңғы кезде олардың кейбіреулері ғибадатханалар мен храмдар салу үшін ішінара тазартылды. Тоғайларды қорғайтын жергілікті құдайларға арналған ритуалдық билер мен драмалық қойылымдар Кералада «Тейям», ал Карнатакада «Нагмандалам» және басқа да атаулармен белгілі. Кераладағы Эрнакулам аймағында Манагуор деген жерде қасиетті тоғай бар. Қала құрылысының салдарынан қасиетті тоғайлар жойылуда. «Налукеттил Путенпурайл» отбасы әлі де қасиетті тоғайларды қорғап келеді.

In India, sacred groves are scattered all over the country, and do enjoy protection. Prior to 2002, these forest regions were not recognized under any of the existing laws. But in 2002 an amendment was brought in Wildlife Protection Act, 1972 to include Sacred Groves under the act. In 2016, a framework was published by the intergovernmental organization ICIMOD to help assess the present day significance of sacred natural sites, including sacred groves in all Himalayan countries to enable better policy uptake of these sites. Some NGOs work with local villagers to protect such groves. Each grove is associated with a presiding deity, and the groves are referred to by different names in different parts of India. They were maintained by local communities with hunting and logging strictly prohibited within these patches. While most of these sacred deities are associated with local Hindu gods, sacred groves of Islamic and Buddhist origins are also known. Sacred groves occur in a variety of places – from scrub forests in the Thar Desert of Rajasthan maintained by the Bishnois, to rain forests in the Kerala Western Ghats. Himachal Pradesh in the North and Kerala in the South are specifically known for their large numbers of sacred groves. The Kodavas of Karnataka maintained over 1000 sacred groves in Kodagu alone. The district of Uttara Kannada in Karnataka also harbours a large number of sacred groves. Around 14,000 sacred groves have been reported from all over India, which act as reservoirs of rare fauna, and more often rare flora, amid rural and even urban settings. Experts believe that the total number of sacred groves could be as high as 100,000. Threats to the groves include urbanization, and over exploitation of resources. While many of the groves are looked upon as abode of Hindu gods, in the recent past a number of them have been partially cleared for construction of shrines and temples. Ritualistic dances and dramatizations based on the local deities that protect the groves are called Theyyam in Kerala and Nagmandalam, among other names, in Karnataka. There are sacred groves in Ernakulam region in a place named Mangatoor in Kerala. Sacred groves are being destroyed as a part of urbanization. The family "Nalukettil Puthenpurayil" still protects sacred groves.

Жапония

Жапониядағы қасиетті тоғайлар әдетте синтоизм ғибадатханаларымен байланысты және Жапонияның барлық аймақтарында кездеседі. Олар көне заманнан бері сақталған, ал ғибадатханалар көбінесе бұрыннан бар тоғайлардың ішінде салынған. Криптомерия ағашы синтоизмде құрметтеледі және қасиетті саналады. Мұндай джинжалар немесе синтоизм ғибадатханаларымен байланысты қасиетті тоғайлардың ішінде Нагоя қаласының Ацута ауданындағы Ацута ғибадатханасымен (熱田神宮) байланысты 20 гектарлық ормандық аймақ бар. Кашима ғибадатханасына қарасты 1500 гектарлық орман 1953 жылы "қорғалатын аймақ" деп жарияланды. Бүгінде ол Касима жабайы табиғатты қорғау аймағының құрамына кіреді. Орманға 800-ден астам түрлі ағаштар, сондай-ақ алуан түрлі жануарлар мен өсімдіктер кіреді. Тадасу но Мори (糺の森) – Камо ғибадатханасымен байланысты орманды аймақтың жалпы атауы, бұл синтоизм ғибадатханасы, солтүстік-шығыс Киотодағы Камо өзенінің жағасында орналасқан. Бүгінгі орманның аумағы шамамен 12,4 гектарды құрайды және ол ұлттық тарихи ескерткіш ретінде сақталған (国の史跡). Камигамо ғибадатханасы мен Шимогамо ғибадатханасы, сондай-ақ Ежелгі Киотоның басқа да тарихи ескерткіштері (Киото, Удзи және Оцу қалалары) 1994 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген.

Окинава

Окинавадағы Утаки қасиетті орындары (көбінесе олармен байланысты жерлеу орындарымен бірге) Рюкю дініне негізделген және әдетте адамдардың баруына тыйым салынған құдайларға арналған тон немесе ками асаги аймақтарымен байланысты. Мұндай жерлерде қасиетті тоғайлар жиі кездеседі, сондай-ақ бекінілген аймақтар – Гүсукус ішінде де киелі орындар бар. Сейфа-утаки 2003 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. Ол алып тастардың құрамында пайда болған үшбұрышты үңгірден тұрады және Кубаноки (пальманың бір түрі) және ябуниккей немесе Cinnamomum japonicum (жабайы корицаның бір түрі) сияқты сирек кездесетін, жергілікті ағаштар бар қасиетті тоғайды қамтиды. Тоғайға тікелей кіруге рұқсат жоқ.

Малайзия

Малайзияның ежелгі тұрғындарының көптеген салты мен дәстүрлері көбінесе ұмытылып кеткен, себебі жергілікті халық арасында белгілі бір құпия білімді жазбаға түсіруге тыйым салынғандықтан, олар тек анадан қызына, әкеден ұлына ауызша беріліп келген. Дегенмен, Малайзияның 18 тайпасын құрайтын Оранг Асли (малай тілінде – Табиғи Адамдар) мен олардың қатарындағы 19-шы тайпа саналатын малайлардың тұрмыс салты мен әдет-ғұрыптарын байқауға болады. Олар үйлерінің айналасына ағаштарды көптеп отырғызып, қабырғалары мен ағаш конструкцияларына өсіп жатқан өсімдіктердің тамырларына орын беретін. Қалаларға көшіп барудың артуымен бұл үйлер тасталып, табиғаттың құшағына қайта оралады. Orang Asli және малай үйлері тек ағаш, бамбук, ратан және тоқылған пальма жапырақтарынан (бірде-бір шеге қолданылмай) салынғандықтан, олардың қалдықтары оңай ыдырайды. Сонымен қатар, үйге кірер кезде иіліп, құрмет көрсету дәстүрі бар, бұл олардың бабаларының қасиетті тоғайларына кіргендегі құрметтің белгісі. Мұндай рәсімдерді тіпті қалаға көшіп келгендер де сақтайды, олар биік үйлерде емес, жердегі үйлерде тұруды жөн көреді. Үйлердің айналасына көлеңке беру үшін және «үйге» оралғандай сезіну үшін жеміс ағаштары мен ірі ағаштардан тұратын бақтар отырғызылады, сонымен қатар ақұмырсқалар, түлкілер, жәндіктер мен құстарға тамақ (жеміс пен тұқымдар) береді. Көбінесе, бақтарды күзету үшін мысық немесе көптеген мысықтар ұсталады, олар зиянды рухтардан және арам рухтар мен ауруларды таратады деп сенетін тышқандардан сақтайды. Ағаштарға деген құрметтің ең айқын мысалы зираттарда көрінеді, олар қасиетті жер саналады және онда тас құрылыстар салуға рұқсат етілмейді. Бүкіл аймақ биік ағаштармен жабылған, жапырақтары соншалықты көп, ыстық тропикалық күннің шуағы төмендеп, температура жағымды салқынға дейін төмендейді. Малай халықының әңгімелерінде ағаштардың жердің бұрынғы тұрғындарының жасаған күнәларын кешіру үшін жаратушыға дұға ететіні айтылады. Ағаштарға қабірлерге тамыр жаюға рұқсат етіледі, ал қабір сақшылары (малай тілінде penjaga kubur) қабір тастарын (бұрын ағаштан жасалған) баяу алып тастайды, олар жерден шығарылып, бетіне түседі. Сондай-ақ, отбасы мүшелері жаңадан жерленген қабірлерге кішкентай ағаш көшеттерін отырғызып, оларды суарып, күтім жасайды. Жаңадан гүл ашқан қызыл және қызғылт гүлдердің жапырақтары қабірлерге шашылып, жерге гүл суы құйылады. Малайлар күн батқаннан күн шығуға дейін қабірлерге баруды тыйым салады, себебі күн шығу адамзат үшін күнің басталуы болса, күн бату қабірде жатқандар үшін күнің басталуы деп есептеледі. Жерлеу рәсімі көбінесе ертеңге қалдырылады, бірақ кейбір жағдайларда қосымша ережелерді сақтаған жағдайда рұқсат етіледі, мысалы, әйелдер мен балалар түнгі жерлеу рәсіміне қатыса алмайды. Сондай-ақ, жерлеу кезінде марқұмның атын өзгерту дәстүрі бар. Оранг Асли және малайлардың (малайлық есімдерді қараңыз) есімдер жүйесінде тірі есім мен рух есімі болады, ол жерлеу рәсімі кезінде беріледі. Бұл есім нама арва (рухтың аты) деп аталады. Тірі есімі әдетте «анак» сөзімен ( «баласы/қызы») немесе «бин» және «бинти» сөздерімен ( «ұлы» немесе «қызы») бірге ата-анасының есімімен айтылады; содан кейін әкесінің есімі келеді. Адам қайтыс болған кезде, әкесінің есімі анасының есімімен ауыстырылады және бұл туралы жерлеу рәсімінде хабарланады.

Much of the ways of the ancient inhabitants of Malaysia have largely been forgotten, mostly due to the taboos among the local populace on putting certain esoteric knowledge down in ink, thus only passed down through examples and word of mouth from mother to daughter and father to son. However, much can be observed by the ways and habits of the natives of Malaysia which include 18 tribes of Orang Asli (Malay for Natural People) and the Malays, who are often regarded as the 19th tribe. There is a practice of tree planting around houses to the extent that the walls and wooden structures are allowed to give way to the roots of creeping plants, purposely sown at the bases of these structures. With increased migration towards the larger cities, these houses are abandoned and allowed to return to nature. As most traditional Orang Asli and Malay houses are made of only wood, bamboo, rattan and woven palm leaves (being built without using a single nail), the remains of those houses crumble easily into its surrounding. Besides that, a practice of creating arches of vine and creeping flowering plants so that each time one were to enter the gates of the house, one has to bow, as if implying or imitating respect upon entry to a sacred grove which were practiced by their ancestors. Such practices are even performed by those who have migrated into the cities who prefer to live in houses on the ground, rather than in high rise apartments. A garden of fruit trees surrounded by larger trees are planted around the houses to provide shade and an illusion of being at 'home' as well as to provide sustenance (in the form of fruits and seeds) to squirrels, foxes, insects and birds. Commonly, a cat, or in most instances, many cats are kept to patrol the gardens and guard from harmful spirits as well as against rats which were believed to carry unclean spirits and diseases. However, one of the most striking examples of the tree reverence among them can be seen in the graveyards which are considered as holy ground, on which no stone structure can be built upon. The whole area are covered by large and tall trees, so much foliage that the scorching tropical sun is reduced to a dim shadow as temperatures drop to a comfortable cool. Malay folklore relates that the trees whisper prayers to the creator in absolution of the past transgression of the ground's once human inhabitants. The trees are also allowed to take root into the graves where the grave keepers (penjaga kubur in Malay) slowly remove gravestones (which used to be made from wood) as they are ejected from the grounds onto the surface. There is also a ritual of planting small tree sapling on fresh graves by family members who will then water it and tend to it periodically. Petals from fresh red and pink roses are also brought upon visitation to be scattered on the graves and a ritual of pouring rose water upon the soils are also performed. The Malays regard visiting the graves from between sunset to sunrise as a taboo as it is believed that as sunrise is the beginning of the day to mankind, sunset is perceived as the beginning of day to those who dwell in the grave area. Burials are almost always postponed until the next day except in certain cases where it is allowed, provided that additional rules are observed, such as, women and children are not allowed at the night time burial ceremony. An ancient ritual of renaming the deceased as she or he is laid into the earth is also practiced. The Orang Asli and Malay (see Malaysian names) naming system has a living name and a spirit name, which is given during the ritual of burial. This name is known as nama arwah (spirit name). The living name is usually the given name plus the word 'anak' which means 'son/daughter of' or 'bin' and 'binti' which mean 'son of' or 'daughter of' respectively; followed by the name of the father. When a person dies, the father's name is replaced with his or her mother's name and this is made known during the reading of burial sentences.

Непал

1997 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Лумбини тоғайы Непалдың Рупандехи ауданындағы буддалық қажылық орыны болып табылады. Будда дәстүріне сәйкес, б.з.д. 623 жылы осы жерде Маядеви патшайымы Сиддхартха Гаутаманы дүниеге әкелді. Ол кейіннен Гаутама Будда атанды және ағартушылыққа қол жеткізгеннен кейін буддизмді негіздеді. Маядеви храмы Лумбиниде орналасқан.

Филиппин

Батала деп аталатын филиппиндік анимистік дінде анито рухтарына табынушылар балет ағаштарын (Ficus spp.), сонымен қатар нонок немесе нунук деп те аталатын, рухтардың мекендейтін жері немесе рухтар әлеміне апаратын қақпа деп есептейді. Оларды кесу тыйым салынған, ал осы сенім-болым бүгінге дейін сақталып келеді. Шамдар рәсімдері кезінде ағаштардың жанында дәмбана, латанган және тамбара сияқты ашық құрбандық орындары жиі орнатылған. Жеке ағаштардан өзге, табиғи құрылымдар, су көздері, тастар, тоғайлар және тіпті бүкіл ормандар да түрлі қауымдар үшін қасиетті саналған.

Тайланд

Тай халқының наным-сенімдерімен байланысты қасиетті тоғайлар Таиландта орта ғасырдан бері бар екені мәлім. Соңғы кезде экологиялық қозғалыс тарапынан жаңа аумақтар қасиетті деп белгіленіп жатыр.

Эстония

Тарихи деректерге сүйенсек, Эстонияда шамамен 2500 қасиетті табиғи орын бар деп есептеледі, олардың ең үлкені 100 гектарға дейін жетеді. Көптеген технологиялық дамыған елдер арасында бұл сирек кездесетін жағдай болғанымен, Эстонияда қасиетті табиғи орындар және олармен байланысты халықтық дәстүрлер әлі де қолданылып келеді. Сондықтан, қасиетті табиғи орындарға байланысты мұра эстондықтардың ұлттық ерекшелігі мен қоршаған ортасы үшін зор маңызға ие. 2008 жылы Эстонияның ежелгі дінінің (Maausk) жақтастары мен үкіметтік министрліктердің бірлескен күшімен «Эстониядағы қасиетті табиғи орындар: зерттеу және сақтау 2008–2012» атты ұлттық жоспар жасалды, ол шамамен 550 қасиетті тоғайды қамтиды. Қасиетті табиғи орындар жөніндегі ұлттық жоспар Эстониядағы қасиетті табиғи орындардың тарихи шолуын, қазіргі ахуалды талдауды, сондай-ақ оларды қолдану бойынша бірнеше нақты сақтау шаралары мен нұсқауларды қамтиды. Сақтау жоспарының үйлестіруші басқару комитетіне қоршаған ортаны қорғау, ауыл шаруашылығы, ішкі істер, білім беру және ғылым-зерттеу министрліктері, Ұлттық мұралар кеңесі және МК кіреді. Тарту университеті жоспарды іске асырушы мекеме болып табылады. Сақтау жоспарының шаралары табиғи қасиеттерді және олармен байланысты құндылықтарды жан-жақты басқаруға бағытталған. Жоспарда табиғи қасиеттерді зерттеу және басқаруға көмектесетін деректер базасын құру көзделіп отыр. Бұл деректер базасында қасиетті табиғи орындар туралы фольклорлық, археологиялық, табиғи, тарихи және басқа да мәліметтер жинақталады, сондай-ақ әрбір орынның нақты орналасқан жері, жағдайы және меншік нысаны туралы ақпарат ұсынылады. 2011 жылы Маарду қаласының жанындағы Ребала қасиетті тоғайын кесу кезінде дау туды, себебі қоршаған ортаны қорғау басқармасы мен Ұлттық мұралар кеңесі арасында түсініспеушілік болған.

Ресей

Христиан дініне дейінгі славян дінін ұстанғандар мен қазіргі заманғы Сибірдің кейбір дін ұстанушылары ағаштарды немесе ормандарды өздері қасиетті деп есептеген. Сібірдің борал ормандарының бойында 600-дан астам белгілі қасиетті тоғайлар бар, ал олардың саны екі еседен де көп болуы мүмкін деп саналады. Бұл тоғайлар Коми, Бурятия, Иркутск және Саха Республикаларында ең көп кездеседі.

Финляндия

Финляндиядағы хииси орындары – өлгендер мен ата-бабалар рухына табынып, құрмет көрсетілетін жерлер. «Хииси» сөзінің нақты мағынасы әлі анықталмаған, бірақ олар көбінесе тасты таулардың немесе төбелердің үстінде, су көзіне жақын орналасқан деп сипатталады. Хииси орындары қасиетті тоғайлар саналады. 1967 жылы тіл білімі маманы Мауно Коски докторлық диссертациясында хииси орындарының тізімін жасады. Ол тізімде 14 мүмкін хииси орнын атады, олардың көпшілігі Оңтүстік-Батыс Финляндия, Сатакунта және Хяме провинцияларында орналасқан. Археологиялық әдебиетте «хииси» сөзі христиандыққа дейінгі жерлеу орны немесе қасиетті тоғайды білдіреді, ал сөздің теріс мағыналары (шайтан, демон) христиандық кезеңде қалыптасқан болуы мүмкін.

Экология

Қасиетті тоғайлардың айналасындағы жерлерге қарағанда көбірек түрлі биоартүрлілікке ие екені анықталды.

Көркем шығармаларда

Ж. Р. Р. Толкин ағылшын және скандинавия мифологиясына негізделген көркем шығармаларында көптеген сиқырлы ағаштар мен ормандарды бейнеледі. Джордж Р. Р. Мартиннің "Мұз бен от әні" кітабында "құдайлардың тоғайлары" – қасиетті ағаштар өсетін қасиетті орындар суреттелген, олардың ішінде ерекше "вирвуд" ағаштары, сондай-ақ емен және басқа да түрлер бар. "The Legend of Zelda" видео ойындары сериясында Хайрулдегі Қасиетті Тоғай деп аталатын орын бар, ол көбінесе Уақыт ғибадатханасына, демек, қасиетті әлемге апаратын қақпа ретінде бейнеленеді, бұл серияның тарихындағы ең маңызды орындардың бірі. MTV телеарнасының "Жас қасқыр" сериалындағы қасиетті ағаш – неметон, мистикалық жандарға белгілі бір нұсқаушы болып табылады және кесілгеннен кейін де өзінің күшін сақтайды. Хаяо Миядзакидің "Менің көршім Тоторо" анимациялық фильмінде Тоторолар тұратын үлкен ағаш Жапониядағы 2000 жылдық қасиетті камфор ағашының үлгісімен жасалған. Джеймс Кэмеронның "Аватар" фильмінде Пандораның түпкі тұрғындары – На'ви, "Үй ағашы" деп аталатын алып ағашта өмір сүреді, ал олардың қасиетті тоғайының орталығында – "Рухтар ағашы" орналасқан.