Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иран патшалық әулеті, 1751–1794
Iranian royal dynasty, 1751–1794
Занд әулеті (دودمان زندیان) – 18 ғасырда алғашқыда Оңтүстік және Орталық Иранды басқарған Кәрім Хан Занд (1751–1779) құрған ирандық әулет. Кейіннен ол тез арада қазіргі Иранның көп бөлігін (Бәлжістан және Хорасан провинцияларын қоспағанда), сондай-ақ Ирактың бір бөлігін қамтуға дейін кеңейді. Қазіргі Армения, Әзірбайжан және Грузия жерлері Занд мемлекетінің құрамындағы хандықтармен басқарылды, бірақ бұл аймақ де-факто автономиялы болды. Бахрейн аралы да Буширдің тәуелсіз Аль Маскүр шейхтігі арқылы Зандтардың билігінде болды. Оның ең маңызды билеушісі Кәрім ханның тұсында гүлдену мен бейбітшілік орнады. Астанасы Шираз қаласы болғандықтан, Кәрім ханның билігінде өнер мен сәулет өркендеді, ал сәулеттегі кейбір мотивтер Ислам алды Иранның Ахеменид (б.з.д. 550–330) және Сасанид (224–651) дәуірлерінен қайта жаңғыртылды. Кәрім хан ортағасырлық парсы ақындары Хафез бен Саади Ширазидің мазарларын да қайта жаңартуға ерекше көңіл бөлді. Занд билеушілерінің тапсырысымен жасалған ерекше Занд өнері кейінірек Қажар өнері мен қолөнерінің негізін қалады. Кәрім ханның қайтысынан кейін Занд әулетінің мүшелері арасындағы ішкі даулар салдарынан Занд Ираны құлдырауға ұшырады. Оның соңғы билеушісі Лотф Әли Хан Занд (1789–1794) 1794 жылы Аға Мохаммад Хан Қажар (1789–1797) тарапынан өлім жазасына кесілді. Исламның Оксфорд сөздігінде айтылғандай, "Кәрім Хан Занд ислам дәуіріндегі ең адал ирандық билеуші ретінде танымал". 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін Иранның бұрынғы билеушілерінің есімдері табуға айналған кезде, Шираз тұрғындары Шираздың екі басты көшесі – Кәрім Хан Занд және Лотф Әли Хан Занд көшелерінің аттарын өзгертуден бас тартты.
The Zand dynasty (دودمان زندیان) was an Iranian dynasty, founded by Karim Khan Zand (1751–1779) that initially ruled southern and central Iran in the 18th century. It later quickly came to expand to include much of the rest of contemporary Iran (except for the provinces of Balochistan and Khorasan) as well as parts of Iraq. The lands of present day Armenia, Azerbaijan, and Georgia were controlled by khanates which were de jure part of the Zand realm, but the region was de facto autonomous. The island of Bahrain was also held for the Zands by the autonomous Al Mazkur sheikhdom of Bushire. The reign of its most important ruler, Karim Khan, was marked by prosperity and peace. With its capital at Shiraz, arts and architecture flourished under Karim Khan's reign, with some themes in architecture being revived from the nearby sites of the Achaemenid (550–330 BC) and Sasanian (224–651 AD) era's of pre Islamic Iran. The tombs of the medieval Persian poets Hafez and Saadi Shirazi were also renovated by Karim Khan. Distinctive Zand art which was produced at the behest of the Zand rulers became the foundation of later Qajar arts and crafts. Following the death of Karim Khan, Zand Iran went into decline due to internal disputes amongst members of the Zand dynasty. Its final ruler, Lotf Ali Khan Zand (1789–1794), was eventually executed by Agha Mohammad Khan Qajar (1789–1797) in 1794. As noted by The Oxford Dictionary of Islam, "Karim Khan Zand holds an enduring reputation as the most humane Iranian ruler of the Islamic era". When following the Islamic Revolution of 1979 the names of the past rulers of Iran became a taboo, the citizens of Shiraz refused to rename the Karim Khan Zand and Lotf Ali Khan Zand streets, the two main streets of Shiraz.
Қарим Хан Занд
Династияны Кәрім хан Занд негіздеді, ол Занд тайпасының басшысы, ал Занд тайпасы Лакс тайпасының бір бөлігі, ол Лурстардың тармағы және бастапқыда күрд болған болуы мүмкін. Әділ шаһ патша етілгеннен кейін Кәрім хан мен оның әскерлері армиядан дезертирлік жасап, Әли Морад хан Бахтияри және Абольфат хан Хафт Ланг сияқты тағы екі жергілікті басшымен бірге күшті үміткерлерге айналды, бірақ олар көптеген қарсыластармен күресті. Абольфат хан - уәзір, Кәрім хан - армияның бас қолбасшысы, ал Әли Морад хан - регент болды. Салық жүйесі әділдікпен салық алу мақсатында қайта ұйымдастырылды. Сот жүйесі әділ және көбінесе адамгершілікке негізделген. Өлім жазасы сирек ғана қолданылды.
The dynasty was founded by Karim Khan Zand, chief of the Zand tribe, which is a tribe of Laks, a branch of Lurs who may have been originally Kurdish. After Adil Shah was made king Karim Khan and his soldiers defected from the army and along with Ali Morad Khan Bakhtiari and Abolfath Khan Haft Lang, two other local chiefs, became a major contender but was challenged by several adversaries. Abolfath Khan was the Vizier, Karim Khan became the army chief commander and Ali Morad Khan became the regent. The taxation system was reorganized in a way that taxes were levied fairly. The judicial system was fair and generally humane. Capital punishment was rarely implemented.
Өнер
Занд дәуірі елде салыстырмалы бейбітшілік пен экономикалық өсім кезеңі болды. Сафавилердің соңғы жылдары Османлылар басып алған көптеген аумақтар қайтадан тартып алынды, Иран қайтадан біртұтас және гүлденген елге айналды. 1765 жылдан бастап Кәрім хан өзінің астанасы Ширазда өнер мен архитектураны қолдады. Ирандық сурет өнері 17 ғасырдың соңында ең жоғалғы деңгейіне жеткеннен кейін, Занд дәуірінде 17 және 18 ғасырларда сурет салудың ерекше мектебі қалыптасты. Кәрім хан тұсында сурет өнері дамыды, осы дәуірдегі атақты суреттердің қатарында шамамен 1775 жылы салынған Мұхаммед Кәрім хан Занд және Осман елшісі суреті бар. Занд дәуірінің ең маңызды суретшісі Мұхаммед Садық болды. Бұл дәуірдің өнері ерекше және, әулеттің қысқа мерзімді болуына қарамастан, ерекше Занд өнері пайда болуға үлкерді. Көптеген қажар өнерінің ерекшеліктері Занд үлгілерінен алынған, ал Занд өнері қажар өнері мен қолөнерінің негізіне айналды. Кәрім ханның қайтысынан кейін Занд әулеті мұрагерлік талас-тартысқа және басқа да интригаларға ұшырады, бұл өнерді одан әрі қолдау көрсетуді тоқтатты.
The Zand era was a time of relative peace and economic growth for the country. Many territories that were once captured by the Ottomans in the late Safavid era were retaken, and Iran was once again a coherent and prosperous country. From 1765 onwards Karim Khan promoted art and architecture at his capital Shiraz. After Iranian painting reached its height at the end of the 17th century, a special school of painting took shape during the Zand era in the 17th and 18th centuries. Painting thrived under Karim Khan, and notable paintings from this era include Muhammad Karim Khan Zand and the Ottoman Ambassador which was created c. 1775. The most important painter of the Zand era was Mohammad Sadiq. The art of this era is remarkable and, despite the short length of the dynasty, a distinct Zand art had the time to emerge. Many Qajar artistic traits were copied from the Zand examples and Zand art became the foundation of Qajar arts and crafts. Following Karim Khan's death, the Zand dynasty became embroiled in disputes over succession and other intrigues, which put a halt to further significant patronage of the arts.
Сәулет
Кәрім ханның алғашқы сәулеттік ойлары қорғанысқа бағытталғандықтан, 1767 жылы Шираз қаласының қабырғаларын қайта жаңартты. Ол Ширазды Кәрім ханның Аргы, Вакил базары және Кула и Фараңги сияқты жаңа ғимараттармен сәндеді және оларды қоғамдық алаңның (парсы тілінде майдан) төңірегіне жинақтады. Занд дәуірінің сәулеті Иран тарихында "ойма мүсінді мәрмәрмен қапталуымен және гүлдер, жануарлар мен адамдар бейнеленген сырлы бояулы плиткаларымен" ерекшеленеді. "Ислам өнері мен сәулетінің Гров энциклопедиясы" Занд сәулетінің кейбір мотивтері Персеполис және Нақш-э-Ростам сияқты жақын орналасқан ежелгі Ахеменидтер мен Сасанидтердің қазбаларынан білімімен қайта жаңғыртылғанын атап көрсетеді.
Karim Khan's first architectural considerations were focussed on defense and he therefore rebuilt the city walls of Shiraz in 1767. He decorated Shiraz with new buildings including the Arg of Karim Khan, the Vakil Bazaar and the Kulah e Farangi and grouped these around a public square (maidan in Persian). Zand era architecture is notable in Iranian history for "its revetments in carved marble and overglaze painted tiles with flowers, animals and people". The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture notes that some themes employed by Zand architecture were knowingly revived from the nearby ancient Achaemenid and Sasanian sites, such as Persepolis and Naqsh e Rostam.
Мәдениетке қолдау көрсету
Италиялық ғалым Алессандро Баусанидің айтуынша: «Еуропада (және ішімдік Үндістанда да, мысалы) жаңару ошағы болған сегізінші ғасыр парсы әдебиеті мен мәдениетінің ең қараңғы және өнімсіз кезеңі болып табылады». Парсы әдебиетінің зерттеушілері де осыған ұқсас қорытындыға келді. Джон Перри осы мәлімдемелерге қатысты: «Бұл әдебиетке қатысты ретсіз болғанымен, бұл көзқарас көркем және қолданбалы өнерге қатысты әділдікті сақтамайды, тым кең таралған». Надир шаһ сияқты Кәрім хан да мақтау өлеңдеріне қызығушылық танытпады және тарихқа деген құлшынысы да аз болды. Ол сарай шеберлері мен суретшілерді, бірақ ықылассыздықпен қолдады. Кәрім ханның тұсында белсенді болған көптеген суретшілер, олардың көпшілігі «Исфахани» тегін алып жүрді, Исфаханда туған немесе білім алған. Оларды Сафави әулетінің ұзақ саяси және мәдени дәстүрлерінің бейнесі деп қарастыруға болады, олар Әбу әл-Хасан Мостафи Ғаффари анықтаған жиырма жеті суретшінің кем дегенде он жетісін құрайды. 1750 жылдары кейбір адамдар, соның ішінде ақын Хазин Лахижи, Үндістанға көшіп кетті. Басқалары, мысалы, Қумдық Вафа, Надир шаһтың билігі тұсында Үндістанға кетіп, кейін Кәрім хан тұсында Иранға оралды. Аралық кезеңде көптеген адамдар, негізінен Исфахан, Қом және Кашанның орталық аймақтарында Иранда қалды. Олардың ішінде Моштак, Азар Бигдели, Хатеф Исфахани және Рафиқ болды. Шираз көбінесе Исфаханның демеушілік орталығының рөлін өз мойнына алды. Мұхаммед Хашем Заргар сияқты жеті каллиграф және Азар Бигдели сияқты кем дегенде сонша ақын, сондай-ақ дәрігер Мирза Мұхаммед Насыр Ширазға қоныстану үшін Исфаханнан кетті. Абд әл-Раззақ Бег Донболидің мәлімдемесіне сәйкес, Исфаханның Иранның әдеби орталығы ретіндегі мәртебесін жоғалтуының бір себебі осы. Қаланың ақындары, соның ішінде Азар Бигдели, губернатор Мирза Абдул Ваххаб Мусавидің белсенді қолдауын алды. Алайда, 1759/60 жылы соңғысының қайтысынан кейін Исфаханның губернаторына тәлкеулес Хаджжи Аға Мохаммад Ранани тағайындалды. 1763/64 жылдары наразы ақындар мен басқа да көрнекті тұлғалар Кәрім ханға делегация жіберіп, Хаджжи Ағаны алмастыруға тырысты. Олардың күш-жігері сәтсіз аяқталғаннан кейін, олардың бір бөлігі Ширазға көшіп кетті.
According to the Italian scholar Alessandro Bausani: "The eighteenth century, which in Europe (and partly also in India, for example) was a ferment of renewal, is the darkest and most sterile period in Persian literature and culture." Scholars of Persian literature have also made a similar conclusion. John Perry commented on these statements: "While regrettably true of literature, this view is somewhat too sweeping to be fair to the fine and applied arts." Like Nader Shah, Karim Khan was uninterested in poetry panegyric and had no more than a passing tolerance for history. He supported the court artisans and artists, albeit in an indifferent manner. The numerous artists active during Karim Khan's time who were born in or educated in Isfahan, many of whom carry the surname "Esfahani," can be considered as representations of the lengthy political and cultural traditions of the Safavid court; they account for at least seventeen of the twenty seven identified by Abu'l Hasan Mostawfi Ghaffari. In the 1750s, some people—including the poet Hazin Lahiji—had immigrated to India. Others, like Vafa of Qom, departed for India under Nader Shah's rule but later came back to Iran under Karim Khan. During the interim period, a large number of people, primarily in the central region of Isfahan, Qom, and Kashan, remained in Iran. These people included Moshtaq, Azar Bigdeli, Hatef Esfahani, and Rafiq. Shiraz largely took up Isfahan's role as the patronage hub. Seven calligraphers, including Mohammad Hashem Zargar, and least as many poets, including Azar Bigdeli, and the doctor Mirza Mohammad Nasir left Isfahan to settle in Shiraz. One of the factors behind Isfahan's loss as the literary center of Iran is reported by Abd al Razzaq Beg Donboli. The city's poets, including Azar Bigdeli, were actively supported by the governor Mirza Abd ol Vahhab Musavi. However, after the latters death in 1759/60, the governorship of Isfahan was given to the tyrannical figure Hajji Agha Mohammad Ranani. In 1763/64, disgruntled poets and other prominent individuals sent a delegation to Karim Khan in which they attempted to have Hajji Agha replaced. After their efforts were unsuccessful, some of them relocated to Shiraz.
Империя идеологиясы
Кәрім ханның ерекшелігі – оның Сефевидтер билігінен тәуелсіз патшалық билікті жүзеге асырудан бас тартуы болды. Дегенмен, ол vakil al dowleh ("мемлекеттік өкіл") лауазымын сақтап қалу арқылы, бұрын Сафавид әулетімен алыс туыс және маңызсыз ханзаданың регенті ретінде атқарған қызметінен айқын өзгеріс жасады. Одан әрі, ол Вакил оль Рая ("халық өкілі") атағын пайдалана отырып, өкілдік билігін Сафавид монархиясынан халықты білдіруге ауыстырған сияқты көрінеді. Бұл айқын өзгеріс Кәрім ханның өзінің халқы, әсіресе қала тұрғындары арасындағы беделін көрсетті. Сонымен қатар, ол жақындағы қайғылы оқиғалардан алшақтау үшін Иранның Фарс провинциясымен тікелей байланысты монархиялық дәстүрлерге сүйенді. Кәрім хан Надир шаһ пен Аға Мұхаммед хан сияқты Сафавид дәуірінің Иран территориясын қайта жаңғыртуға тырысты. Надир шаһтың Сафавид әулеті кезіндегі Иранның белгіленген шекараларын атап көрсетуі, кейбір билеушілер үшін жиі сілтеме болып табылды. Кәрім хан да осылайша жер дауларын шешуде осы аргументті пайдаланды.
The distinguishing quality of Karim Khan's leadership came from his refusal to exercise royal authority independent of nominal Safavid sovereignty. However, his decision to continue serving as vakil al dowleh ("deputy of the state") marked a subtle change from his previous role as the regent of a prince distantly related to the Safavid dynasty and of no importance. Moreover, he appears to have tacitly changed his authority from Safavid kingship to that of representing the people by using the title of Vakil ol Ra'aya ("deputy of the people"). The subtle change reflected Karim Khan's standing among his subjects, particularly the urban people. He also drew on Iranian monarchy traditions that were directly related to the Fars province in order to distance himself from the distressing events of recent times. Karim Khan attempted to recreate the territorial Iran of the Safavid era, just like Nader Shah and Agha Mohammad Khan. A common reference for consecutive rulers was Nader Shah's mention of Iran's established borders during the Safavid dynasty. Karim Khan made use of the same justification for similar land dispute resolutions.
Сот және әкімшілік
Сафавидтер сарайының ерекшелігі болған күрделі иерархиялық және рәсімдік құрылыммен салыстырғанда, Шираздағы Кәрім ханның үйі кішкентай, қарапайым және Сафавид шахының сән-салтанатына қарағанда, нақты әкімшілік және әскери қажеттіліктерге көбірек бағытталған еді. Занд аристократиясы – Сафавид аристократиясының қалдығы болды және кейіннен қажар аристократиясына толығымен сіңіп кетті. Бұрынғы династиялардағыдай, ресми тіл және сарай әдебиеті парсы тілінде болды, ал көптеген канцлерлер, министрлер және бюрократтар жақсы білімді және шебер парсы тілінде сөйлейтін болды. Орталық үкімет Кәрім ханның толық бақылауында болды. Тарихи құжаттарда Зандтар тұсындағы Сафавидтер сарайының кеңселері мен рәсімдеріне сілтемелер кездеседі, бірақ бас министрдің (этемад ол-дәулә, садр-и азам) және тұрақты сарай әмірлерінің (қурчи баши, қоллар ағасы, ешик ағасы баши және тофангчи ағасы) Сафавидтер дәуірінің соңындағыдай "жақын мемлекеттік кеңес" құрғанына ешқандай дәлел жоқ. Кәрім ханның тұсында ешбір мемлекеттік қызметкер маңызды өкілдікке ие болған жоқ. Оның орнына, ол әскери жорықтар мен басқаруды өз туыстары мен сенімді тайпа басшыларына тапсырды. Аймақтарды басқаруға тікелей оған есеп беретін жергілікті әкімдер тағайындалды. Занд ханзадасына лауазым берілгенде, ол үкіметтегі ресми қызметке қарағанда, көбінесе құрметті атақ болды. Диван вазирі Кәрім ханның тікелей бағыныстысы болды. Бұл лауазымды алғаш рет 1763 жылы өлім жазасына кесілген Мырза Ақыл Исфахани атқарды, одан кейін Мырза Мұхаммед Жәфар Исфахани тағайындалды. Мостоуфи ол-мамалек лауазымы да біршама маңызды болды және оны Мырза Мұхаммед Боруджерди мен Мырза Мұхаммед Хосейн Фарахани кезекпен атқарды. Кәрім хан осы жоғары әкімшілік және қаржылық лауазымдардағы адамдарды қарапайым хатшылардың көмекшілері ретінде қарады, оларды әріптестерінен гөрі достары ретінде қабылдады.
When compared to the complex structure of hierarchy and ceremony that distinguished the Safavid court, Karim Khan's household in Shiraz was smaller, simpler, and more focused on real administrative and military requirements than on the lavish display of the Safavid shah. The Zand nobility was a remnant of the Safavid nobility and was later almost entirely absorbed into the Qajar nobility. As with previous dynasties, the official language and court literature was in Persian, and the majority of the chancellors, ministers, and bureaucrats were well educated and talented Persian speakers. The central government was under the complete control of Karim Khan. Historical documents do contain occasional references to the established Safavid court offices and protocols under the Zands, but nothing suggests that the chief minister (etemad ol dowleh, sadr e azam) and resident court amirs (the qurchi bashi, qollar aghasi, eshik aqasi bashi, and tofangchi aghasi) formed the "close council of state" as they did in the late Safavid era. Under Karim Khan, no government official attained significant importance. Instead, he gave his kinsmen and trusted tribal leaders the responsibility for military campaigns and governance. Local administrators, who were all directly accountable to him, were given charge of the provinces. When a Zand prince was given a title, it was more like a honorific rather than an official position in the government. The vazir e divan was Karim Khan's direct subordinate in the bureaucracy. The first to occupy that office under him was Mirza Aqil Esfahani, who was executed in 1763 and succeeded by Mirza Mohammad Ja'far Esfahani. The office of mostowfi ol mamalek was almost equally important and was held by Mirza Mohammad Borujerdi and Mirza Mohammad Hossein Farahani in succession. Karim Khan treated the people holding these senior administrative and senior fiscal positions as nothing more than secretarial assistants, treating them more like friends than colleagues.
Дін саясаты
Кәрім ханның атаулы түрде нео-Сафавид (бірақ шын мәнінде патшасыз) монархиясының басшысы ретіндегі ерекше статусы үшін ғалымдардың мақұлдауын алуы күтілуі мүмкін еді. Дегенмен, ол осы талапқа бағынбады. Кәрім хан жасырын имамның атымен монеталар соғып, мешіттер мен мазарлар салған және, мүмкін, жұма намазына қатысқан – бірақ бұл туралы мәлімет жоқ. Әбу әл-Хасан Қазвини, дінге бейім тарихшылардың бірі, Кәрім хан өмірі бойы ешқашан намаз оқымаған десті. Шираздағы ең маңызды діни тұлға – үкімет тағайындаған шейх-ол-ислам болды. Оның міндеттері Сафавидтердің бұрынғыларына қарағанда шектеулі болды, ал Сұлтан Хосейн құрған молла баши (бас теолог) лауазымы сақталмады. Кәрім ханнан дәріс алып, 1765 жылы Райдағы Шах Абдол Азим мазарының сақшысы және Казвиндегі діни шаралардың бақылаушысы сияқты қызметтерге жалақы алған діни лауазымдар әдетте тәж тарапынан тағайындалған. Алайда, мемлекеттік жәрдемемен күнкөріс іздеген кіші ахундтар, теологтар, Алавид сейіттері мен дервиштер көңілі қалды. Кәрім хан оларды паразиттер деп санады, бағаны реттеу арқылы басқалар сияқты бақытты өмір сүре алатындарын айтты. Хусейн ибн Әлидің шейіт болуын бейнелейтін тамыр пьесасы Кәрім ханның билігінен бастап кеңінен танымал болды, бұл діни төзімділіктің артуының нәтижесі болуы мүмкін. 1764 жылы Кәрім хан, ал 1781 жылы Әли Морад хан Ирандағы христиан миссионерлік ұйымдарына – кармелиттерге, бенедиктиндерге, иезуиттерге, капуциндерге, августиндерге және басқаларға тұру, құлшылық ету және сауда жасау еркіндігін қамтамасыз ететін ферман (патшалық жарлық) шығарды. Олардан жалғыз талап – шииттер мен олардың жақтастарын ашуландырмайтын мінез-құлық таныту болды.
Karim Khan might have been anticipated to seek the ulama's approval for his unusual position as the head of an nominally neo Safavid (but in reality kingless) monarchy. However, he refused to comply with this. By minting coins under the name of the hidden imam, erecting mosques and shrines, and probably participating in Friday prayers—though this is not mentioned—Karim Khan supported the Shia beliefs in a traditional manner. Abu'l Hasan Qazvini, who was one the more religious historians, claims that Karim Khan never prayed throughout his entire life. The government appointed shaykh ol eslam was the most important religious figure in Shiraz. His responsibilities seemed to be more constrained than those of his Safavid predecessors, and the title molla bashi (chief theologian) created by Soltan Hoseyn was not retained. Religious officers typically selected by the crown got degrees and set payments from Karim Khan, such as the guardian of the Shah Abdol Azim Shrine at Ray in 1765 and the supervisor of religious activities at Qazvin. However, the lesser akhunds, theologians, Alavid seyyeds, and dervishes who anticipated living off of government pensions were let down. They were reportedly seen as parasites by Karim Khan, who claimed that by controlling pricing, they could live happily with what they had just like others. Presentations of the passion play, which reenacted the martyrdom of Husayn ibn Ali, gained popularity from Karim Khan's reign onward, possibly as a result of the more tolerant religious climate. Both Karim Khan in 1764 and Ali Morad Khan in 1781 issued farmans (royal edicts) that ensured freedom of residence, worship, and trade to Christian missionary groups in Iran, including the Carmelites, Benedictines, Jesuits, Capuchins, Augustinians, and others. The only requirement was that they behaved in a manner that did not anger the Shia and its supporters.
Халық саны
Шамамен 1730-1780 жылдар аралығында жүздеген сауатты және танымал ирандықтар қиын жағдайларға байланысты Үндістанға қашып кетті. Олардың көптегені, соның ішінде Абол Хасан Голестаней, өкініш білдірді. Ол Батыс Иранда билік үшін күрес кезінде Кәрім ханның қызметінде тұтқын болған, бірақ 1756 жылы шиа дінінің қасиетті қаласы Наджафқа, содан кейін Үндістанға қашып, отбасымен қайта қосылды. Оның үш інісі Надир шахқа қызмет еткен, бірақ екеуі оның ықыласынан шығып, Үндістанға қашып кеткен. Оның «Можмел әл-таварих» атты ерте Занд дәуірінің толық тарихы 1782 жылы Муршидабадта жазылған. Жықындықтар мен қуғын-сүргінге жиі ұшыраған еврейлер, армяндар және басқа да христиандар да көптеп көшіп кетті. 1742 мен 1758 жылдар аралығында босқындар Моғол Үндістанына, Бенгалияға, Осман Ирағына және Йеменге қоныстанды, соның нәтижесінде ирандықтар мен армяндардың жаңа буыны пайда болды. Бағдад пен оған жақын орналасқан қасиетті қалаларда шамамен 100 000 ирандық босқын тұрды, ал Басраның үштен екі бөлігі босқындармен толған деп хабарланды. Еуропалық және ирандық эмигранттар «Парсы жақын арада бір басшының қол астында біріктіріледі, бұл, әрине, ұзақ уақыттан бері үзілген сауданың қайта жандануына әкеледі» деген белгілерді іздеп, 1750-ші жылдардың ортасында Кәрім ханның жеңістері мен әділ билігі туралы әңгімелер тарады, бұл көптеген босқындарды оралуға ынталандырды. 1760 жылға қарай күн сайын босқындар Иранға орала бастады. Мыңдаған адамдар әртүрлі әлеуметтік топтардан қазіргі қауіпсіз керуен жолдарымен келді. Исфахан халқы Сафави дәуірінде 250 000-500 000 адамды құраса, 1750 жылы шамамен 20 000 адамға дейін азайды. 1772 жылы бұл көрсеткіш шамамен 40 000-50 000-ға дейін өсті. 1756 жылы Шираз «толығымен қиратылып, жойылған, халықсыз және христиандардан бос» сияқты көрінсе де, Исфаханнан, әсіресе Жаңа Жұлфа маңындағы армяндардан келген босқындар күн сайын сол жаққа жол тарта бастады. Джон Р. Перридің сөзіне сүйенсек: «Вакил кезінде Шираз халқының нақты бағалаулары жоқ, бірақ 1759 мен 1779 жылдар аралығында ол Исфаханнан әлдеқайда жылдам өсті деп есептеуге болады, соңғысымен шамамен бірдей халыққа жетіп, бірақ әлдеқайда тығыз қалалық аймақта». Шираз Аға Мұхаммед ханның шабуылынан кейін халқының жартысын жоғалтты, ол шамамен 20 000 адамды құрады. Иранның орталық бөлігіндегі басқа қалалар, мысалы, Қом, афғандар, Афшаридтер және Занд-Қажар қақтығыстарынан зардап шеккеннен кейін Кәрім ханның билігі кезінде қайта жанданды.
Roughly between the 1730s and the 1780s, hundreds of literate and renowned Iranians escaped to India due to the devastating circumstances. Many of them, including Abol Hasan Golestaneh, expressed regret. The latter was a hostage in Karim Khan's entourage during the struggle for supremacy in western Iran, but in 1756 he managed to escape to the Shia shrine city of Najaf and subsequently to India, where he reunited with his family. Three of his uncles had served Nader Shah, but two of them fell out of favor and fled to India. His Mojmel al tavarikh, a comprehensive history of the early Zand period, was written there in Murshidabad in 1782. Native Jews, Armenians, and other Christians, who were frequent targets of extortion and persecution, also migrated in very large numbers. Between 1742 and 1758, refugees settled in Mughal India, Bengal, Ottoman Iraq and Yemen, giving rise to a new generation of Iranians and Armenians. Baghdad and the adjacent shrine towns were home to an estimated 100,000 Iranian refugees, and Basra was claimed to be two thirds occupied by refugees. While European and Iranian emigrants eagerly scanned the horizon for signs that "Persia would soon be reunited under one chief, which would undoubtedly lead to the reestablishment of trade, so long interrupted," rumors of Karim Khan's victories and of his fair rule started to spread in the mid 1750s, which convinced many refugees to come back. By 1760, every day refugees were returning to Iran. Thousands of them from all social classes arrived along the now secure caravan routes. The population of Isfahan had decreased to perhaps 20,000 by 1750 from what may have been between 250,000 to 500,000 during the Safavid era. It increased to an estimated 40,000–50,000 by 1772. Even though Shiraz appeared to be "demolished and destroyed altogether depopulated and empty of Christians" in 1756, refugees from Isfahan, especially Armenians from the suburb of New Julfa, were already making their way there every day. According to John R. Perry; "There are no contemporary estimates of the population of Shiraz under the Vakil, but it seems reasonable to assume that between 1759 and 1779 it grew at a much faster rate than Isfahan, reaching roughly the same population as the latter, though within a much more compact urban area." Shiraz lost around half of its population following its sack by Agha Mohammad Khan, numbering 20,000. Other cities in central Iran, like Qom, reportedly experienced a revival under Karim Khan's rule after suffering under the Afghans, Afsharids and the Zand Qajar conflicts.
Армениялықтар мен еврейлер
Жаңа Жұлфа мен Периядан Ираннан қашқан көптеген армяндар Ширазға қоныс аударып, елге оралды. Шираздағы армян халқы, олардың кварталы Казерун қақпасының батыс жағында орналасқан, көбінесе жүзім өсірумен және шарап саудасымен айналысты. Олардың өз әкімшісі де болды, ал үкімет астана маңындағы ауылдарды беріп, олардың қоныстануын қолдады. Армян прелаты Мкртч Вардапет әр жылы алты айдан Жаңа Жұлфа мен Шираз арасында уақытын бөліп отырды. Көптеген яһудилердің оралуы нәтижесінде Шираз Ирандағы ең ірі яһуди орталығына айналды, олардың саны 1747 мен 1779 жылдар аралығында шамамен 20 000-ға төмендеді. Олар базардың батысындағы жер телімін алғандығы үшін арнайы салық төледі. 1765 жылы олар қаржылық қиындықтарға тап болғанымен, Кәрім ханның 1779 жылы қайтыс болғанға дейін оларға ешқандай қуғын-сүргін жасалмады.
Many of the Armenians of New Julfa and Peria who had fled Iran, returned to the country by settling in Shiraz, which welcomed their return. The Armenian population in Shiraz, whose quarter was located in the western corner by the Kazerun Gate, was primarily engaged in viticulture and wine trade. They also had their own mayor, and the government promoted their settlement by granting them villages around the capital. Mkrtic Vardapet, the Armenian prelate, divided his time between New Julfa and Shiraz every year for six months. Shiraz became the largest Jewish hub in Iran as a result of the return of many Jews, whose population may have decreased by about 20,000 between 1747 and 1779. They paid a special tax in exchange for being given their own section of land west of the bazaar. Although they seemed to be struggling financially in 1765, they were not the target of any persecution until after Karim Khan's death in 1779.
Ақша шығару
Кәрім хан мен оның мұрагерлері түрлі анонимді немесе жартылай анонимді валюталар шығарды, бірақ 4,6 граммдық аббаси мен 11,5 граммдық рупия ең көп таралған болып көрінді. Исфахан, Кашан, Язд, Шираз, Тәбриз, Қазвин, Рашт, Мазандаран және сот монетасы Кәрім хан тұсындағы негізгі монета орындары болды. 1763 жылдан кейін Кәрім хан елдің көп бөлігінің билеушісі ретінде мойндалғанмен, Иранда ақша бірлігі болған жоқ, себебі көптеген аймақтар тәуелсіз немесе жартылай дербес қалды. Бұл, әсіресе Каспий және Кавказ аймақтарын басқарған жартылай дербес жергілікті хандар үшін, сондай-ақ Дурранидтер мен Афшаридтер билеген Хорасан үшін орынды болды. Гянджа, Ширван, Шаки, Дербент және Қарабақ сияқты осы хандықтардың бірқатары алдымен Надер шахтың, содан кейін Кәрім ханның атынан өз монеталарын шығарды. 18-ші ғасырдың соңына қарай олардың монеталарының көп бөлігі мүлдем атаусыз болды. Дербенттің сирек шығарылымдарының кейбірінде хандарының біріне жасалған белгісіз сілтеме бар болғанымен, ешбір хан тәңкәлеріне өз есімін қоймады, себебі олардың егемендік монархтың заңдылығы мен тәуелсіздікке талап ету құқығы болған жоқ. Бұл солтүстік Иран монеталары толығымен күміс пен мыстан жасалған.
Various anonymous or semi anonymous currencies were struck by Karim Khan and his successors, but the abbasi of 4.6 gram and the rupee of 11.5 gram seemed to be the most common. Isfahan, Kashan, Yazd, Shiraz, Tabriz, Qazvin, Rasht, Mazandaran, and the court mint were the main coin mints under Karim Khan. There was no monetary unity in Iran even though Karim Khan was acknowledged as the overlord of the majority of the country after 1763, as many regions remained independent or semi autonomous. This was especially true for the semi autonomous local khans that controlled the Caspian and Caucasian regions, as well as Khorasan, which was ruled by the Durranids and Afsharids. A number of these khanates, including Ganja, Shirvan, Shaki, Derbent, and Karabakh, produced their own coins, first in the name of Nader Shah and then in the name of Karim Khan. A large portion of their coinage was completely nameless by the end of the 18th century. While a few uncommon issues of Derbent contain a vague reference to one of their khans, none of the khans ever put their names on their coins, due to lacking the legitimacy of an sovereign monarch and any claims to independence. These northern Iranian coins were made entirely of silver and copper.
Мұра
Исламның Оксфорд сөздігінде көрсетілгендей, "Карим хан Занд ислам дәуіріндегі ең гуманды Иран билеушісі ретінде есімдері сақталған". Карим ханның "мейірімділігі, жомарттығы және әділдігі" туралы көптеген әңгімелер айтылады. "Ислам әлемінің Оксфорд энциклопедиясы" оны "ешқашан шах атағын алмаған үлгілі билеуші" деп сипаттайды. Карим ханның Занд мемлекеті бейбіт болды және оның ішіндегі жолдар қарақшылардан таза болды деп хабарланады. Карим хан өзінің астанасы Ширазды қайта жаңартып, оны Кәрім хан Аргы, Вакил базары және Кула-и Фаранги сияқты жаңа ғимараттармен көркейтті. Ол сондай-ақ ортағасырлық парсы ақындары Хафез бен Саади Ширазидің мазарларын қалпына келтірді. Шираз тұрғындары осы күнгә дейін Карим ханға құрмет көрсетіп келеді. 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін Иранның бұрынғы билеушілерінің есімдері айтуға тыйым салынған кезде, Шираз азаматтары Шираздың екі басты көшесі – Карим хан Занд көшесі мен Лотф Али хан Занд көшесінің атын өзгертуден бас тартты.
As noted by The Oxford Dictionary of Islam, "Karim Khan Zand holds an enduring reputation as the most humane Iranian ruler of the Islamic era". Karim Khan is the subject of many stories about his "kindness, generosity and justice". The Oxford Encyclopedia of the Islamic World adds that he is described as "a model ruler who never took the title of Shah". The Zand entity of Karim Khan was at peace and the roads within the realm were reportedly free of bandits. Karim Khan rebuilt Shiraz, his capital, and decorated it with new buildings including the Arg of Karim Khan, the Vakil Bazaar and the Kulah e Farangi. He also restored the tombs of the medieval Persian poets Hafez and Saadi Shirazi. Until this day, the inhabitants of Shiraz honor Karim Khan. When following the Islamic Revolution of 1979 the names of the past rulers of Iran became a taboo, the citizens of Shiraz refused to rename the Karim Khan Zand Street and Lotf Ali Khan Zand Street, the two main streets of Shiraz.