Андреас Карлштадт: Немец теологі және реформатор

Кіріспе

Неміс теологы (1486–1541) Андреас Рудольф Боденштейн фон Карлштадт (1486 жылдың 24 желтоқсаны – 1541 жыл), көбінесе Андреас Карлштадт, Андреас Карлштадт немесе Каролоштадт, латын тілінде Карольстадиус, немесе жай ғана Андреас Боденштейн деп аталады, ол неміс протестант теологы, Виттенберг университетінің канцлері, Мартин Лютердің замандасы және ерте Реформацияның реформаторы болды. Карлштадт Мартин Лютермен тығыз байланыста болды және алғашқы протестант реформаторларының бірі болды. Саксонияның курфюрсті Фредерик III Лютерді Вартбургта жасырғаннан кейін (1521–1522), Карлштадт пен Томас Мюнцер Виттенбергте алғашқы иконокласт қозғалысын бастады және анабаптисттерге жатқызылатын теологияны уағыздады, бірақ Карлштадт пен Мюнцер ешқашан өздерін анабаптисттер деп санамады. Карлштадт шіркеу реформаторы ретінде көбінесе дербес жұмыс істеді, ал Лютермен қақтығысқа түскеннен кейін, ол өзінің адалдығын лютерандықтан реформаторлық лагерге ауыстырды, кейіннен тағы да реформаторлық дәстүрге оралғанға дейін радикалды реформатор болды. Алдымен ол Виттенбергте көптеген лютерандық уағыздаушылардың бірі болды. Ол кеңінен саяхаттады, бірақ тек Киелі Рим империясының шекарасында ғана, неміс, француз және итальян тілдерінде сөйлейтін елдерге барды. Өмірінің соңында ол Швейцариядағы Генрих Буллингермен одақтасып, Базельде жұмыс істеді, сонда қайтыс болды. Өлген кезде реформаторлық дәстүрге жақындағанмен, Карлштадт өмірінің көп бөлігінде көптеген теологиялық мәселелерде өзінің ерекше көзқарасын сақтап қалды.

Білім

Карлштадт 1510 жылы Виттенберг университетінде теология ғылымының докторы атанды. Оған дейін Карлштадт Эрфуртта (1499–1503) және Кельнде (1503–1505) білім алған. Карлштадт 1505 жылы Виттенбергтегі жаңадан ашылған университеттің магистрі болып, ал бес жылдан кейін сол университеттен докторлық дәрежесін алды. Карлштадт докторлық дәрежесін алған жылы архидиакон болып тағайындалды және теология кафедрасын басқарды. 1511 жылы Виттенберг университетінің канцлері болды. 1512 жылы Мартин Лютерге докторлық дәреже таратты. 1515–16 жылдары Римде оқыды, онда Сапиенца университетінде канондық және азаматтық құқық (utriusque juris) саласында екі диплом алды.

Реформация

1515 жылға дейін Карлштадт өзгертілген схоластиканың жақтаушысы болды. Ол "зайырлы" дін қызметкері еді, ешқандай монастырлық тәртіпке ресми байланысы жоқ еді. Римде болған кезде оның сенімдері сынаққа ұшырады, ол католик шіркеуінде кең ауқымды жемқорлық көрдім деп мәлімдеді және 1516 жылғы 16 қыркүйекте жазылған құжатта 151 тезис сериясын жазды. (Бұларды Лүтердің 1517 жылғы индульгенцияға қарсы 95 тезисімен шатастыруға болмайды.) 1519 жылы Иоганн Эк Карлштадты Лейпцигтегі пікірсайысқа шақырды. Сол жерде Эк Лүтермен де, Карлштадтпен де дебат жүргізді. 1520 жылғы 15 маусымда Папа Лев X «Exsurge Domine» папалық бұйрығын шығарды, ол Лүтер мен Карлштадты қауымнан шығарумен қорқытты және олардың бірнеше тезистерін айыптады. Екі реформатор да бекем тұрды, ал 1521 жылы «Decet Romanum Pontificem» папалық бұйрығы арқылы олар қауымнан шығарылды. Вормс диетасынан (1521 жылғы қаңтар-мамыр) кейін, Лүтер Варбург қамалында жасырынып жүрген кезде, Карлштадт Виттенбергте реформа жасауға кірісті. 1521 жылғы Рождество күні ол алғашқы реформаланған қасиретті тағам рәсімін өткізді. Ол қасиретті тағам элементтерін көтермеді, рәсім кезінде зайырлы киім киді және дәстүрлі қасирет туралы барлық сілтемелерді жойды. Ол латын тілінде емес, неміс тілінде, «Бұл менің денеме» (т.б.) деген сөздерді ысқырып емес, айқайлап айтты, қасиретті тағамға қатысу үшін зікір етуді қажет емес деп санады және қасиретті тағам кезінде қатысушылардың нан мен шарапты өздері алуына рұқсат берді. 1522 жылдың қаңтар айының басында Виттенберг қалалық кеңесі шіркеулерден суреттерді алып тастауға рұқсат берді және Карлштадттың Рождествода енгізген өзгерістерін бекітті. Карлштадт 1522 жылы, қалалық кеңестен алынған осы рұқсаттан кейін, «Суреттерді жою және христиандар арасында тіршілік ететін сұраныштардың болмауы» деген тақырыпта диссертация жазды. 19 қаңтарда Карлштадт кедей дворянның он бес жасар қызы Анна фон Мохауға үйленді. 20 қаңтарда императорлық үкімет және Папа Саксонияның сайлаушысы Фридрих Данаға енгізілген өзгерістерді кері қайтаруды бұйырды. Фридрих көптеген қасиретті тағамдардың католиктік формасына қайтаруға рұқсат берді, бірақ Виттенберг кеңесіне жазған хатында Карлштадтқа деген жеке құрметін білдірді.

Before 1515, Karlstadt was a proponent of a modified scholasticism. He was a "secular" cleric with no official ties to any monastic order. His beliefs were challenged during his stay in Rome, where he alleges he saw large scale corruption in the Catholic Church, and on a document dated 16 September 1516 he wrote a series of 151 theses. (These should not be confused with Luther's 95 theses (1517) that attacked indulgences.) In 1519, Johann Eck challenged Karlstadt to the Leipzig Debate. There, Eck debated with Luther as well as Karlstadt. On 15 June 1520 Pope Leo X issued the papal bull Exsurge Domine that threatened Luther and Karlstadt with excommunication, and condemned several of their theses. Both reformers remained steadfast, and excommunication followed in 1521 in the papal bull Decet Romanum Pontificem. After the Diet of Worms (January–May, 1521), and while Luther was hiding at Wartburg Castle, Karlstadt worked toward reform in Wittenberg. On Christmas Day 1521, he performed the first reformed communion service. He did not elevate the elements of communion, wore secular clothing during the service, and purged all references to sacrifice from the traditional Mass. He shouted rather than whispered the words of institution ("This is my body ", etc.) in German instead of Latin, rejected confession as a prerequisite for communion, and let the communicants take both bread and wine on their own during the Communion. In early January 1522, the Wittenberg city council authorized the removal of imagery from churches and affirmed the changes introduced by Karlstadt on Christmas. Karlstadt wrote his thesis "On the Removal of Images and That There Should Be No Beggars Among Christians" in 1522, shortly after this authorization from the city council. On 19 January Karlstadt married Anna von Mochau, the fifteen year old daughter of a poor nobleman. On 20 January the imperial government and the Pope ordered Frederick the Wise, Elector of Saxony to undo the changes. Frederick let most of the Mass revert to its Catholic form, but in a letter to the Wittenberg Council, he noted his personal compassion for Karlstadt.

Лютермен қарым-қатынасы

Наурыздың алғашқы аптасында Лютер Вартбургтен оралды. 9–16 наурыз аралығында Лютер сегіз уағыз айтты, онда ол Карлштадтпен кейбір теологиялық ұқсастықтарды атап өтті, бірақ кейін сақ болуға шақырды. Бұл Карлштадт пен Лютер арасындағы маңызды бетбұрыс болды. Карлштадт өзінің бірқатар орташа мистикалық көзқарастарын қайта қуаттады, шаруа киімін киіп жүрді, "Андреас аға" деп аталуын сұрады және академиялық өмірден көңілі тоқты. Бір дереккөз бойынша, ол үш докторлық дәрежесінен бас тартып, "жақсы, бірақ сирек лекциялар оқыды". 1523 жылдың мамыр айында Карлштадт Орламюнде шіркеуінен пастор болуға шақырылды және бірден келісті. Ол онда барлық радикалды реформаларын енгізді, ал Орламюнде қауымдық реформаның үлгісіне айналды. Шіркеудегі музыка мен өнер жойылды, дін қызметкерлерінің некелесуіне шақырылды және нәрестелерді шомылдыру рәсіміна қарсы шықты. Ең бастысы, Орламюндеде Карлштадт Мәсіхтің физикалық еместігін, бірақ қауымдағы рухани қатысуын растады. 1524 жылдың көктемінен бастап Лютер Карлштадтқа қарсы күреске шықты, оның Лютердің рұқсатынсыз жариялау және уағыз айту құқығын жоққа шығарды. Маусым айында Карлштадт архидиакондық лауазымынан кетті. Шілдеде Лютер Саксон князьдеріне хат жазды, онда Томас Мюнцер мен Карлштадттың келісетінін және екеуінің де революциялық бейімділіктері бар қауіпті секташылдар екенін айтты. Карлштадт аптаның жетінші күнін, яғни сенбі күнін, Иемізге арналған қасиетті күн ретінде сақтауды қорғады. Мартин Лютер одан өзгеше болды, өйткені ол христиандардың аптаның кез келген күнін сақтауына болады деп сенді, егер олар біркелкі сақтаса. Оның сенбі күнін қорғауы және анабаптистердің басқа да істері оны еврей және еретик деп айыптауға себеп болды. 1524 жылдың 22 тамызында Лютер Йенада уағыз айтты. Карлштадт Лютер уағыз айтқан кезде көпшілік арасында жасырынып, Лютермен кездесуді сұрап хат жазды. Бұл "Қара аю" қонақ үйіндегі белгілі жанжалға әкелді, оның әңгімесі Мартин Рейнхардт жазып, бір ай ішінде жарияланды. Екі адамның арасында бірнеше түсініспеушіліктер болды. Мысалы, Лютер Карлштадттың революциялық бейімділіктеріне сенімді екенін айтты, бірақ Карлштадт діннің атынан зорлық-зомбылықты үнемі қабылдамаған және Томас Мюнцердің Таңдалғандар лигасына қосылу шақыруын қабылдамаған болатын. Карлштадттың жауабы 1524 жылы Виттенбергте жарияланды және осы күнге дейін сақталған. Бұл Карлштадттың неміс шаруаларының соғысына әкелген зорлық-зомбылықты қабылдамайтынын көрсетті. Тағы бір жала, Лютердің Карлштадтқа Вартабургте болған кезінде Виттенбергтегі қалалық шіркеуде уағыз айтуға рұқсат берілмегенін айыптауы. Әңгіме соңында Лютер Карлштадтқа бір гульдер беріп, оған қарсы жазуды бұйырды. 1524 жылдың қыркүйегінде Карлштадт Саксония герцогы Фридрих Зерделі және Георг Саксониядан жер аударылды. Лютер 1526 жылы "Дене мен қанның құрметі" еңбегінде Карлштадтқа қарсы жазды.

In the first week of March, Luther returned from Wartburg. From 9–16 March Luther gave eight sermons in which he stressed some theological similarities with Karlstadt, but, in hindsight, urged caution. This was a major turning point between Karlstadt and Luther. Karlstadt reasserted some of his moderately mystical leanings, continued wearing peasants' clothing, asked to be called "Brother Andreas," and became disillusioned with academic life. In fact, he renounced his three doctoral degrees, and, according to one source, "gave excellent but infrequent lectures." In May 1523, Karlstadt was invited by the church of Orlamünde to be its pastor, and he accepted at once. Here he instituted all his radical reforms, and Orlamünde became the model of a congregationalist reformation. Church music and art were set aside, clerical matrimony was preached, and infant baptism was rejected. Perhaps most importantly, in Orlamünde Karlstadt denied the physical but affirmed the spiritual presence of Christ in the communion. From Spring 1524, Luther started to campaign against Karlstadt, denying his right to publish and preach without Luther's authorization. In June, Karlstadt resigned as archdeacon. In July, Luther published the Letter to the Saxon Princes, in which he argued that Thomas Müntzer and Karlstadt agreed, and were both dangerous sectarians with revolutionary tendencies. Karlstadt defended the observance of the Sabbath, the seventh day of the week, as a holy day to the Lord. Martin Luther differed from him as he believed that Christians were free to observe any day of the week, provided it was uniform. His defense of the Sabbath, and others among the Anabaptists, caused him to be censured as a Jew and a heretic. On 22 August 1524, Luther preached in Jena. Karlstadt hid in the crowd during Luther’s preaching, and wrote to Luther, asking to see him. This led to the well known confrontation at the Black Bear Inn in a conversation recorded by a Martin Reinhardt and published within a month. There was a number of misunderstandings between the two men. For example, Luther said that he was convinced that Karlstadt had revolutionary tendencies, despite the fact that Karlstadt had all along rejected violence in the name of religion, and rejected Thomas Müntzer's invitation to join the League of the Elect. Karlstadt's answer was published in 1524 in Wittenberg, and is still extant. This showed that Karlstadt continued to reject the violence that led to the German Peasants' War. Another defamation was Luther's accusation that Karlstadt was not authorized to preach at the city church in Wittenberg during Luther’s stay at Wartburg. The conversation ended when Luther gave Karlstadt a guilder and told him to write against him. In September 1524 Karlstadt was exiled from Saxony by Frederick the Wise and George, Duke of Saxony. Luther also wrote against Karlstadt in his 1526 The Sacrament of the Body and Blood of Christ—Against the Fanatics.

Шаруалар соғысы

Ауылшаруалар соғысы басталғанда, Карлштадт қауіпті жағдайға түсіп, Лютерге көмек сұрап хат жазды. Лютер оны қабылдап, Карлштадт сегіз апта бойы Лютердің үйінде жасырын өмір өтті. Бірақ Карлштадт "Др. Андреас Карлштадтқа қарсы көтерілгені үшін тағылған әділетсіз айыптарға қатысты кешірім өтініші" деген тақырыппен жалған бас тартуға қол қоюға мәжбүр болды. Онда Лютердің алғы сөзі де бар еді. Наурыз айында Лютердің әйелі Катарина Карлштадттың баласының крест анасы болды. Карлштадтқа уағыз айтуға немесе жариялауға рұқсат берілмеді, ол 1529 жылға дейін Виттенберг маңында шаруа және саудагер болып отбасын асырады.

Иконаны қорлау және Мариандық көзқарастар

Кейбір протестант реформаторлары, әсіресе Андреас Карлштадт, Гулдрих Цвингли және Джон Кальвин, он буырманың (Декалогтың) тәңірге табыну мен Құдайдың бейнесін жасауға тыйым салғандығын еске түсіріп, діни суреттерді жоюға шақырды. Нәтижесінде діни мүсіндер мен суреттер спонтанды жеке шабуылдар мен рұқсатсыз иконалық бүліктер кезінде жойылды және зақымдалды. Эразм 1529 жылғы хатында Базельде болған оқиғаны былай сипаттады:

Олар қасиеттілердің суреттеріне және тіпті крестке осыншалықты қорлау жасады, керемет болмағанына таңғалуға болады. Шіркеулерде, вестибюльдерде, дәліздерде және монастырьларда бірде-бір мүсін қалмады. Фрескалар әкпен жабылды, жанатын нәрселер отқа тасталды, ал қалғаны бөлшектелді. Махаббат немесе ақша үшін ешнәрсе сақталмады. Карлштадт сол кездегідей "Билдерштурм" (қараңыз: Beeldenstorm) қозғалысымен тығыз байланысты болды. 1522 жылы ол Виттенберг советін жергілікті шіркеулерден бірнеше мүсіндерді алып тастауға бұйырды, бұл "апаттық салдарға" әкелді. Мартин Лютер бұл әрекеттерден алшақтады. 1522 жылдың 12 наурызында Карлштадт сол кезде құрметтелген Мария суреттері туралы айтты және олардың барлығын жоюға шақырды. Ол Марияға арналған қасиетті орындарға барушылардың суреттеріне ерекше назар аударды, сонымен қатар барлық қоғамдық діни бейнелер мен символдарды жоюды талап етті. Ол Регенсбургтегі Әдемі Мария шіркеуі сияқты Марияның ғибадатханаларын жоюды талап етті. Карлштадтты Мартин Бусер, Гулдрих Цвингли және Джон Кальвин қолдады. Бірақ бұл тек жергілікті неміс оқиғасы болмады. Маңызды иконалық бүліктер Цюрихте (1523), Копенгагенде (1530), Мюнстерде (1534), Женевада (1535), Аугсбургте (1537) және Пертте (1559) өтті. 1566 жылдың жазында Он жеті провинцияда (қазіргі Нидерланды, Бельгия және солтүстік Францияның бір бөлігі) протестанттық иконалық бүліктердің үлкен толқыны болды. Нидерландыда бұл "Бильденсторм" деп аталады және Себастьян Маттенің "Hagenpreek" (далалық уағызы) кезінде Штенвордедегі Әйіргі Святой Лоренц монастырының барлық суреттерін жоюдан және Якоб де Буйзердің уағызынан кейін Әйіргі Святой Антоний монастырын тонаудан басталды. "Бильденсторм" жиі Нидерландының Габсбург билеушілеріне қарсы голландтық төңкерістің басталуын білдіреді, бірақ нақты шайқастар бірнеше жылдан кейін басталды.

They heaped such insults on the images of the saints, and the crucifix itself, that it is quite surprising there was no miracle. Not a statue was left either in the churches, or the vestibules, or the porches, or the monasteries. The frescoes were obliterated by means of a coating of lime; whatever would burn was thrown into the fire, and the rest pounded into fragments. Nothing was spared for either love or money. Karlstadt has been seen as closely associated with "Bildersturm" (see Beeldenstorm), as he was at the time. In 1522, he convinced the Council of Wittenberg to order the removal of a number of images from the local churches, which had "catastrophic consequences." Martin Luther distanced himself from these actions. On 12 March 1522 Karlstadt spoke about Marian pictures, which were venerated at the time, and urged that they all be removed. Special aim was taken at Marian pictures visited in pilgrimages, but he also called for the removal of all public religious imagery and symbols. He asked for the destruction of Marian shrines such as the church Mary the Beautiful in Regensburg. Karlstadt was supported by Martin Bucer, Huldrych Zwingli and John Calvin. Yet this was more than a local German event. Significant iconoclastic riots took place in Zürich (in 1523), Copenhagen (1530), Münster (1534), Geneva (1535), Augsburg (1537), and Perth (1559). The Seventeen Provinces (now the Netherlands and Belgium and parts of northern France) were hit by a large wave of Protestant iconoclasm in the summer of 1566. In the Netherlands this is called the "Beeldenstorm" and began with the destruction of all the images of the Monastery of Saint Lawrence in Steenvoorde after a "Hagenpreek" (field sermon) by Sebastiaan Matte, and the sacking of the Monastery of Saint Anthony after a sermon by Jacob de Buysere. The "Beeldenstorm" is often held to mark the start of the Dutch Revolt against the Habsburg rulers of the Netherlands, although the fighting did not begin in earnest for some years.

Өлім және мұра

Саксониядан қашып, Карлштадт Швейцарияда Альтштаттен мен Цюрих қалаларында пастор болып қызмет етті. 1534 жылы ол Базельге университет шіркеуінің дін қызметкері, еврей тілінің профессоры және университет деканы болып барды. 1541 жылдың 24 желтоқсанында обадан қайтыс болғанға дейін Базельде тұрды. Карлштадт өмірінде шамамен 213 басылымда 90-ға жуық еңбек жариялады. 1518–1525 жылдар аралығында оның еңбектерінің 125 басылымы Германияда жарық көрді, бұл Лютерден басқа ешбір автордың көрсеткішінен асып түсті. Карлштадт анабаптистердің көптеген көзқарастарын болжады. Оның Иеміздің соңғы тоқпаны туралы кітаптары Цюрихтегі швейцариялық бауырластардың, атап айтқанда Феликс Манц және, мүмкін, Андреас Кастельбергтің, сондай-ақ Карлштадттың қайын інісі, Кельн қаласының Герхард Вестербургтің көмегімен жарық көрді, ол өзінің бассейнінде 2000-нан астам ересек адамды шомылдырды. Карлштадттың протестантизмге тигізген жалпы әсеріне міндетті ұялдауды жою кірді (ол Лютерден үш жылдан астам бұрын үйленді және бұл тақырыпта латын және неміс тілдерінде бірнеше жазба жариялады). Бейнелер мен діни рәсімдерге қатысты ол Цвингли мен анабаптистерге тікелей, ал баптистер мен пресвитериан протестанттарына жанама түрде әсер етті. Ол анабаптистердің идеяларын солтүстік Германия мен қазіргі Нидерланды жеріне таратқан Мелхиор Хоффманға зор ықпал етті. Амстердамда ағылшын баптистерінің негізін қалаушылар Джон Смит пен Томас Хелвис Ватерландер меннониттерінің негізгі ұстанымдарын қабылдады.