Кіріспе

1434 жылғы Ян ван Эйк салған сурет

Арнольфини портреті (немесе Арнольфини тойы, Арнольфини үйленуі, Джованни Арнольфини мен оның әйелінің портреті немесе басқа атаулар) – 1434 жылы Нидерланд суретшісі Ян ван Эйк салған, дуылға жапсырылған майлы сурет. Бұл толық бойлы екі адамның суретін бейнелейді, ол итальян саудагері Джованни ди Николао Арнольфини мен оның әйелінің Фландрия қаласы Брюггедегі үйлерінде суреттелгеніне сендіреді. Бұл сурет Батыс өнеріндегі ең түпнұсқа және күрделі суреттердің бірі саналады, себебі оның әдемілігі, күрделі иконографиясы, геометриялық ортогональдық перспективасы және айнаны пайдалану арқылы сурет кеңістігін кеңейтуі. Эрнст Гомбрихтің айтуынша, "өз жолымен ол Италиядағы Донателло мен Мазаччоның туындыларындай жаңа және революциялық болды. Шын дүниенің бір бұрышы содан бері сиқырлы түрде дуылғаға бекітілгендей болды. Тарихымызда алғаш рет суретші нағыз мағынасындағы толық куәгерге айналды". Бұл портретті Эрвин Панофский және басқа да өнер тарихшылары неке шартының бірегей түрі деп қарастырған. 1434 жылы ван Эйк қол қойып, датасын қойған бұл сурет, сол суретшінің және оның інісі Губерттің салған Гент алтарьдық суретімен бірге, маймен салынған ең көне және танымал дуылға суреттерінің бірі болып саналады. Сурет 1842 жылы Лондонның Ұлттық галереясы сатып алған. Ван Эйк тон мен түстің қарқындылығын беру үшін бірнеше қабатты, жіңішке, мөлдір глазурьдерді қолдану тәсілін пайдаланған. Жарқын түстер реализмді күшейтуге және Арнольфини әлемінің материалдық байлығы мен сәнін көрсетуге көмектеседі. Ван Эйк майлы бояудың темперадан кептіруге кететін уақыты ұзақ екенін пайдаланып, үш өлшемді нысандардың иллюзиясын күшейту үшін, жарық пен көлеңкедегі нәзік өзгерістерге қол жеткізу үшін, бояу кезінде ылғалды бояуды араластырған. "Ылғалды бояу" (wet-on-wet) тәсілі, Ренессанс суретшілері, соның ішінде Ян ван Эйк тарапынан кеңінен қолданылған. Майлы бояу ван Эйкке беткі пішінді нақты бейнелеуге және текстураларды айқын ажыратуға мүмкіндік берген. Ол сондай-ақ сол жақтағы терезеден түскен жарықтың әртүрлі беттерге шағылысуын көрсету арқылы тікелей және тараған жарықтың әсерін де көрсеткен. Оның айнаның жанында ілінген әрбір янтарь бұршақтарындағы ең ұсақ бөлшектерді суретке түсіру үшін үлкейту әйнегін қолданғаны да айтылады. Суреттің иллюзионизмі сол кездегі ерекшелігі, егжей-тегжейлі бейнелеуімен қатар, интерьерде кеңістікті тудыру үшін жарықты пайдалануымен де байланысты, "бөлменің және онда тұратын адамдардың өте сенімді бейнесі". Сцена мен оның бөлшектеріне қандай мағына берілсе де, осы мәселе бойынша көп пікірталас болған, Крейг Харбисонның айтуынша, картина "суретшінің замандастарының қазіргі заманғы интерьерде қандай да бір іс-әрекетпен айналысып жатқанын көрсететін, он бесінші ғасырдың солтүстік панельдік суретінің жалғыз ғана мысалы. Бұл суретті қазіргі заманның алғашқы жанрлық суреті – күнделікті өмірді бейнелейтін сурет деп атауға болады".

Сипаттама

Ян ван Эйктің ертегі голланд стиліне тән бұл көрініс таңғажайып егжей-тегжейлі суреттелген. Сурет әдетте өте жақсы жағдайда, бірақ бастапқы бояудың аз жоғалуы мен зақымдануымен, көбінесе ретуштелген. Суреттің инфрақызыл рефлектограммалары суреттің астындағы екі бетке де, айнаға да, басқа да элементтерге де көптеген кішкентай өзгерістерді немесе пентиментті көрсетеді. Ерлі-зайыптылар көктемнің басында терезе сыртындағы вишня ағашының жемістерінен көрініп тұрғандай, жоғарғы қабаттағы бөлмеде сандық пен төсекпен бірге көрсетілген. Бөлме, мүмкін, қабылдау бөлмесі ретінде жұмыс істеген, өйткені бұл Франция мен Бургундияда сәнге айналған, онда қабылдау бөлмелеріндегі төсектер отыру үшін пайдаланылған, мысалы, жаңа туған сәбимен келген ана қонақтарды қабылдағанда. Терезеде алты ішкі ағаш жақтау бар, бірақ тек жоғарғы ашылуында шыны бар, көк, қызыл және жасыл түсті шыныдан жасалған бұқаның көзінің айқын бөлшектері бар. Бөлменің ішкі бөлмесінде байлықтың басқа белгілері бар; мыс шамшырақ қазіргі заманғы стандарттар бойынша үлкен және күрделі, және өте қымбат болған болар еді. Ол, мүмкін, шамдарды басқару үшін төмен түсіру үшін, үстіне шкив және шынжырлар бар механизмге ие болған болар еді (бәлкім, орынның жоқтығынан суреттен алынып тасталған). Артқы жағындағы дөңгелек айна, шынының артына суреттелген "Ашу" көріністері бар ағаш рамасында, мұндай айналар осы уақытта жасалуы мүмкінден үлкен болып көрінеді – ван Эйктің реализмнен басқа да байсалды ауытқуы. Сондай-ақ, от шатыры (оның ішінде айнада) және оны орналастыруға болатын айқын жер жоқ. Тіпті сол жақтағы апельсин де байлықтың белгісі; олар Бургундияда өте қымбат болған және Арнольфинимен айналысқан заттардың бірі болуы мүмкін. Бойжеткен төсек-орынның тағы бір белгілері – төсектің арғы қабырғасына қарсы орындық пен орындыққа салынған ою-өрнектер (оң жақта, ішінара төсекпен жасырылған), сондай-ақ төсектің жанында едендегі шағын шығыс кілем; мұндай қымбат заттарды иеленушілердің көбі оларды үстелдерге орналастырды, олар әлі де Голландияда. Төрт жылдан кейін Джеймс Уилл осы талдаумен келіскен және Джованнидің әйелі Жанна (немесе Джованна) Ченами деп танылған кітап шығарды. Келесі ғасырдағы өнер тарихшыларының көпшілігі картина Джованни ди Арриго Арнольфини мен оның әйелі Жанна Ченамидің қос портреті екенін мойындады, бірақ 1997 жылы жарияланған кездейсоқ табылған мәлімет бойынша, олар 1447 жылы, картинадағы күннен он үш жыл өткеннен кейін және ван Эйк қайтыс болғаннан кейін алты жыл өткеннен кейін үйленген. Қазір бұл адам Джованни ди Арриго немесе оның туысы Джованни ди Николао Арнольфини және олардың біреуінің әйелі деп есептеледі. Бұл Джованни ди Арригоның құжаттары жоқ бірінші әйелі немесе Джованни ди Николаоның екінші әйелі, немесе жақында жасалған ұсынысқа сәйкес, Джованни ди Николаоның бірінші әйелі Костанца Трента, ол 1433 жылдың ақпан айында босанғанда қайтыс болған болуы мүмкін. Соңғы жағдайда бұл сурет бір тірі және бір өлі адамды көрсететін ерекше естелік портретті жарым-жартылай жасайды. Бұл пікірді әйелдің үстіндегі өшірілген шам, аяқ астындағы дөңгелектің әйел жағындағы Мәсіхтің өлімінен кейінгі көріністер және ер адамның қара киімдері сияқты мәліметтер де растайды. Бұл суреттегі адам Берлиндегі Gemäldegalerie-де ван Эйктің тағы бір портретінің нысаны болып табылады, ол суретшінің досы болған деген болжамға әкеледі.

Ғылыми пікірталас

1934 жылы Эрвин Панофски «Берлингтон журналында» Ян ван Эйктің «Арнольфини» портреті атты мақала жариялады. Ол артқы қабырғадағы күрделі қолтаңба және басқа да факторлар осы жұптың некелесуінің заңды куәландырылуы ретінде бейнеленгенін, куәгерлер мен куәгердің қолы бар екенін көрсетеді. Панофски картинадағы тұрмыстық заттардың көптеген бөлшектерінің әрқайсысының сыртқы түріне жасырын символизм енгізілгенін айтады. Панофскинің картина неке куәлігінің бір түрін құрайтыны туралы пікірі барлық өнер тарихшылары тарапынан қабылданбаса да, оның бөлшектердің символдық функциясын талдауы кеңінен келісіледі және көптеген басқа ерте Нидерланд суреттеріне, әсіресе бай детальдармен безенділген интерьерде бейнеленген Жарияланудың көптеген суреттеріне қолданылды. Осыдан бері өнер тарихшылары арасында осы оқиғаға қатысты маңызды ғылыми пікірталас жүрді. Эдвин Холл картинада неке емес, некеге келісім жасау рәсімі бейнеленгенін санайды. Маргарет Д. Кэрролл картинаның үйленген жұбайлардың портреті екенін, сонымен қатар күйеудің әйеліне заңдық өкілеттік беруіне меңзеп тұрғанын айтады. Кэрролл сондай-ақ, портрет Джованни Арнольфинидің саудагер және Бургундия сотының мүшелігіне үміткер ретіндегі жақсы беделін растау мақсатымен жасалғанын болжайды. Ол картинада бұрын үйленген жұбайлар кейіннен заңды келісімді ресімдеп жатқанын көрсетеді, яғни күйеу әйеліне өзінің немесе оның атынан іс-әрекет етуге заңдық өкілеттік береді (құқықтық сенімхатқа ұқсас). Бұл картинаның заңдық күші бар дегенді білдірмейді, бірақ ван Эйк заңдық келісімшарттың бейнесін суретшілік тәсіл ретінде пайдаланған. Айнадағы екі тұлға ант беруге куәгер ретінде қарастырылса, суретшінің өзі қабырғадағы нотариалды қолтаңбасымен (әдемі) куәландырады. Ян Баптист Бедо өзінің 1986 жылғы «Символдардың шынайылығы: Ян ван Эйктің «Арнольфини» портретіндегі жасырын символизм мәселесі» атты мақаласында Панофскимен келісіп, бұл неке шартының портреті екенін айтады. Алайда ол Панофскинің картинадағы заттардың жасырын мағынасы бар деген пікірімен келіспейді. Бедо: «Егер символдар сол кездегі шындыққа қайшы келмейтіндей деңгейде жасырылса, суретшінің осындай символизмді ойлағанын дәлелдеудің ешқандай мүмкіндігі болмайды» дейді. Ол сондай-ақ, егер осы жасырылған символдар неке рәсімінің қалыпты бөлігі болса, онда бұл заттар «жасырылған символизмнің» бөлігі ме, әлде тек әлеуметтік шындық па, ешкім нақты айта алмайды деп болжайды. Ол бұл портретті толық түсіну үшін ғалымдар заттардың бірнеше мағыналары болуы мүмкін екенін қабылдауы керек екенін айтады. Харбисон картинаны көп мағыналы тұрғыдан қарастыру қажеттігін ұсынады, онда Бургундия сотының зайырлы және жыныстық контексі, сондай-ақ некеге қатысты діни және қасиетті сілтемелер болуы керек. Ұлттық галерея каталогындағы Лорн Кэмпбелл картинаның ерекше мағынасын табудың қажеті жоқ деп санайды: «Портретте маңызды мазмұн бар деп сенуге негіз жоқ сияқты. Тек қана қажетсіз шам мен таңғажайып қолтаңба ғана болжамдарға себеп болады». Ол қос портрет, мүмкін, үйленуді есте қалдыру үшін жасалған, бірақ заңды жазба емес, екі рет жасалған болуы мүмкін екенін болжайды және қолжазбалардан алынған миниатюралардың мысалдарын келтіреді, онда қабырғаларда мұндай күрделі жазулар безендірудің қалыпты түрі болған. Ван Эйктің Ұлттық галереядағы тағы бір портреті, Адамның портреті («Адал естелік»), қолтаңбаның заңгерлік формасына ие. 2016 жылы француз дәрігері Жан Филипп Постель өзінің «Арнольфини ісі» атты кітабында Костермен келісіп, әйелдің өлгенін айтады, бірақ ол оның адамға арба ретінде көрініп, оның жаны үшін дұға етуін сұрап отырғанын ұсынады.

Сандар мен неке

Әйелдің бас киіміне қарап, жұп бұрыннан некеде деп есептеледі. Маргарет Кэрроллдың айтуынша, үйленбеген әйелдің шашы еркін жатады. Екі суреттің орналасуы 15 ғасырдағы неке және гендерлік рөлдерге қатысты дәстүрлі көзқарасты көрсетеді. Әйел төсекке жақын және бөлмеге терең бойлап тұр, бұл оның үйді күзетуші ретіндегі рөлін көрсетеді және оны тұрмыстық ортада бекітеді, ал Джованни ашық терезеге жақын тұр, бұл оның сыртқы әлемдегі рөлін білдіреді. Арнольфини көрерменге тікелей қарайды; оның әйелі күйеуіне мойынсұнып қарайды. Оның қолы тік көтерілген, бұл оның билік ететін позициясын көрсетеді, ал әйелдің қолы төмен, көлденең, бағынушылық позда. Дегенмен, оның күйеуіне қарауы оның оған тең екенін де көрсетеді, себебі ол төмен сыныптағы әйелдер сияқты еденге қарамастан. Олар Бургундия сарайының өміріне қатысты және сол жүйеде ол оның теңдесі, емес бағыныштысы. Ғалымдар жұптың қолын ұстасу әрекетінің мәнін де талқылайды. Көптеген адамдар бұл әрекетті суреттің мақсатын дәлелдейтін нәрсе деп санайды. Бұл неке шарты ма, әлде басқа нәрсе ме? Панофский бұл әрекетті латын тілінде "некелік ант" деген мағына беретін "fides" актісі деп түсіндіреді. Ол жұптың бейнесін "qui desponsari videbantur per fidem" деп атайды, яғни "некелік ант арқылы некелесіп жатқандар" дегенді білдіреді. Ер адам әйелдің оң қолын сол қолымен ұстап тұр, бұл даудың себебі осы. Кейбір ғалымдар, мысалы Ян Баптист Бедо және Питер Шабакер, егер бұл сурет неке рәсімін көрсетсе, онда сол қолдың қолданылуы некенің морганаттық екенін, құпия емес екенін көрсетеді деп айтады. Морганаттық неке – ер адам өзінен төмен дәрежедегі әйелге үйленген кезде жасалады. Алайда, бұл суретте бейнеленген деп есептелген Джованни Арнольфини мен Джованна Ченаминың мәртебесі мен дәрежесі тең болғандықтан, бұл теория дұрыс емес. Кэрролл Арнольфинидің көтерілген оң қолын "fidem levare" деп аталатын ант беру әрекеті ретінде, ал оның әйелімен қолын ұстауын "fides manualis" деп аталатын келісім әрекеті ретінде анықтайды. Көптеген көрермендер әйелдің жүкті екенін ойласа да, олай емес деп саналады. Өнер тарихшылары осыған ұқсас киінген көптеген әйел қасиеттердің суреттерін келтіреді және бұл стиль сол кезде әйелдер киімдері үшін сәнді болды деп санайды. Арнольфини үшін сән маңызды болған, әсіресе ол мата саудагері болғандықтан. Адам қаншалықты көп киім киген сайын, соғұрлым бай деп есептелген. Әйелдің жүкті емес екендігінің тағы бір көрсеткіші – Джованна Ченами (көптеген ерте ғалымдардың айтуынша, әйелдің сәйкестендірілуі) баласыз қайтыс болды, сондай-ақ Костанца Трента (жақында архивтік деректерге сәйкес мүмкін сәйкестендіру); Төсек бағанасында оюлы фигура бар, бұл жүктілік пен босанудың қасиетті қамқоршысы болған қасиетті Маргарет болуы мүмкін. Төсек бағанасынан үй шаруашылығы міндеттерін білдіретін щетка ілінген. Сонымен қатар, айнаның екі жағында бірге көрінетін щетка және тас кристалдан жасалған дұғалы бұрыш (болашақ күйеу жігіттің танымал сыйы) христиандық екі нұсқауға сілтеме жасай алады: ora et labora (дуа және жұмыс). Жан Баптист Бедоның айтуынша, қорапақ "жала-жаладан тазартады" деген мақалдың символы болуы мүмкін.

Айна

Бөлменің арт жағындағы дөңгелек айнаның жиегіне орнатылған кішкентай медальондар Мәсіхтің құмарлық шегуінен көріністерді бейнелейді және айнаның дөңгелек бетіндегі бейнелерге Құдайдың құтқару уәдесін көрсетеді. Еске алу теориясын одан әрі дамыта отырып, әйел жағындағы барлық көріністер Мәсіхтің өлімі мен тірілісін көрсетеді. Ал күйеу жағындағы көріністер Мәсіхтің өміріне қатысты. Айнаның өзі некеге берген серттерді бақылайтын Құдайдың көзі болуы мүмкін. Кемістіксіз айна сонымен қатар Мәриямның белгілі символы, бұл қасиетті Қыздың мінсіз ұғымы мен тазалығына сілтеме жасайды. Бұл дөңгелек айнадағы бейнеге қатысты. Егер сфералық айна болса, бұрмалау дұрыс көрсетілген, бірақ терезенің сол жақ бөлігі, үстелдің жақын шеті және көйлектің етегінде бұрмалаулар байқалады.

Басқа заттар

Кішкентай ит адалдықты (фидо) бейнелейтін болуы мүмкін, сондай-ақ сағыныш пен берілгендікті. Ол жұптан өзгеше, көрерменнің көзіне тікелей қарайды. Ит, ер және әйелдің сыйы болуы мүмкін. Бай әйелдердің көптегені сарайда қоян-қолтық иттерді серік ретінде ұстаған, бұл олардың байлығын және қоғамдағы мәртебесін көрсетеді. Ит грифон терьері немесе афенпиншер болуы мүмкін. Әйелдің жасыл көйлегі үмітті, мүмкін бала табу үмітін білдіреді. Оның жарқырауы байлықты көрсетеді, себебі матаны осы түске бояу қиын және қымбат болған. Оның ақ қалпағы тазалықты немесе оның үйленгенін білдіруі мүмкін. Жұптың артында неке төсегінің перделері ашылған; қызыл перделер махаббаттың физикалық жағына сілтеу жасауы мүмкін. Алты шоғырлы шамдықтың сол жақ алдыңғы тұғырындағы жалғыз шам, фламандтық дәстүрлі үйлену рәсімдерінде қолданылған шам болуы мүмкін. Терезеден тыс жердегі ағаштағы шиелер махаббатты символдауы мүмкін. Терезе табалдырығында және сандықтағы апельсиндер Адамның күнә жасауынан бұрын Еден бағында болған тазалық пен күнәсіздіктің символы болуы мүмкін. Нидерландыда олар сирек кездесетін және байлықтың белгісі болған, ал Италияда некедегі құнарлылықты білдірген. Ең қарапайымы, бұл жеміс жұптың байлығын көрсетеді, себебі апельсиндердің құны өте жоғары болған. Ер адамның аяқ киімінің үстіне киілетін паттендер, сыртқы жағдайдан қорғау үшін жасалған үй ішіндегі аяқ киімнің үстіне кигізілетін жабын болған. Оның оларды шешіп тастауы, енді адаспайтынын білдіруі мүмкін, бұл оның әйеліне адал екенін көрсетеді, және діни себептермен ол оның қайтысынан кейін қайтадан үйленбеуі мүмкін. Бұл әйелдің суретшінің қайтысынан кейін суреттелгенін дәлелдейтін қосымша дәлел болып табылады. 2018 жылдың қаңтар айында әйелдің киімі BBC Four телеарнасының «Уақытпен тігілу» бағдарламасының тақырыбы болды, оны мода тарихшысы Эмбер Бутчарт талқылады.

Шығу тегі

Суреттің тарихы 1435 жылы Ван Эйк салған датасымен және, болжам бойынша, суретте бейнеленген адамдарға тиесілі болуымен басталады. 1516 жылға дейін ол Габсбургтердің испан сарайында қызмет еткен Дон Диего де Гевараға (1520 жылы Брюссельде қайтыс болған) тиесілі болды (өзі Ұлттық өнер галереясында Майкл Ситтоудың керемет портретінің нысаны). Ол өмірінің көп бөлігін Нидерландыда өткізді және Арнольфинилермен соңғы жылдары таныс болуы мүмкін.