Кіріспе
Уильям Шекспирдің пьесасы
Шекспирдің пьесасы «Кориолан» (/kɒrɪəˈleɪnəs/ немесе /ˌkɔːriːˈleɪnəs/) – Уильям Шекспирдің 1605 және 1608 жылдар аралығында жазылған деп саналатын трагедиясы. Пьеса Римнің аңызға айналған басшысы Гней Марций Кориоланның өміріне негізделген. Шекспир осы пьесаны «Антоний мен Клеопатра» пьесасын жазған жылдары жұмыстады, осылайша олар оның соңғы екі трагедиясы болды. Кориолан – Кориоли қаласында вольсктерге қарсы жасаған әскери ерліктерінен кейін римдік генералына берілген ат. Ол жетістікке жеткен соң консул болуға тырысады, бірақ плебейлерді сыйламауы және трибундармен араздасуы оны Римнен қуғынға ұшыратады. Шет елде ол өзін вольсктерге таныстырып, кейін оларды Римге қарсы соғысқа жетелейді. Риммен бейбіт келісімге келгеннен кейін, ол бұрынғы вольск одақтастарынан қаза табады.
the Shakespeare play
Coriolanus (/k//ɒ//r//i//ə/'/l//eɪ//n//ə//s/ or / /'/l//ɑː// /) is a tragedy by William Shakespeare, believed to have been written between 1605 and 1608. The play is based on the life of the legendary Roman leader Gnaeus Marcius Coriolanus. Shakespeare worked on it during the same years he wrote Antony and Cleopatra, making them his last two tragedies. Coriolanus is the name given to a Roman general after his military feats against the Volscians at Corioli. Following his success he seeks to be consul, but his disdain for the plebeians and mutual hostility with the tribunes lead to his banishment from Rome. In exile, he presents himself to the Volscians, then leads them against Rome. After he relents and agrees to a peace with Rome, he is killed by his previous Volscian allies.
Қысқаша мазмұны
Пьеса Римде Таркин патшаларының қуылғанынан кейін көп ұзамай басталады. Астық қоймалары қарапайым азаматтардан тартып алынғаны үшін көтерілістер болып жатыр. Көтерілісшілер әсіресе Каи Марцийді астықтарының жоғалуы үшін кінәлайды. Көтерілісшілер Менений Агриппа есімді патрицийге, сондай-ақ Каи Марцийдің өзіне кездеседі. Менений көтерілісшілерді тыныштауға тырысады, ал Марций ашық түрде оларды сыйламайды, плебейлер әскери қызметте болмағандықтан астыққа лайық емес дейді. Римнің екі трибуны, Брут пен Сициний, Марцийді жеке түрде айыптайды. Марций, вольск әскерінің майданда екенін естіген соң, Римді тастап кетеді. Вольск әскерінің қолбасшысы Тулл Ауфидий Марциймен бірнеше рет соғысқан және оны өлім жауы деп санайды. Рим әскеріне Коминий қолбасшылық етеді, ал Марций оның орынбасары. Коминий өз әскерін Ауфидийдің әскерімен кездестіргенде, Марций Вольск қаласы Кориолиге қарсы шабуылға шығады. Кориолиді қоршау бастапқыда сәтсіз аяқталады, бірақ Марций қала қақпаларын күшпен аша алады. Соғыстан шаршаған Марций тез арада Коминийге қосылып, қалған вольск әскерлерімен шайқасады. Марций мен Ауфидий жеке шайқасқа түседі, Ауфидийдің сарбаздары оны шайқастан сүйреп әкеткенше күреседі. Оның көрсеткен зор батырлығы үшін Коминий Каи Марцийге Кориолан деген лақап атты береді. Римге оралғанда, Кориоланның анасы Волумния ұлын консул болуға шақырады. Кориолан оған күмәнмен қарайды, бірақ анасының тілегін орындайды. Ол Рим Сенатының қолдауын жеңілдікпен алады және плебейлердің де қолдауын жеңіп алғандай көрінеді. Алайда Брут пен Сициний Кориоланды жеңуді жоспарлап, оның консул болуына қарсы жаңа көтеріліс ұйымдастырады. Осы қарсылыққа тап болған Кориолан ашуға бой алдырып, халық билігінің идеясына қарсы шығады. Ол плебейлерге патрицийлерге билік етуге рұқсат беруді "қағаздардың бүркіттерді шоқып алуына" теңеумен салыстырады. Екі трибун Кориоланды сөздері үшін сатқын деп айыптап, оны елден қууға бұйырады. Кориолан Римді өзінен аластатып жібергенін мәлімдейді. Римнен қуылғаннан кейін Кориолан вольск астанасы Антиумға барады және Ауфидийден Римге кек қайтаруға көмектесуін сұрайды. Оның қиын жағдайына қозғалған және ұлы генералмен бірге шайқасуға құрметті Ауфидий және оның жолдастары Кориоланды қабылдап, Римге жаңа шабуыл жасауға рұқсат береді. Рим үрейленеді және Кориоланды кек қайтару жорығын тоқтатуға көндіруге тырысады, бірақ Коминий мен Мененийдің бәрі де сәтсіз аяқталады. Соңында Волумния ұлымен, Кориоланның әйелі Виргилиямен және олардың баласымен, сондай-ақ адал әйел Валериямен кездесуге жіберіледі. Волумния ұлын Римді қиратудан бас тарттырып, вольсктерді римдіктермен татуластырып, бейбітшілік орнату арқылы атын ақтап тастауға шақырады. Кориолан вольсктер мен римдіктер арасында бейбіт келісімге келеді. Ол вольск астанасына оралғанда, Ауфидий ұйымдастырған қастандықшылар оны сатқындық үшін өлтіреді.
Талдау және сын
А. К. Брэдли бұл пьесаны «Король Лир мен Макбет сияқты» үлкен ауқымда салынған деп сипаттады, бірақ ол осы екі шедеврден маңызды жағынан өзгешеленеді. Шекспирдің трагедиялық кейіпкерлерінің ішінде Кориолан – ең сырлысы, ол римдік қоғамнан оқшаулану себептерін ашу немесе ойшалап айту үшін сирек тоқтайды. Осы тұрғыдан алғанда, ол Макбет, Гамлет, Лир және Клеопатра сияқты Шекспирдің жарық жұлдызды және ойлы кейіпкерлеріне емес, Ахилл, Одиссей және Эней сияқты ежелгі классикалық әдебиеттегі тұлғаларға көбірек ұқсайды. Шекспир заманындағы әдеби туындыларға тоқталар болсақ, Марловтың жаулаушысы Тамбурлайнды айтуға болады, оның әскери мақтанышы Кориоланмен паралельдік табады. Оқырмандар мен көрермендер оны көбінесе жағымсыз кейіпкер деп санайды, себебі оның өткір мақтанышы кейде отандастарының мақтауына қарсылық білдірумен және саяси үлкейту үшін пайдалануға және жала жабуға құштарлық танытпаумен ерекше тепе-теңдік табады. Оның мақтауға құштар болмауы – өзінің мақтанышының көрінісі ретінде қарастырылуы мүмкін; ол тек өзінің бейнесіне қана қызығушылық танытады, ал мақтауды қабылдау оның құндылығы басқалардың пікіріне байланысты екенін білдіруі мүмкін. Бұл пьеса кейінгі кезеңдегі басқа трагедияларға қарағанда сирек қойылады және оны барлық жағынан ұлы деу қиын. (Мысалы, Брэдли оны Шекспир трагедиясы туралы маңызды еңбегіндегі төрт атақты пьесаның қатарына қоспады.) Франк Кермод «Шекспирдің тілі» кітабында Кориоланды «барлық трагедиялардың ішіндегі ең қатал және ең шебер ойластырылған және айтылған пьеса» деп сипаттады. Т. С. Элиот «The Sacred Wood» еңбегінде Кориоланды Гамлеттен артық деп жариялады, онда ол оны Антоний мен Клеопатрамен бірге Бардтың ең үлкен трагедиялық жетістігі деп атады. Элиот Кориолан туралы екі бөлімнен тұратын «Coriolan» (Кориоланның басқаша жазылуы) атты өлең жазды; ол өзінің «Жарамсыз жер» шығармасынан «Сынған Кориоланды бір сәт қайта тірілт» деген жолдармен Кориоланға сілтеме жасады. Кориолан – қазіргі демократиялық елдерде Шекспирдің пьесаларына тыйым салынған азақтап тұрған пьесалардың бірі. 1930 жылдардың соңында Францияда фашистердің қолдануына байланысты оның қойылымына уақытша тыйым салынды, ал Славой Жижек соғыстан кейінгі Германияда оның күшті милитаризміне байланысты тыйым салынғанын атап өтті.
Өнер тарихы
Шекспирдің басқа пьесалары сияқты ("All's Well That Ends Well"; "Антоний мен Клеопатра"; "Афиналық Тимон"), "Кориолан" Реставрацияға дейін сахнада қойылмаған. Бірақ 1660 жылдан кейін оның тақырыбы саяси тұрақсыздық кезеңдері үшін табиғи таңдау болды. Алғашқы белгілі қойылым – 1682 жылы Нахум Тейттің Дрюри Лейнде жасаған қанды бейімделуі. Тейт өзінің бұрынғы "Ричард II" пьесасының тоқтатылуына қарамастан, төрт актіде Шекспирге адал "Кориоланды" ұсынды, ал бесінші актіде Вебстерге тән қантөгіске ұласты. Кейінірек Джон Деннистің "Оның елінің басқыншысы немесе жалмағай реніш" атты адаптациясы 1719 жылы үш қойылымнан кейін сахнадан қуылды. Атауы мен мерзімі Деннистің ниетін көрсетеді – Якобиттердің "Он бесіншісіне" қарсы өткір шабуыл. (Джеймс Томсонның 1745 жылғы нұсқасы да ұқсас ниетпен жасалған, бірақ ол Шекспирдің пьесасына өте аз ұқсайды. Шекспирмен байланысы тікелей емес; Томас Шериданның 1752 жылғы Smock Alley-дегі қойылымы Томсонның кейбір үзінділерін пайдаланған. Дэвид Гаррик 1754 жылы Дрюри Лейнде Шекспирдің мәтініне қайта оралды. Лоуренс Оливье бұл рөлді алғаш рет 1937 жылы "Олд Вик" театрында, ал 1959 жылы "Шекспир ескерткіш театрында" ойнады. Ол қойылымда "Кориоланның" өлім сахнасын жоғары платформадан артқа қарай құлап, сымдарсыз аударылып ілу арқылы көрсетті. 1971 жылы пьеса Манфред Векверт пен Йоахим Теншерт режиссерлік еткен Ұлттық театр қойылымымен "Олд Вик" театрына оралды, сахналық дизайнын Карл фон Аппен жасады. Энтони Хопкинс "Кориолан", Констанс Каммингс "Волумния", Анна Картерет "Вирджилия" рөлдерін ойнады. "Кориолан" рөлінде Алан Говард, Пол Скофилд, Иан МакКеллен, Иан Ричардсон, Тоби Стивенс, Роберт Райан, Кристофер Уолкен, Морган Фримен, Колм Фейр, Ральф Файнс және Том Хиддлстон да ойнады. 2012 жылы Ұлттық театр Уэльс Шекспирдің "Кориолан" пьесасын және Бертольд Брехттің "Кориолан" пьесасын "Кориолан/біз" атты композицияда біріктірді, оны MOD St Athan-дағы қолданыстан шығарылған ангарда қойды. Майк Брукс пен Майк Пирсон режиссерлік еткен қойылымда үлкен кеңістіктегі драмалық оқиға кезінде мәтінді естуге мүмкіндік беретін үнсіз диско гарнитуралары қолданылды. Бұл қойылым сыншылар тарапынан жақсы қабылдады. 2013 жылдың желтоқсанында Donmar Warehouse жаңа қойылымын ашты. Оны Джози Рурк режиссерлік етті, басты рөлде Том Хиддлстон, Марк Гетисс, Дебора Финдлей, Хэдли Фрейзер және Биргитт Хьорт Сорренсен ойнады. Қойылым өте жағымды пікірлерге ие болды. Майкл Биллингтон The Guardian газетінде "Том Хиддлстонның тамаша "Кориоланы" мақтан тұтатын жылдам, тапқыр, ақылды қойылым" деп жазды. Ол сондай-ақ Марк Гатиссті "күлкілі патриций" Менениус рөлінде тамаша деп бағалады. Хелен Льюис "Кориолан" пьесасы туралы, сондай-ақ басқа екі Шекспирдің қойылымдары – Дэвид Теннанттың "Ричард II" және Джуд Лоудың "Генрих V" – бір уақытта сатылып кеткен қойылымдар туралы жазды, "егер сіз осы пьесалардың біріне билет алуға мүмкіндік тапсаңыз, қарызға алыңыз немесе тонаңыз, онда ол "Кориолан" болсын" деп қорытындылады. Пьеса Ұлыбританияда және халықаралық кинотеатрларда 2014 жылдың 30 қаңтарында Ұлттық театрдың тікелей эфирлік бағдарламасының бөлігі ретінде көрсетілді.
Бейімделулер
Бертольд Брехт 1952–1955 жылдары Шекспирдің пьесасын Берлиндегі ансамбль үшін «Кориолан» ретінде бейімдеді. Ол оны жеке тұлға емес, жұмысшылардың трагедиясы етіп, шеттелу әсерін енгізуді көздеді; оның күнделігінде пьесада өзінің көптеген идеяларын тапқанын көрсеткен, сондықтан пьесаны минимал өзгерістермен қоюды жоспарлаған. Брехт 1956 жылы қайтыс болғанда бейімдеу аяқталмаған еді; оны Манфред Векверт пен Йоахим Теншерт аяқтады және 1962 жылы Франкфуртта сахналады. 1963 жылы BBC «Кориоланды» «Бүркіттің қанаттары» (The Spread of the Eagle) атты туындысына қосты. Словакиялық композитор Ян Циккер пьесаны операға бейімдеді, ол 1974 жылы Прагада тұңғыш рет қойылды. 1983 жылы BBC телесериалы «Шекспир» пьесаның нұсқасын жасады. Басты рөлді Алан Ховард ойнады, режиссерлік жұмысын Илайджа Мошинский жүзеге асырды. 2003 жылы Мичиган университетінде Грег Хикстің қатысуымен Корольдік Шекспир компаниясы «Кориолан» пьесасының жаңа қойылымын (тағы екі пьесамен бірге) көрсетті. Режиссер Дэвид Фарр пьесаны ежелгі ритуалдық мәдениеттің жаңғыруын бейнелейтінін айтты және осы көзқарасты көрсету үшін самурайлардың ықпалын пайдаланды. Ол оны «мәнісінде заманауи қойылым» деп сипаттады. «Бұл пьеса демократияның тууы туралы». 2011 жылы Ральф Файнс режиссерлік жасап, «Кориолан» рөлінде өзі ойнады, ал Герард Батлер Ауфидий рөлінде, Ванесса Редгрейв – Волумния рөлінде қазіргі заманғы «Кориолан» фильмін түсірді. Фильм 2012 жылдың мамыр айында DVD және Blu-ray форматтарында шықты. Filmreview.com сайтындағы Rottentomatoes 93% рейтинг берді. Славой Жижек бұрынғы бейімдемелерден айырмашылығы, Файнстің фильмі Кориоланның мінез-құлқын түсіндіруге тырыспай, «радикалды бостандық күрескерінің бірегей бейнесін» көрсетеді деп мәлімдеді, оны ол Че Геварамен салыстырды, Жижек оны «революционер де «өлтіру машинасы» болуы керек» деп сипаттады. 2019 жылы Tanghalang Pilipino филиппин тіліне аударылған трагедияны сахналады. Аудармасын Гвелан Варела Луарка жасады, режиссері Карлос Сигион Рейна болды. Пьесада TP Actors Company-ның аға мүшесі Марко Вианя Кориолан рөлінде ойнады, оған қарсы Брайан Сай Туллус Ауфидий рөлінде, ал Франсис Макил Игнасио мен Шерри Лара Волумния рөлін кезекпен орындады. Олармен бірге Джонатан Тадиоан Менений рөлінде, JV Ibesate Велут рөлінде, Дорай Даяо Брут рөлінде және Tanghalang Pilipino актерлерінің тобы өнер көрсетті.
Парадия
Атау кейіпкерінің есімінің классикалық латын тіліндегі айтылуында IPA бойынша "[aː]" дыбысы естіледі, ал ағылшын тілінде a әдетте "[eɪ]" деп айтылады. Кен Людвигтің "Буффало үстіндегі ай" атты пьесасында осы айтылуға байланысты әзіл бар, ал "The Complete Wrks of Wllm Shkspr (Abridged)" пародиасында ол "анус ойыны" деп аталады. Шекспирдің айтылу жөніндегі нұсқаулары екі айтылудың да қабылданатынын көрсетеді. Коул Портердің "Brush Up Your Shakespeare" әні, "Kiss Me, Kate" мюзиклінен: "Егер ол сіздің мінез-құлқыңыз қорқынышты десе, / Оны Coriolanus-қа тепсіңіз". "Кориолан" трагедиясына негізделген және бос өлеңмен жазылған "Зыянды құйрықтар" – конспирологиялық теорияларды жоққа шығаратындарды сатирикалық сынға алатын туынды. Философ Чарльз Пигденнің осы еңбегі "Конспирологиялық теориялар: философиялық тартыс" (Ashgate 2006) жинағында жарияланды.