Кіріспе

Ежелгі Римдегі азаматтық (civitas) – заңдарға, мүлікке және басқаруға қатысты еркін адамдарға берілген ерекше саяси және құқықтық мәртебе болды. Ежелгі Римнің азаматтығы күрделі және көптеген заңдарға, дәстүрлерге және мәдени практикаларға негізделген. Азаматтықтың түрлі түрлері болды, олар адамның жынысына, әлеуметтік тобына және саяси байланыстарына қарай белгіленді, ал азаматтың міндеттері мен күтілетін үміттері Рим империясы тарихы бойында өзгеріп отырды.

Тарих

Қазіргі уақытта азаматтық құқықтарды егжей-тегжейлі сипаттайтын ең көне құжат – б.з.д. 449 жылы бекітілген Он екі тақта. Тақталардың мәтінінің көп бөлігі тек фрагменттер түрінде сақталған, бірақ Ежелгі Рим дәуірінде Тақталар Рим форумында барлығына көру үшін толықтай жарияланған. Тақталарда азаматтардың сот процесіне қатысу, мүлік, мұрагерлік, өлім және (әйелдер үшін) қоғамдық мінез-құлық мәселелеріндегі құқықтары баяндалған. Рим Республикасы кезінде үкімет Римде әр бес жыл сайын халық санағы жүргізіп, азаматтар мен олардың үй шаруашылықтарының тізімін жасайтын. Рим империясының кеңеюімен санақ жүргізу практикасы да тарады. Рим азаматтары өздерінің азаматтық құқықтарын сақтап қалу үшін мемлекетке белгілі бір міндеттерді (munera publica) орындауға міндетті болған. Азаматтық міндеттерді орындамау артықшылықтардан айырылуға алып келген, мысалы, Екінші Пуникалық соғысында әскери қызметтен бас тартқан ер адамдар дауыс беру құқығын жоғалтып, сайлау округтерінен шығарылған. Римнің кез келген провинциясында тұратын әрбір адам санаққа тіркелуге міндетті болған. Азаматтық міндеттердің нақты ауқымы ғасырлар бойы өзгеріп отырған. Рим құқығының көп бөлігі азаматтық құқықтар мен функцияларына қатысты заңдық прецеденттерге негізделген. Римдік жазушы Валерий Максимнің еңбектерінен көрініп тұрғандай, кейінгі ғасырларда римдік әйелдер Форумда еркін араласып, өздерінің мәселелерін өз еркімен көтере алған, егер олар өз отбасысының дәрежесіне лайық мінез-құлық танытса. Дигест сот присяжныйларының шешімдерін және олардың рим құқығын түсіндірулерін, сондай-ақ римдік құқықшылардың жазбаларын сақтаған.

Каракалла жарлығы

Каракалла жарлығы (латын тілінде Constitutio Antoniniana: "Антониннің қаулысы") – Рим императоры Каракалланың 212 жылы шығарған жарлық. Онда Рим империясының барлық еркін ер адамдарына толық римдік азаматтық берілуі тиіс екені және империядағы барлық еркін әйелдерге римдік әйелдермен бірдей құқықтар берілуі тиіс екені жарияланды. Бірақ бұл, соғыста жеңіліп римдіктерге бағынған адамдар – дедитицийлер мен босатылған құлдарға қатысты емес. Каракалладан бұрынғы ғасырда римдік азаматтық өзінің эксклюзивтілігін жоғалтып, Рим империясының түрлі провинцияларындағы тұрғындар мен клиенттік елдердің патшалары сияқты ақсүйектер арасында қол жетімдірек болған. Дегенмен, жарлыққа дейін провинция тұрғындарының көп бөлігі римдік азаматтар емес еді және олар латын құқықтарын иеленді. Киелі кітаптағы Елшілердің істері кітабында апостол Павелдің туғаннан римдік азамат болғаны айтылады – алайда, оның азаматтығының дәрежесі нақты көрсетілмеген. Бұл факт Павелдің өмірі мен христиан дінінің тағдырына зор әсер еткен.

Латын

Латиндар – латындық құқықтарға (ius Latii) немесе ius commercii және ius migrationis (көші-қон құқығы) құқықтарына ие болған, бірақ ius conubii құқығына ие емес азаматтар тобы. "Латиндар" термині бастапқыда латындықтарға, Латын соғысының соңында Римнің бақылауына өткен Латын лигасының азаматтарына қатысты, бірақ кейіннен ұлттық немесе этникалық емес, құқықтық жағдайды білдіретін атауға айналды. Латындық құқықтар мәртебесі бостандыққа шыққандар, қылмыс жасаған римдік азаматтар немесе колонияға қоныстанғандар сияқты түрлі азаматтарға берілуі мүмкін.

Қоғам

Рим заңына сәйкес, Риммен шарт арқылы одақтасқан басқа мемлекеттердің азаматтарына социо статусы берілді. Socii (сондай-ақ foederati деп те аталады) әскери қызметтің белгілі бір деңгейін келісу арқылы римдік заң бойынша белгілі бір құқықтарға ие бола алатын, яғни рим магистраттары мұндай мемлекеттерден рим легиондарына сарбаздар шақыруға құқылы болды. Дегенмен, бір кезде Риммен басып алынған foederati мемлекеттері келісім-шарттарының мәртебесіне байланысты Римге салық төлеуден босатылды. Социоға берілген құқықтарға наразылықтың өсуі және легиондардың күшін арттыру қажеттілігі (ұзаққа созылған Югурт соғысы мен Кимвр соғысының салдарынан) 91-87 ж.ж. әлеуметтік соғысқа әкеп соқты, онда Италиялық одақтастар Римге қарсы көтеріліс жасады. 90 ж. қабылданған Lex Julia (толық аты Lex Iulia de Civitate Latinis Danda) әлеуметтік соғысқа қатыспаған немесе жаулықты дереу тоқтатуға дайын болған барлық латын және социо мемлекеттеріне рим азаматтарының (cives Romani) құқықтарын берді. Соғыс аяқталғаннан кейін бұл шешім Галлия Цисальпинадан басқа барлық итальяндық социо мемлекеттеріне таратылды, социо және латын заңдық және азаматтық мәртебелері ретінде толығымен жойылды.

Провинциалдар

Провинциалдар – Римнің ықпалына немесе бақылауына түскен, бірақ тіпті foederati-лерге берілген құқықтардан да мүшкел болған адамдар, көбінесе тек ius gentium (Рим билігіндегі халықтарға ортақ қағидалар мен заңдар) құқықтарына ие болды.

Перегрини

Пергре́н (көпшесі peregrini) – бастапқыда Римнің толық құқықты азаматы емес, яғни римдік азаматтардың қатарына жатпайтын кез келген адамды білдірген. Рим заңдарының кеңейіп, құқықтық жағдайлардың әртүрлі деңгейлерін қамтуымен бұл термин қолданылу жиілігі азайды, бірақ пергрени термині латиндер, одақтастар (socii) және провинциялықтар, сондай-ақ шетел мемлекеттердің поддандыларын қамтыды.

Әр түрлі әлеуметтік топтар үшін азаматтық

Римдегі белгілі бір әлеуметтік топқа жататын адамдар азаматтықтың өзгертілген түрлерін пайдаланған. Римдік әйелдердің азаматтық құқықтары шектеулі болды. Оларға дауыс беруге немесе мемлекеттік немесе қоғамдық лауазымдарға сайлануға рұқсат етілмеді. Байлар құрылыс жобаларын қаржыландыру арқылы немесе діни рәсімдер мен басқа да шараларды демеу арқылы қоғамдық өмірге қатыса алатын. Әйелдер мүлікке ие болуға, кәсіппен айналысуға және ажырасуға құқылы болды, бірақ олардың заңдық құқықтары уақыт өте келе өзгерді. Республика дәуірінде некелер саяси одақ құрудың маңызды тәсілі болды. Римдік әйелдер көбінесе әкесінің (pater familias) немесе ең жақын еркек туысының қамқорлығында болып өтті. Римнің қарастырылатын мемлекеттерінің азаматтары мен одақтастары (socii) латын құқықтары сияқты Рим азаматтығының шектеулі түрін алуға құқылы болды. Мұндай азаматтар Рим сайлауларында дауыс бере алмайтын немесе сайлана алмайтын. Азат етілгендер – бұрынғы құлдар, бостандыққа шыққандар. Оларға азаматтық автоматты түрде берілмеді және атқарушы лауазымдарға үміткер болу сияқты кейбір құқықтарынан айырылды. Азат етілген ерлер мен әйелдердің балалары бос азаматтар ретінде дүниеге келді; мысалы, ақын Горацийдің әкесі азат етілген адам болған. Құлдар мүлік ретінде қарастырылып, заң алдында жеке тұлға ретінде танылмайтын. Уақыт өте келе олар Рим заңнамасымен қорғалатын болды. Кейбір құлдар көрсеткен қызметтері үшін немесе қожайындары қайтыс болған кездегі өсиет бойынша босатылды. Бостандыққа шыққаннан кейін, олар римдік қоғамға қатысуға кедергілерге тап болмады, тек әлеуметтік айыпталудан басқа. Адамның туғаннан емес, заң арқылы азамат бола алатыны туралы қағида рим мифологиясында бекітілген; Ромул сабиндықтарды жеңген кезде, ол Римдегі соғыс тұтқындарына азаматтық беруге уәде берді.

Құқықтар

Рим азаматтары рим қоғамында түрлі артықшылықтарға ие болды. Ер азаматтар дауыс беру құқығына (ius suffragi) және мемлекеттік лауазымға ие болу құқығына (ius honorum, бұл құқық тек аристократияға ғана қолжетімді болды) ие болды. Олар сонымен қатар ius vitae necisque, яғни "өмір мен өлім үстінен билік ету құқығына" ие болды. Рим отбасының басшысы (pater familias) кез келген жастағы баласын заңмен жазалай алатын, яғни өлтіруге құқығы болды, бірақ көбінесе бұл құқық жаңа туған баланы тәрбиелеу туралы шешім қабылдағанда қолданылды. Басқа да жалпы құқықтарға мыналар кірді: меншік құқығы (ius census), келісімшарт жасау құқығы (ius commercii), ius provocationis, сот шешіміне шағымдану құқығы. Римдік емес адамдардың римдік азаматтыққа қол жеткізуі рим билігіндегілер үшін тұрақтылықты арттырды, ал азаматтықтың түрлері бойынша жіктелу жүйесі рим билеушілеріне провинциялардағы жергілікті элиталармен ынтымақтастықта жұмыс істеуге мүмкіндік берді.

Римдіктер, римдік ұлтшылдық және оның жойылуы

Римдіктердің қоныстануы және ұрпақтардың алмасуымен Рим аумағында жаңа біріктіруші сезім пайда бола бастады – «римдік өмір салты» немесе Романита. Бұрын Еуропаны бөліп келген тайпалық сезім (бірақ толыққанды емес) жоғала бастады және Римнен әкелінген жаңа, ұлттық патриотизммен үйлесті. Романита, романдық немесе романдықтар парс оксиденталистің біртүтастығының соңғы жылдарына дейін сақталды. Осы кезде кельттік текті ескі тайпалық және протофеодализм, ол кезде күйреуге ұшыраған, германдық текті жаңа этностармен қайта жандана бастады. Бұл туралы Григорий Турскийдің жазбаларында айтылады, ол галло-римдік-франк дихотомиясын қолданбай, Галлиядағы сол кездегі әр тайпаның (арверни, турони, лемовичи, турнакендер, битуригелер, франци және т.б.) аттарын қолданады. Ол өзін галло-римдік емес, арверн деп санайды. Жергілікті тұрғындар мен франктар арасындағы қарым-қатынас римдіктер мен варварлардың арасындағы қарым-қатынас емес, Григорийдің жағдайындағыдай, арверндер мен франктардың (франци) теңдес қарым-қатынасы ретінде қарастырылды. Сондай-ақ, Хлодовик I Галлияда туған, сондықтан Каракалла жарлығына сәйкес туғаннан Рим азаматы деп танылды, император Анастасий I Дикор оны Галлияның консулы ретінде мойындады, осылайша оның билік позициясы нығайтылды. Оның галло-римдік поддандылары оны Римнің заңды вице-патриоты деп санады. Романитаның мұндай күрт жоғалып кетпегенін түсіну керек, оның әсері ғасырлар өткен соң Карл Ұлы және Translatio imperii кезеңдерінде байқалды.