Кіріспе
Португалия Корольдігі 1373 жылдан бері Англиямен одақтас болған, сондықтан Португалия Республикасы Біріккен Корольдіктің одақтасы еді. Дегенмен, Португалия 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан бастап 1916 жылдың басына дейін бейтараптығын сақтады. Алайда, сол бір жарым жылдың ішінде Германия мен Португалия арасында көптеген қақтығыстар болды. Португалия британдық тараптың көмек сұраныстарын қанағаттандыруды және Африкадағы отарларын қорғауды қалағандықтан, 1914 және 1915 жылдары Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасымен шектес Португалиялық Анголаның оңтүстігінде неміс әскерлерімен шайқастың тууына себеп болды (Анголадағы неміс әскери операциясын қараңыз). Германия мен Португалия арасындағы шиеленіс Германияның теңіз асты қайықтары арқылы жүргізген соғысының нәтижесінде де туды, ол Португалия өнімдері үшін ең маңызды нарық болған Ұлыбританияны блокадалауға тырысты. Соңында, 1916 жылы португалдық порттарда ұсталған неміс кемелері тәркіленді, бұған Германия 1916 жылдың 9 наурызында соғыс жариялап, Португалия да оған жауап ретінде соғыс жариялады. Барлығы 1916 жылдан 1918 жылға дейін неміс теңіз асты қайықтарымен 91 португалдық кеме батып, 5 кеме зақымданды, нәтижесінде кем дегенде 170 адам қаза тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыста шамамен 12 000 португалдық әскер, соның ішінде колониялық майдандағы қарулы күштерінде қызмет еткен африкалықтар қаза тапты. Әртүрлі есептер бойынша, азаматтық халықтың қазасы 220 000-нан асып түсті: 82 000-ы азық-түлік жетіспеушілігінен, ал 138 000-ы испан қызбасынан қайтыс болды.
The Kingdom of Portugal had been allied with England since 1373, and thus the Republic of Portugal was an ally of the United Kingdom. However, Portugal remained neutral from the start of World War I in 1914 until early 1916. However, in that year and a half there were many hostile engagements between Germany and Portugal. Portugal wanted to meet British requests for aid and protect its colonies in Africa, causing clashes with German troops in the south of Portuguese Angola, which bordered German South West Africa, in 1914 and 1915 (see German campaign in Angola). Tensions between Germany and Portugal also arose as a result of German U boat warfare, which sought to blockade the United Kingdom, at the time the most important market for Portuguese products. Ultimately this led to the confiscation of German ships interned in Portuguese ports in 1916, to which Germany reacted by declaring war on 9 March 1916, quickly followed by Portugal's reciprocal declaration. In total, from 1916 to 1918, about 91 Portuguese ships were sunk and 5 damaged by German U boats, causing at least 170 casualties. About 12,000 Portuguese troops died during World War I, including Africans who served in its armed forces on the colonial front. Civilian deaths by some estimates exceeded 220,000: 82,000 caused by food shortages and 138,000 by the Spanish flu.
1914 жыл
Шілде: Германия және Ұлыбритания империялары Португалияның Анголасын бөлу мүмкіндігі туралы құпия келіссөздер жүргізді; мұндай жағдайда, жердің көп бөлігі немістердің қолына өтуі мүмкін еді. 1912 жылы «Ангола лигасы» (Ангола бунды) немістердің билікті басып алуын қолдау үшін құрылған. Тамыз-қыркүйек: Африкада неміс және португал отаршыл әскерлері арасында ұсақ шайқастар болды, сондай-ақ немістер тайпалық көтерілістерді ұйымдастырды. 24 тамыздағы Мазиуа шабуылы: Германияның шағын күші Португалияның Мозамбигіндегі Мазиуадағы португал бекінісіне шабуыл жасады, нәтижесінде Бірінші дүниежүзілік соғыстағы португалдықтардың алғашқы құрбандары туды. Германияның орталық үкіметі толық жауапкершілікті мойындады және ресми түрде кешірім сұрады. Қыркүйек: Португалия үкіметі Анголаның оңтүстік шекарасына күштер жіберді. Соғыс басталғаннан кейін Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасы мен Ангола арасындағы шекара ашық күйінде қалды. Немістер осы арқылы азық-түлік, және мүмкін қару-жарақ жеткізуді үміттенеді. Алайда, португалдық колониялық үкімет бұған қарсы болды және барлық сауданы тоқтатуға тырысты. Анголадағы бірнеше неміс азаматы қамауға алынды. Қазан: 1600 әскер Ұлыбритания кемелерімен Португалия Анголасына, ал 1527 әскер Португалиядан Мозамбикке жеткізілді.
1915 жыл
Қараша: Моура Мендес басқаратын 1527 сарбаз Мозамбикке келді. Екінші күштің міндеті – немістерден Кьонга үшбұрышын қайта басып алу болды.
1916 жыл
Португалия британдықтардың португал порттарындағы тұтқындалған неміс кемелерін тәркілеу туралы өтінішін қабылдағанда, Германия Португалияға соғыс жариялап, португалдарды соғысқа мәжбүр етті. 23 ақпан: Британдықтардың өтініші бойынша Лиссабондағы португал әскери-теңіз дивизиясының командирі Лиссабонда 36 неміс және австро-венгерлік кемені басып алды. Әр кемеге португалдық экипаж отырғызылды және португал туы көтерілді. Бұл "ұлттың экономикалық жағдайының қажеттіліктері" үшін жасалды. Португалия кемелерді тәркілемеді, олар "көлік және басқа да мақсаттар үшін" қайта жарақталады. 25 ақпан: Португалияның басқа порттарында тағы 80 неміс және австро-венгерлік кеме болды, олардың жалпы тоннажы 3 наурыздан асты. Осы күнге дейін Португалия Гоадағы Мормугаодағы барлық неміс кемелерін басып алды. 9 наурыз: Германия Португалияға соғыс жариялады, ал Португалия да жауап ретінде соғыс жариялады. Португалия үкіметі әскерлерінің Батыс майданға қатысуын ұйымдастыра бастады. Содан кейін Португалия Осман империясындағы консулдықтарын жаба бастады. (Османдықтардың Португалияда өкілдігі болған жоқ.) 15 наурыз: Австрия-Мажарстан Португалияға соғыс жариялады. 9 маусым: Қаржы министрі Афонсу Коста одақтастардың экономикалық конференциясына қатысты, онда Германия Францияға Эльзас-Лотарингияны (1871 жылдан бері басып алынған) және Португалияға Мозамбиктегі Кионганы (1894 жылдан бері басып алынған) қайтаруы керек деп шешілді, бұл бейбіт келісімге шарт болды. 15 шілде: Британ үкіметі Португалияны одақтастардың әскери операцияларына қатысуға ресми түрде шақырды. 22 шілде: Португалия экспедициялық корпусы (Corpo Expedicionário Português, CEP), генерал Нортон де Матос басқаруымен, 30 000 сарбаздан тұратын күшпен Португалияның Танкос қаласында құрылды. 7 тамыз: Португалия Парламенті Ұлыбритания үкіметінің шақыруымен Португалияның соғысқа қатысуын қабылдады. Португалияның соғыс күштері 55 000 жаяу әскерге, сондай-ақ 1 000 артиллерияшыға жетті, олар Францияға айына 4 000 сарбазбен жіберілді. Тек алғашқы екі дивизия ғана Францияға жетті. Сонымен қатар, Португалия Африкадағы колонияларында күш жұмсады: Мозамбикте неміс колониялық күштерінен қорғану үшін, ал Анголаның оңтүстігінде немістердің ықпалымен туған жергілікті наразылықтарға қарсы. 3 желтоқсан: Макс Валентинер басқарған "Корпедия" кемесі Мадейрадағы Фуншаль портына кірді және үш кемені торпедалап батырды: CS Dacia және Surprise. Француздық "Surprise" канонерлік қайығының командирі мен оның 34 экипажы (7 португалдық) шабуылда қаза тапты. Бұрын Касабланка мен Дакар жағалауларында соғыс жұмыстарын жүргізген Dacia британдық кабель тасу кемесі, Германияның Оңтүстік Америка кабельін Франциядағы Брестке ауыстыру процесінде болды. Шабуылдан кейін немістер Фуншальді екі сағат бойы Мадейрадағы батареялардан бомбалады. Мадейрадағы батареялар жауап берді және немістерді кері шегінуге мәжбүр етті. 26 желтоқсан: Француз үкіметі Португалиядан Францияға 20-30 ауыр артиллериялық батареяны басқару үшін артиллериялық экипаждарды жіберуді сұрады.
1917 жыл
Бірнеше португал әскері Канаданың орман шаруашылығы корпусымен бірлесіп, ағаш тапшылығына көмектесу үшін Ұлыбританиядағы Жаңа Орманға жіберілді. Олардың асханасының тас шамырауы олардың ескерткіші ретінде сақталған, ол Португалдық шатыр деп аталады. 3 қаңтар: Ұлыбританиямен келісімшарт жасалып, Португалияның Батыс майданға қатысуы реттелді. Португалиялық CEP әскерлері BEF (Британ экспедициялық күштері) құрамына қосылуға тиіс еді. 7 қаңтар: Француздардың артиллерия бригадалары сұранысына жауап беру үшін тәуелсіз ауыр артиллерия корпусы (Corpo de Artilharia Pesada Independente, CAPI) құрылды. Португалияның жоғары қолбасшылығының басқаруымен бұл бөлім 25 ауыр артиллерия батареясын басқаруға тиіс болды. 2 ақпан: Португалия әскерлері Брест портына (Бретань) келді. 23 ақпан: CEP-тің екінші контингенті Францияға кетеді. 4 сәуір: Португалия әскерлері майданға жетті. Португалиялықтардың алғашқы құрбаны - жауынгер Антонио Гонсалвес Курадо болды. 30 мамыр: CEP бірінші дивизиясының бірінші жаяу әскер бригадасы майданның бір секторын басып алды. 4 маусым: Немістер Бірінші бригада қорғаған секторға шабуыл жасады. 16 маусым: Екінші жаяу әскер бригадасы майданның тағы бір секторын басып алды. 4 шілде: Азор аралдарындағы Понта-Делгаданы бомбалады және төрт адам қаза тапты. АҚШ-тың әскери-теңіз флотының "Орион" кемесі 3 дюймдік оқпен жауап берді, бұл U 155 кемесіне кері шегінуге себеп болды. 10 шілде: CEP бірінші дивизиясы португал секторындағы жауынгерлік майданның жауапкершілігін өз мойнына алды. Ол генерал Ричард Хэйкингтің қолбасшылығындағы британдық армияның XI корпусына бағынышты болды. CEP үшінші жаяу әскер бригадасы майданның бір секторын басып алды. 23 қыркүйек: Екінші дивизияның құрамына кіретін Миньо бригадасы (Brigada do Minho) деп аталатын Төртінші бригада майданға жетті. 17 қазан: Португалияның француз соғысына тікелей қолдау көрсетуін білдіретін алғашқы португалдық CAPI артиллерия сарбаздары Францияға келді. Француздар оларды Corps d'artillerie lourde portugais (CALP) деп атады. 5 қараша: Португалиялық командалық фронттағы өз секторы үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Осы уақытқа дейін ол генерал Генри Хорнның Британдық бірінші армиясының қол астында болды. 1917 жылдың соңы: Генерал Пол фон Леттов Ворбектің неміс отаршылдық күші Мозамбикке жақын маңдағы Германияның Шығыс Африкасынан британдық күштермен ұзаққа созылған шайқастардан кейін кірді. 12 желтоқсан: екі неміс U- қайығы және (капитан Макс Валентинер) тағы да Фуншалды бомбалады. Шабуыл 30 минутқа созылды, 40 оқ атылды. Үш адам қаза тауып, 17 адам жарақат алды, бірнеше үйлер мен Санта-Клара шіркеуі зардап шекті. 17 желтоқсан: U 156 португал кемесі Азорианоны (үш мачталы ағаш шкуна) Азор аралдарының оңтүстік-шығысында тоқтатып, суға батты. 26 желтоқсан: U 157 (капитан Макс Валентинер) Азорда португалдық Lidia кемесін батты.
1918 жыл
17 ақпан: SM U 157 (капитаны Макс Валентинер) Оңтүстік Африка жағалауында португалдық «Эстрелла де Биссао» кемесін батырды. 16 наурыз: Португалия артиллериялық батареялары қимылға кірісті. 27 наурыз: Неміс шабуылы португал сарбаздарын жауынгерлік іс-қимылдардан босатуға кедергі келтірді. Португалияның үшінші дивизиясы Францияға жіберілмегендіктен, португал армиясы ешқандай күш алмады. Португал сарбаздары ұзақ уақыт майданның алдыңғы қатарында болды, сондықтан олар майданның ең шаршаған сарбаздарының қатарында болды. 6 сәуір: Португал сарбаздарының жағдайы соншалықты қиын болды, британдықтар оларды босатуға шешім қабылдады. CEP қайта ұйымдастырылуы керек еді, Бірінші дивизия резервтік күш ретінде артқа, ал Екінші дивизия генерал Хакингтің басшылығымен Британ армиясының Он бірінші корпусына қосылуы керек еді. Хакинг португал әскерлерін тексеріп, 9 сәуірден бастап Екінші дивизияны артқа жіберуді шешті, бірақ бұл орындалмады. Неміс әскерлері британдықтарға шабуыл жасап, оларды шегінуге мәжбүр етті. Босатылмаған португалдық әскерлер өз секторларында неміс шабуылына тойтарыс беруге мәжбүр болды. 9 сәуір: Португалияда «Ла Лис шайқасы» деп белгілі болған, немесе британдықтар үшін «Георжетт операциясы» немесе «Эстере шайқасы» немістердің ауыр артиллериялық оқ жауынымен басталды, содан кейін улы газдарды кеңінен қолдана отырып, неміс шабуылы жүрді. Неміс алтыншы армиясы сегіз дивизияны (шамамен 100 000 адам) және қарқынды артиллериялық атысты қолданды. Португалдықтарда 20 000 сарбаз және 88 зеңбірек болды. Нәтижесінде Екінші дивизия шайқаста қырылды. CEP 327 офицер мен 7 098 сарбазды жоғалтты, бұл оның тиімді жауынгерлік қабілетінің шамамен 35 пайызын құрады. Аман қалғандар артқа жіберілді, кейбір бөлімдері кейінірек Британ армиясына қосылды. Осы шайқаста португал әскери тарихындағы ең батыл ерліктердің бірі жасалды, өйткені қарапайым сарбаз Анибал Мильхайс (командирінің сөзімен «Мильон сарбазға тең солдат») тек өз машиналық мылтығымен кері шегінетін одақтас күштерді қорғады, оларға қайта топтасуға және қайта орналасуға мүмкіндік берді. Ол екі неміс полкін жеңіп, қалған неміс күштерін өзінен айналып өтуге мәжбүр етті. Олар қатты қаруланған бекініс екенін ойлады және оны жеңуге тырыспады. Оқ-дәрісі біткен соң, ол майданнан қашып кетті. Жолда адасып, үш күн бойы тамақтандырылмады, тек Португалиядан отбасы жіберген тәтті бадамдарды жеді. Адамдардан қол үзген және шаршаған ол, батпақтың ішінде британдық майорды судан құтқарып алды. Майор оны одақтастар лагеріне алып барды және Мильхайс жасаған ерлік туралы айтты. Шілде: Генерал Томас Антонио Гарсия Росадо қалған CEP-тің жаңа бас қолбасшысы болып тағайындалды. Шілде: Генерал Леттов Ворбектің басшылығымен неміс күштері Португалияның Шығыс Африкасындағы Намакурраны басып алып, маңызды қару-жарақ пен жабдықтарды тартып алды. Португалдық бекіністеріне қарсы жасалған ұсақ шабуылдар оның күштерін қайта толықтыруға көмектесті. 4 шілде: CEP Бірінші дивизиясы генерал Уильям Бердвуд басқаратын британдық Бесінші армияға бағынды. 25 тамыз: Генерал Гарсия Росадо Франциядағы CEP басшылығын қабылдады. U 157 португалдық «Глория» кемесін Мадейра аралының Порто-Сантосынан 48 шақырым қашықтықта батырды. 22 қыркүйек: U 157 португалдық «Гайя» кемесін Азор аралдарына жақын жерде батырды. 14 қазан: 1918 жылдың 14 қазанындағы шайқаста Лотар фон Арнольд де ла Периер басқарған кеме португалдық патрульдік қайық NRP Augusto Castilho-ны Карвалхо Араухо басқарып, бірнеше сағаттық шайқастан кейін батырды. 11 қараша: Германия одақтастар ұсынған келісімді қабылдады. Соғыс аяқталды. Соғыс Португалияда 8 145 адамның қаза болуына, 13 751 адамның жаралануына және 12 318 адамның тұтқынға түсуіне немесе жоғалуына әкелді. Теңізде 96 португал кемесі (100 193 тонна) батып, 5 португал кемесі (7 485 тонна) неміс суасты қайықтарымен зақымдалды.
1919 жыл
19 қаңтар: Профессор Эгас Монис Францияның Версаль қаласында өткен Бейбітшілік конференциясында португалиялық делегацияны басқарды. Версаль шарты бойынша Германия, неміс Шығыс Африкасымен (қазіргі материктік Танзания) байланысты Кионга портын Португалияға өткізді. Бұл Португалияның Бірінші дүниежүзілік соғысқа жеңімпаз одақтастар тарапынан қатысқандығы үшін алған жалғыз аумағы еді.
1921 жыл
19 қараша: Австрия-Мажарстанның соңғы императоры Карл I Португалияның Мадейра аралына жер аударылды, және 1922 жылғы 1 сәуірде қайтыс болғанға дейін сол жерде тұрды. 1917 жылы ол Франциямен бейбіт келіссөздерге құпия түрде баруға тырысты. Оның сыртқы істер министрі Оттокар Чернин Германияны да қамтитын жалпы бейбіт келісімге келуге мүдделі болғанмен, Карл өзі француздармен келіссөздер жүргізе отырып, бельгия армиясының офицері, өзінің інісі, Парма князі Сикст арқылы делдалдыққа қолданып, жеке бейбіт келісім жасауға дайын екенін көрсетті. 1918 жылғы сәуірде бұл әрекет туралы ақпараттар тарағанда, Карл француз премьер-министрі Жорж Клемансо Карлдың қолымен жазылған хаттарды жариялағанға дейін қатысқандығын жоққа шығарды. Бұл Черниннің отставкасына және Австрия-Мажарстанды Германиямен әріптестікте одан да тәуелді ететін жағдайға түсірді. Жаңадан қалпына келтіруге тырысудың алдын алу мақсатында, Одақтас державалар кеңесі Мадейраны бұрынғы императордың жер аудару орны ретінде бекітті, себебі ол Атлант мұхитында шалқап жатыр және күзету оңай болды.