Кіріспе

Фракия тайпалары мен патшалықтарының одағы (б.з.д. V ғасырдан б.з.д. III ғасырға дейін)

Одрисия патшалығы (/oʊ/'/d//r//ɪ//ʒ//ə//n/; Ежелгі грек тілінде: Βασίλειον Ὀδρυσῶν) – б.з.д. V ғасырдың басы мен б.з.д. III ғасырдың басына дейін гүлденген ежелгі фракиялық мемлекет. Қазіргі Болгария, оңтүстік-шығыс Румыния (Солтүстік Добруджа), солтүстік Грекия және Еуропалық Түркияда орналасқан бұл мемлекет Одристердің үстемдігінде болған тайпалардың бірігуінен құралды және Шығыс Балқанда пайда болған алғашқы ірі саяси бірлестік болды. Одрисия патшалығын патша Терес I құрды, ол 480-79 жылдардағы Грекияға жасалған сәтсіз шабуылдан кейін Еуропадағы парсылардың ыдырауынан пайдаланды. Терес және оның ұлы Ситалкс кеңею саясатын жүргізіп, патшалықты сол заманның ең қуатты мемлекеттерінің біріне айналдырды. Тарихының көп бөлігінде ол Афинаның одақтасы болып қала берді және тіпті Пелопоннес соғысына оның жағында қатысты. Б.з.д. 400 жылға қарай мемлекет әлсіреудің алғашқы белгілерін көрсетті, бірақ шебер Котис I қысқа ғана қайта жаңғыру кезеңін бастады, ол 360 жылы оның қаза тауып өлгенше жалғасты. Содан кейін патшалық ыдырады: Оңтүстік және орталық Фракия үш Одрисия патшалығына бөлінді, ал солтүстік-шығыс Гета патшалығының билігіне қарады. Үш Одрисия патшалығын б.з.д. 340 жылы Филипп II басқарған Македония патшалығы жаулап алды. Б.з.д. 330 жыл шамасында Сеутх III кішкентай Одрисия мемлекетін қайта құрды және Сеутхополис деп аталатын жаңа астананы құрды, ол б.з.д. III ғасырдың бірінші жартысына дейін сақталды. Содан кейін Одрисия мемлекетінің сақталуына нақты дәлелдер жоқ, тек үшінші Македония соғысында шайқасқан күмәнді Одрисия патшасы Котис туралы мәлімет бар. Одрисияның орталық аймағы б.з.д. I ғасырдың соңында Сапае патшалығына қосылды, ол 45-46 жылдары Римнің Фракия провинциясына айналды.

Тракия және оның ерте тарихы

Ежелгі фракиялықтардың өздеріне тән жазу дәстүрі болмағандықтан, олардың тарихын қайта құрудың ең маңызды көздері археологиялық қалдықтар, монеталар, сондай-ақ ежелгі грек тарихшыларының куәліктері болып табылады. Аталған тарихшылар фракиялықтарды көптеген халық деп санап, олардың елі – Тракияның өлшемі түсініксіз, соншалықты зор болғандықтан, б.з.д. IV ғасырдағы Галикарнас Андроны оны жеке континент деп есептеген. Тракияның шекарасы тарих барысында өзгергенімен, оны солтүстік және оңтүстік бөліктерге бөлуге болады, олар мәдени тұрғыдан да ерекшеленген. Екі бөлік арасындағы шекара Хамус таулары немесе одан сәл солтүстеу орналасқан Дунай өзені деп белгіленген. Оңтүстік Тракия Хамус пен Родоп таулары арасындағы құнарлы аңғарды, Странджаны, Пропонтис, Эгей және Қара теңіздердің жағалауларын қамтыды. Батыс шекарасын Стримон және Жоғарғы Морава өзендері белгілеген. Солтүстік Тракия Дунай, Карпат таулары және олармен іргелес Понт-Каспий даласының батыс ұшымен шектелген, осылайша қазіргі Румыния, Молдова, Сербия және Украина аумақтарының бір бөлігін қамтиды. Тракия қазіргі Түркияның солтүстік-батысына дейін, сондай-ақ Пропонтис жағалауының батысы мен шығысына (Битиния, Мизия) дейін созылған. Фракиялықтар б.з.д. II мыңжылдықта қоныстанған және Гомердің эпостарында айтылған. Келесі ғасырларда олар туралы сирек деректер кездеседі, бірақ грек әдебиеті грек еместер туралы кеңінен талқылауға V ғасырға дейін қызығушылық танытпады. VII және VI ғасырларда Фракия жағалауының көп бөлігін грек отарлаушылары мекендеп, Тасос, Византия немесе Одессос сияқты көптеген қалаларға негіз салды. Осы дәуірдегі фракиялық тайпалардың саяси тарихы дерлік белгісіз, бірақ б.з.д. VI ғасырдың соңында афиналық отарлаушылар Херсонес түбегінің солтүстігінде тұратын «фракия патшасымен» (немесе Одрисия патшаларының алдағысымен?) байланыс құрғандығы жайлы мәліметтер сақталған. Импортталған артефакттардың жоқтығы Родоп тауларының солтүстігіндегі ішкі Тракияның VI ғасырдың соңына дейін Эгей теңізі саудасынан үлкен оқшаулықта болғанын көрсетеді.

Парсы Тракиясы

Б.з.д. 513 жылы Ахеменидтер әскері Босфордан өтіп, 30 жыл бұрын Битинияның фракийліктерін бағындырған болатын. Дарий I патшаның мақсаты – скифтерге қарсы жазалау экспедициясы, ол Қара теңіздің солтүстік жағалауында өтті. Шығыс Фракияның көптеген тайпалары, жеңілген геттерді қоспағанда, бейбіт түрде бағынды. Кейіннен генералдар Мегабаз және Мардоний, сондай-ақ патша Ксеркс I басшылығымен тағы экспедициялар ұйымдастырылды, бірақ олар Эгей теңізі жағалауын ғана бақылауға қол жеткізді. Тарихшы Геродоттың сөзіне сүйенсек, бағындырылған аймақтар салық төлегенмен, Ахеменидтер Фракияда сатрапия (облыстық басқару) құрмағанға ұқсайды. Шындығында, маңызды әкімшілік орталықтардың бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Оның орнына, парсы билігі негізінен Дорикос және Эйон сияқты бірнеше гарнизондық бекіністер арқылы жүзеге асырылды. Осылайша, Фракияның көп бөлігі парсылардың ықпалынан тыс қалды. 480-79 жылдары Грекияға жасалған сәтсіз жорылдан кейін, Еуропадағы парсылардың бекінісі құлады. Шамамен 450 жылға қарай, Еуропадағы, соның ішінде Фракиядағы парсы билігі толығымен жойылды.

Ертедегі тайпалық патшалық

Парсылардың Тракиядағы болуы қысқа болғанымен, бұл тракиялықтар арасындағы сауданы және алғашқы мемлекеттік құрылымдардың пайда болуын ынталандырған болуы мүмкін. Тракия монеталарының қадалуы шамамен 500 жылдан басталды және бұл ертедегі тайпалық патшалықтардың әртүрлілігін көрсетеді. Одрисия патшалығы осы кезеңде пайда болған деген болжам бар, алайда нумизматикалық деректерде Одрисиялықтардың аты еске алынбаған. Одрисиялықтар Грециядағы парсылардың жеңілісінен кейін тарих сахнасына шықты, оларды Геродот есімдерімен атады, бірақ одан арғы мәлімет бермеді. Одрисиялықтардың негізгі аумағы Хеброс өзені және оның салалары Тонзос пен Арда өзендерінің аңғарларында орналасқан. Басқа тракиялық мемлекеттер сияқты, Одрисия тайпалық патшалығы да парсылардың шегінуінен кейін туған бос кеңістікті толтыруға тырысты.

Теріс I-нің кеңейтуі

Бірінші белгілі Одрисия патшасы экспансионист Терес I болды, оны Фукидид алғашқы Одрисия патшасы деп есептейді. Б.з.б. V ғасырдың соңында ол Тересті "Одрисейлердің алғашқы қуатты патшасы" және "үлкен Одрисия империясының алғашқы негізін қалаушы, ол Тракияның көп бөлігіне тарады, бірақ тракий тайпаларының көпшілігі әлі де тәуелсіз болды" деп жазды. Бұл тәуелсіз тайпалар Эгей теңізінің жағалауының бір бөлігінде, Родопа тауларының кейбір аймақтарында және Хаемустың маңындағы күшті Трибаллилерден құралды. Терес б.з.б. 480 жылдан кейін көп ұзамай Орталық Фракияға үстемдік еткен болуы мүмкін. Өзінің патшалығын батырлар аристократиясына негіздеп, ол және оның ұлы Ситалкес солтүстіктегі Дунайдан бастап Эгей теңізіндегі Абдераға дейін аумақты кеңейтті. Ол сондай-ақ Шығыс Фракияға да кеңейді, бірақ Тинойлардың қолынан жеңіліс көрді. Солтүстік-шығыста ол Терестің қызына үйленген Ариапейт патша басқаратын Скифия патшалығымен одақтасып, өзінің патшалығының беделін нығайтты. Қорытындылай келе, Одристер тракиялық тайпалық жүйені алғаш рет жеңіп, Балқанның шығысында үлкен мемлекет құрды. V ғасырдың ортасында, Ситалкес әкесінің орнына әлі отырмаған кезде, Одристер скифтік азамат соғысына араласты, сырттай тақтан тайдырылған Скилас патшаның жағына шықты, ол Ариапейттың ұлы және Терестің қарындасы болған Октамасадасқа қарсы тұрды. Бірақ екі әскер Дунайда кездескенде, Ситалкес Скиласты (сол жерде өлтірілді) скифтер арасында тұратын атын атамаған бауырына беруге келісті. Шығысқа қарай, Боспор патшалығында 438 жыл шамасында Спартокос есімді тракиялық билікті басып алған оқиға да болған болуы мүмкін. Ол Одрисия тегінен болуы мүмкін және оның билігіне Одрисия патшалық үйі ықпал еткен болуы мүмкін, бірақ бұл тек болжау болып қалады.

Археологиядағы ертедегі Одрисия элитасы

Археологиялық деректер б.з.д. V ғасырдың ортасына қарай жергілікті және аймақтық шығу тегінің бағалы заттарын жинаған жаңа және күшті элитаның пайда болғанын растайды. Персиялықтардың шығуынан кейін жерлеу салты өзгерді және Орталық Фракияда тас қалаумен салынған, кейде тас саркофагтары бар элиталық қабірлердің жаңа түрі пайда болды. V ғасырдың соңына жататын Руэц қабірінде тіпті қабырға суреттерінің іздері де табылды. Бұл жаңа элиталық қабірлердің ең ертегісі Дуванли некрополінде кездеседі, ал ең көне қабірлер V ғасырдың ортасына дейін соққан. Олардың иелігі қазіргі фракиялықтардың және тіпті Жерорта теңізінің стандарттарымен салыстырғанда ерекше. Археолог Тонкованың сөзіне сәйкес, олардың ішінде "бас пен дене әшекейлерінің тамаша жиынтығы болған, оларға көптеген дөңгелек немесе қайық пішіндес сырғалар, сырғаларға арналған әшекейлер, әшекейлер, мойындық, білезіктер, саусақ жүзіктер, әшекейлермен және фибулалармен жабдықталған тізбектер, сондай-ақ кеудешелер кірген". Көптеген фракиялық элиталық қабірлер қару-жарақ пен алтын кеудешелер табылғандықтан, жауынгерлердің жерленген жерлері ретінде анықталды. Светцицадағы (б.з.д. V ғасырдың екінші жартысы) және Далаковадағы (б.з.д. IV ғасырының басы) екі қабірде де өте жақсы жасалған және әсерлі алтын қорымдық маскалар табылды.

Ситалкс және оның Афинамен одақтасуы

92 жасқа толған деп есептелетін Терес 431 жылы Пелопоннес соғысы басталғанда қайтыс болды. Оның орнын ұлы Ситалк басқарды, оның билігі көбінесе Фукидидтің баяндамасы арқылы белгілі. Соғысқа дейін ол батыстағы пеондарға қарсы жорық жасап, Стримон өзенінің жоғарғы ағысында тұратын бірнеше тайпаларды бағындырды. Оның ықпалы Болгарияның көп бөлігін, Грек және Түрік Фракиясын, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Румынияның бір бөлігін қамтыды: батыстағы Стримон және Искар өзендерінен бастап, шығыстағы Қара теңізге және Пропонтиске дейін, сондай-ақ Хамус тауы мен Дунайдың сағасына дейін (солтүстікте Геттер билеген аймақ). Фукидидтің сөзіне қарағанда, Одрисия мемлекеті «өте қуатты, кірісі мен жалпы өркендеуі жағынан Иония теңізі мен Эуксин [Қара теңіз] арасында жатқан Еуропаның барлық елдерінен асып түсті». Оңтүстікте Фракияның жағалау бөлігінің көп бөлігі Афинаның билігіне өтті, осылайша олар Одристердің тікелей көршілеріне айналды. Афиналықтар 431 жылға дейін Фракияның ішкі аймағына қызығушылық танытқан, бірақ сол жылы олар Ситалкпен батыстағы Македонияның Пердикка II-ге қарсы одақ құрды. Бұл келісімді династиялық неке нығайтты, өйткені Ситалк Афина елшісінің қарындасы, Абдералық Нимфодорға үйленді. Ситалк ұлы Садок Афинаға жіберілді және афиналық азаматтық құқығына ие болды. Көрінеу, тәжірибелі және саяси көреген басшы болған Ситалк, келесі жылы одаққа берілгендігін көрсетті, ол Спарта тарапына қосылуға көндіруге тырысқан Пелопоннес елшілігін тұтқындап, Афинаға тапсырды. 428 жылдың басында Ситалк Македонияға және Халкидика түбегіндегі көтерілісшілерге қарсы жорыққа аттанған көп ұлтты, зор әскерді жинады. Оның әскері әртүрлі фракиялықтардан (кейбіреулері, Родоптардағылар сияқты, тәуелсіз болды, бірақ олар да қосылды), геттер мен бірнеше пеондардан құралды. Ситалк төменгі Стримонның бірнеше фракиялық тайпаларын бағындырса да, шығыс Македонияға және Халкидикаға жасаған шабуылы онша сәтті болмады, өйткені оның қарсыластары ашық шайқастан жалтарды және тек қабырғаларының артына тығылды. Одрисия әскері оларды бұзуға шамасы жетпеді, үстіне қыс жақындап, азық-түлік азайды. Бұған қоса, оларға уәде етілген афиналық күштер келмеді, мүмкін Афина күшті фракиялық мемлекеттен қорқып қалғандықтан. Пердикка II-мен келіссөздер сәтсіз аяқталып, Ситалк үйіне қайтты. Осылайша, Одрисияның басып кіруі 30 күннен кейін аяқталды.

I Сеуфес

424 жылы Ситалк қайтыс болғаннан кейін, оның немере інісі I Сеутхес оның орнын басты, ол Трибаллдарға қарсы жорық жүргізіліп жатқанда қаза тапты. Трибаллдар батыс Хаэмустың солтүстігінде қоныстанған. Оның билігі кезінде Одрисиялықтар жағалаудағы Фракияға араласпады, ол Афина мен Спарта арасындағы даулы соғыс алаңына айналды. Афина өз кезегінде жеңіл шайқасшылар, яғни пельтастар ретінде фракиялық жалдамалы әскерлерді кеңінен пайдалана бастады. Олардың жетістігіне байланысты гректер де көп ұзамай өздерінің пельтаст жасақтарын құра бастады. Дегенмен, афиналықтар Пелопоннес соғысын жоғалтып, бірнеше жылға Эгей теңізінің солтүстігіндегі ықпалын жоғалтты. I Сеутхеске б.з.д. 410 немесе 405 жылдары Медокос деп те аталатын Амадок I мұрагерлік етті.

Амадок I мен Сеутх II арасындағы азаматтық соғыстар

IV ғасырдың басында Одрисия патшалығы фрагментацияға бейімділігін көрсетті. 405 жылы екі билеуші белгілі болды: Амадок I және Сеут II. Тарихшы Диодор Сицилий екеуін де «тракиялықтардың патшалары» деп атады, бірақ бұл, көптеген жағдайларда, қате түсінік болуы мүмкін: 405 жылы Сеут II әлі де Амадок I-ді өзінің жоғары тұрған билеушісі деп есептеген. Амадок бұрынғы патша I Сеуттың ұлы болса, ал Сеут II тракиялық басшысы Мейсадестің ұлы еді. Мейсадес патша Терестің ұрпағы болғандықтан, Сеут II мен Амадок I алыс туыстар еді. Византияның батыс аймақтарында Терес есімді тәуелсіз Одрисия биі де болды. Бастапқыда Амадоктың сарайында тәрбиеленген Сеут, 405 жылға дейін бірнеше жыл бұрын Шығыс Фракияға жіберілді. 405 жылға қарай ол Аполлония Понтикадан бастап Странджаға дейін, сондай-ақ Солтүстік Пропонтиданың бір бөлігіне дейін созылған аймақта билігін нығайта алды. 400 жылы ол Ксенофон басқаратын грек жалдамалы әскерін жалдап, Терес және басқа да көтерілісшілердің есебінен өзінің билігін кеңейтті, оларды Амадок I-дің билігін қайта мойындауға мәжбүр етті. Қаржы жетіспеушілігіне байланысты олар екі айдан кейін оның қызметінен кетіп қалды. Сеут II ақыры Амадокқа қарсы көтерілді, бірақ осы көтеріліс туралы көп мәлімет жоқ. 389 жылы афиналық генерал Трасибул екі тарап арасында делдалдық жасады, нәтижесінде Ксенофон «жағалау аймағының билеушісі» деп атаған Сеут II Амадок I-дің билігін қайта мойындады. Сеуттың көтерілісіне қарсы тұрған Амадок, өзінің беделіне байланысты, 389 жылдан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Оның орнын Евризельмис басты, ол Амадок сияқты Афиннің қолдауын іздеді. Ал Сеут II Спартамен одақтасты. 386/5 жылғы афиналық жазуда Евризельмистің өзінің билігін заңдастыру және/немесе Сеутқа қарсы одақтас табу үшін Афинаға делегация жібергені расталады. Алайда, афиналықтар аймақтағы тағы бір соғысқа қызығушылық танытпады және тек жылы лебіздермен шектелді. Осы уақытта Сеут тағы да тәжге қарсы көтерілді. Бұл екінші соғыс нашар өтті, өйткені ол Ификрат басқарған жалдамалы әскердің көмегімен оларды қайта бағындыруға дейін барлық иеліктерін жоғалтты. Кейін Ификрат Сеуттың ұлы I Котистің қызына үйленді.

I Котис тұсында қайта өрлеу дәуірі

383 жылы Котис І Сеутес II-нің орнын басты. Тарихшы Майкл Захрнт Котисті "Одрисияның құлдырап бара жатқан мемлекетін нығайтуға лайық, күшті және шебер дипломат [ ]" деп сипаттады. Дейін, оның билігінде мемлекет ең үлкен қуатына жетті және жаңадан пайда болған эллинистік әлемде маңызды саяси күшке айналды. Ол сондай-ақ ежелгі ғалымдардың көп талқылаған жалғыз Одрисия патшасы болды, бірақ көбінесе жағымсыз пікірлерде. Оның билігінің алғашқы жылдары туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол күйеу баласы Ификратпен бірге қайтыс болған Гебризельмистің жерлерін жаулап алып, Одрисия мемлекетін өз билігінде біріктіргені белгілі. 375 жылы ол Трибаллдардың шапқыншылығына тап болды, олар Абдераға қарай жорық жасағанда мемлекеттің батыс бөлігін қиратты. Котис ақырында стратегиялық маңызы бар Херсонес пен Геллеспонтқа көз тікті және аймақтағы афиналық гегемонияға қарсы шықты. Афиналықтар Геллеспонтты бақылау үшін күресуге дайын болды, себебі ол Афинаның солтүстік Қара теңіз аймағынан астықпен қамтамасыз етілуі үшін маңызды болды. 367 жылғы алғашқы шабуыл сәтсіз аяқталды, бірақ 363/2 жылы Котис табысқа жетіп, бірнеше афиналық генералдарды жеңді. Осылайша Херсонес пен Геллеспонт тікелей Одрисия билігіне көшті. Алайда, бұл жетістік ұзаққа созылмады: Афинаның қуанышына орай, Котис І 360/59 жылы өлтірілді.

Үш патшалық

Көсілді Филипп II Македонияның таққа отыруымен шамалас болған Котистің өлімі патшалықтың құлдырауының бастауын берді. Одрисия мемлекеті үш бәсекелес патша арасында бөлінді: Котистің ұлы Серсеблепт төменгі Хеброс пен Тонзостан тыс жатқан шығыс аймақтарын биледі; Амадок II, болжам бойынша Амадок I-нің ұлы, Маронея мен Мерица арасындағы орталық Фракияны биледі; ал Берисад батыс бөлігін, шығыста Маронеядан батыста Стирмонға дейін бақылады. Серсеблепт осы үш патшаның ең жол тартқан, амбициялысы еді. Ол әкесінің Афинаға қарсы Херсонес үшін салған соғысын жалғастырды, сонымен қатар Одрисия патшалығын қайта біріктіруге тырысты. Бірақ оның әрекеттері нәтижесіз болды, себебі Афинадан қолдау алған Амадок II мен Берисад оның шабуылдарына тойтарыс берді. 357 жылы ол Одрисия мемлекетінің бөлінуін бекіткен бейбіт келісімге келісуге мәжбүр болды. Афинадағы жазуда осы келісім туралы мәліметтер келтірілген. Біріншіден, Серсеблепт Кересонес аймағындағы әрекеттерін тоқтатуға міндетті болды. Екіншіден, Афина мен үш патша да Эгей теңізі мен Геллеспонттағы грек колонияларынан түскен табыстарын бөлісуге келісті. Үшіншіден, патшалар Афинамен одақтасуға уәде берді, ал екі тарап та тәуелді грек колониялары көтеріліс жасаған жағдайда бір-біріне әскери көмек көрсетуге міндеттенді. Алайда, Серсеблепт көп ұзамай осы келісімнен бас тартып, Херсонес аймағындағы соғысын жалғастырды.

Филипп ІІ-нің жаулап алуы

359 жылы, тәж киген жылы, Македонияның Филипп II патшасы «тракиялық патшаға» хабарласып, оны Македония тағына талапкерді қабылдамауға көндірді. Бұл патша, батыс Одрисия патшасы Берисадес болуы мүмкін. Бір жыл өткен соң ол Македонияны біріктіріп, солтүстік-шығыстағы пеондарды бағындырды. Осы жылдары ол әлі Тракиямен көп айналыспады, себебі Одрисия патшалықтарындағы ішкі тартыстар оның билігіне қауіп төндірмейтін деп есептеді. 357/356 жылдары Берисадес патшалығына және оның орнын басып алған Кетрипорисқа қарсы шабуыл жасап, Амфиполис пен Кренидті жаулап алды. Кренидтің орнына Филиппи атты гарнизондық қала салынды, ол ішкі аймаққа болашақ жорықтар үшін бастапқы бекет ретінде қызмет етті. Кетрипорис Пеония және Иллирия патшаларымен одақтасты, бірақ Филипп II оларды бірінен соң бірі жеңді. Кетрипориске өз патшалығын, кем дегенде, бірнеше жыл сақтап қалуға рұқсат берілді. Керсеблепт Одрисия патшалықтарын біріктіруге тырысып, 353/354 жылдары Филипппен Амадок II патшалығына және Фракиядағы Афина иеліктеріне шабуыл жасауды талқылады. Ал бір жылдай кейін ол Кетрипорис патшалығына қарсы жорыққа шықты. Осы кезде Афина Филипп пен Керсеблепт арасындағы одақтан қорқып, Сест қаласын басып алып, халқын құрту арқылы ескерту жасады. Қорқып қалған Керсеблепт Херсонес жерінің көп бөлігінен бас тартып, Афинамен одақтасты. Бұл Филиппке ұнамады, ол Амадок II-мен одақтасып, Керсеблептке қарсы жорыққа шықты. 351 жылы Герайон Теихостағы резиденциясында оны қоршап алып, тракиялық патшаны қарсы тұрудан айнытырып, ұлын кепілге алды. Осы оқиғалардан кейін Филипп Кетрипорис патшалығын жойды және Амадок II-ні Терез II пайдасына құлатты. Осыдан кейін Фракия майданы 347 жылға дейін немесе 346 жылдың басына дейін тыныш болды. Содан кейін афиналықтар Фракиядағы өздерінің беделін нығайтуға тырысты, мүмкін, Керсеблепттің өтініші бойынша. Македония афиналық гарнизондарын қудырып, Одристерді жеңіп, тағы да афиналық-тракиялық одақтың алдын алды. Бұл жорықтың нәтижесінде Филипп Эгей жағалауын Аконтизмаға дейін (жиі айтылатындай, Нест өзенінің жағалаулары емес) тікелей Македония басқаруына қосты. Бірнеше жылдан кейін Керсеблепт Терез II-мен одақтасып, қазір Македонияның қорғауындағы Херсонеске шабуыл жасады. Парсы патшасы Артаксеркс III-тен Ион қалаларының Керсеблептке қолдау көрсетуін тоқтатуды сұрағаннан кейін Филипп өзінің ең маңызды жобасын бастауға жеткілікті сенімді болды: 342 жылдан 340 жылға дейін созылатын үлкен науқан түрінде ішкі Фракияны жаулап алу. Бұл науқан туралы көп мәлімет жоқ. Бұл май немесе маусым айларында Филипп әскері Хебрус өзенімен жоғары қарай жылжып, ішкі аймаққа енген кезде басталған сияқты. Одристер батыл қарсылық көрсетіп, көптеген шайқастарда македониялықтармен күресті. Филипп бірнеше рет жеңіліске ұшырады және тіпті бір шайқаста жеңілген болуы мүмкін. 341 жылдың көктеміне қарай шайқастар әлі де жалғасып, Филипп күш-жабдықтарды шақыруға мәжбүр болды. Нақты мәліметтер жеткіліксіз болғанымен, ол жағдайын жақсарта алды және 341 жылдың екінші жартысы мен 340 жылдың бірінші жартысы аралығында Керсеблепт пен Терезді жеңді.

Геттік патшалықтың өрлеуі

Геттер, Хамус тауларының солтүстік-шығыс етегінде, Төменгі Дунай мен Қара теңіз арасында орналасқан солтүстік фракиялық халық, Терес I-ден бастап Одрисия патшалығының құрамында болды, бірақ олардың мемлекетке қаншалықты берік енгені белгісіз. Геталардың тәуелсіздікке қашан және қалай қол жеткізгені туралы қолда бар деректерде мәлімделмеген. Олар Котис I билігі тұсында немесе 360 жылы оның қайтысынан кейін тәуелсіздік алған болуы мүмкін. IV ғасырдың екінші жартысына жататын Агигиол, Перету немесе Борово сияқты бай жерлеу қазыналары гет элитасының байлығының артуын көрсетеді. Кейбір артефактілер Одрисия патшалығынан шыққан болуы мүмкін және құрметті сыйлықтар болған жағдайлар да бар. IV ғасырдың ортасына қарай геттік патшалық құрылды, ол бір ғасыр бойы гүлденді. Геттік астана – Гелис, ол 330-шы жылдары немесе 320-шы жылдардың басында салынған және шамамен 10 000 тұрғыны болған Сборьяново археологиялық ескерткішімен теңестіріледі. Геталар Дунайдан солтүстікке қарай, кейіннен Рим империясы тарихнамасындағы "Дакияның" бөлігіне айналған Мунтения аймағында да белсенділік танытқан. Дереккөздерде алғаш рет кездесетін гет патшасы – Котелас, ол өзінің қызы Меданы Филипп II-ге үйлендіріп, екі мемлекет арасында одақ жасады. Бұл оқиға Филипптің Одрисияны бағындыру кезінде немесе одан кейін болған болуы мүмкін. Патшалық Лысимахпен болған екі соғыстан және шамамен 280 жылы кельттердің шабуылынан құтылды, бірақ бірнеше онжылдықтан кейін күйреп қалды. Хелис/Сборьяново III ғасырдың ортасында болған жер сілкінісінен толығымен қирады.

Македониялық Фракия

Одрисия патшалықтарын бағындыру Филипп II билеген жерлердің аумағын екі есеге ұлғайтты, бірақ ішкі Фракия Македония провинциясына айналдырылмады, Стратегосқа шала бақылауға берілді. Сенімді деп танылған жергілікті фракиялық билеушілерге Македония атынан билік жүргізуге рұқсат берілді, олар оннан бір бөлігін салық ретінде төлеуге және әскер беруге міндетті болды. Мұндай әскерлер, көбінесе «фракиялықтар» немесе «одристер» деп аталды, Филипптің мұрагері Ұлы Александрдың басшылығымен Персияны жаулауға қатысты және оларға, әдетте, одрисиялық ақсүйектер басшылық еткені мүмкін. Филипп Фракияда Македония билігін жеңілдету үшін бірнеше қалалар салды, олардың ең танымалдары – Кабиле және Филиппополь. Келесі бірнеше жыл бойында Хамустың оңтүстігіндегі жағдай көбінесе тұрақты болды, бірақ тіпті осы жерде де Македония барлық фракиялық тайпаларға билігін толыққанды орната алмады. Македония билігі осал болды және Одрисиядан туындаған күшті тұлға наразы халықтың көп бөлігінен қолдау күте алды.

Сеутес III және Одрисиялық қайта өрлеу

Александр Азияда болмаған кезде Тракияның стратегтері Гетелерге қарсы көтерілістер мен сәтсіз жорықтарға қатысып, елде үлкен алаңдаушылық тудырды. 330-шы жылдардың соңында немесе 320-шы жылдардың ортасында (нақты мерзімі белгісіз) Сеут есімді бір тұлға, кейін Сеут III ретінде танылған, фракиялық көтеріліс бастады. Ол Одрисиялық болған сияқты және әлеуметтік тегі нақты белгісіз болғанымен, Серсеблепт патшалығымен байланысты болуы мүмкін. Александрдың 323 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның дене сақшыларының бірі Лисимах Тракия сатрапы болып тағайындалды. Ол келгеннен кейін көп ұзамай Сеутпен бетпе-бет келді, ол Тракияның көп бөлігін өз туының астына біріктірген еді. Сеуттың мақсаты тәуелсіз Одрисия мемлекетін қайта құру болған секілді. Лисимах пен Сеут арасында шайқас болды, онда Лисимах қиындықпен, бірақ шешуші жеңіс одіссіз жеңді. Екі тарап та екінші қақтығысқа дайындалды, бірақ оқиғаның негізгі көзі – Диодор Сицилиялық оның нәтижесі туралы ешқандай мәлімет бермеді. Дегенмен, екі тарап та келісімге келді, Сеутты ішкі аймақтармен, ал Лисимахты Эгей және Қара теңіз жағалауымен шектеді. Лисимах Сеутты өз бағынысына алғанына ешқандай дәлел жоқ. Родоп тауларының солтүстігіндегі Тракия Лисимахтың билігіне көре алмаған болуы мүмкін, себебі ол оны бағындыруды ақша мен күш жұмсауға тұрарлық деп санамаған болуы мүмкін. 313 жылы Сеут Қара теңіздің батыс жағалауындағы көтерілісші грек қалаларымен одақтасты, бірақ Лисимах осы одақты жеңді. Екі қарсыластың арасындағы бейбітшілікті сақтау үшін Сеут Лисимахтың Береника есімді қызына үйленген болуы мүмкін. Бұдан кейін екеуінің тағы да қақтығысқа түскеніне ешқандай дәлел жоқ. Сеут эллинистік патшалық құруға ұмтылған, бірақ монеталарында өзін патша деп атаудан жалтарды. Александрдың 323 жылы қайтыс болғаннан кейін, Сеут қазіргі Қазанлыққа жақын, Тонзос өзенінің жанында қала құрды. Ол оны өзінің құрметіне Сеутхополис деп атады. Қала негізінен заманауи македондық негіздерге құрылған және күшті грек әсерін көрсетті. Сеутхополис Сеут патшалығының астанасы болды. Бұл патшалықтың көлемі мен күшін асыра бағалауға болмайды, өйткені оның ықпалы Сеутхополистің ішкі аймақтарымен, атап айтқанда оңтүстіктегі Родоптар мен солтүстіктегі Хаемус, батыстағы Сирмус және шығыстағы Жоғарғы Тонзос арасындағы аңғармен шектелген болуы мүмкін. Осылайша, оның мемлекеті бұрынғы Одрисия империясының тек солтүстік-батыс шетін ғана қамтыды. Сеут тек қоладан монеталар шығарды, бұл Македонияның экономикалық үстемдігіне және оның патшалық монеталарына қарағанда асыл металдармен бәсекелесуге жеткіліксіз болды.

Сеутополистің құлауы

Сеут III қайтыс болған уақыты белгісіз, бағалаулар 4-ші ғасырдың соңынан 280-ші жылдарға дейін жетеді. Оның атынан соғылған монеталардың ішінде Кассандрдың (297 жылы қайтыс болған) және Лисимахтың (281 жылы қайтыс болған) монеталарына басылғандары бар, бұл оның монеталары б.з.б. 3-ші ғасырдың басына дейін шығарылғанын көрсетеді. Сеут өзінің нақты денесіз Голяма Косматка обасында символикалық түрде жерленген. Ол Лисимахқа қарсы немесе оның одақтасы ретінде шайқаста қаза тапқан болуы мүмкін. Сеутхополистен табылған ұзын жазу қаланың құлдырауын және Сеуттің отбасындағы қиындықтарды көрсетеді. Онда Сеуттің әйелі Береника және олардың төрт (көптеген жағдайда ересек емеу) ұлы – Хебризельмис, Терес, Сатокос және Саталас туралы айтылады. Құжат Берениканың атынан шығарылған және «Сеут денсаулығы орнында болғанда» деген сөз тіркесін қамтиды, бұл жазу жасалған кезде ол қайтыс болған немесе өліп бара жатқан және Береника билікті өз қолына алған дегенді білдіреді. Жазуда Береника мен Филипп II құрған Кабиле қаласының билеушісі Спартокос арасындағы келіссөздер сипатталған. Шындығында, Кабиле ұзақ уақытқа дейін македониялық бекініс болып қалмады, монеталар соға бастады және едәуір ықпалы бар қала мемлекетіне айналды. Спартокос 281 жылдан кейін соғылған бірнеше монетада патша (базилей) деп аталады. Сеутополис жазуында есімдері аталмаса да, бірнеше монета мен Казанлақтағы қабірдегі жазудан Сеуттің Роигос есімді тағы бір ұлы болғандығы белгілі, ол кейін патша болды. Сеут әулетінің тағдыры әлі де құпия болып қала береді. 3-ші ғасырдан бастап дереккөздерде тіркелген басқа тракиялық монархтар, мысалы Котис немесе Скостокус, қазіргі заманғы авторлар оларды жиі осылай атаған болса да, Одристерден екендігі дәлелденбеді. Сеутхополистің соңы талқылау мәселесі болып табылады, бірақ қала 3-ші ғасырдың бірінші жартысында қиратылғандығы анық. Кейбір ғалымдардың пікірінше, ол 270-ші жылдары кельттер тарапынан басып алынған. Кельттер 270-ші жылдардың басынан бастап Балқан түбегінің көп бөлігін шауып, Фракияға көптеген шабуылдар жасады. 278 жылы Комонторий басшылығымен олар Тилис маңында орналасқан Шығыс Фракияда патшалық құрды. Жаңа теория қаланың 250-ші жылдары қиратылғанын болжайды, бұл керамиканы қайта жаңарту, нумизматикалық деректер және бірнеше кельттік артефакттардың болуына негізделген. Археологиялық деректер сонымен қатар қамалға қару-жарақтар қолданылғанын көрсетеді, бірақ кельттердің мұндай қару-жарақтарды қолдануы күмәнді. Сондықтан Сеутхополис кельттер емес, шамамен 252 жылы Фракияның ішкі айманына жорық жасаған Селевкид патшасы Антиох II тарапынан қиратылған болуы мүмкін.

250 ж. б. з. б. кейін Одристер

Қазіргі заманғы тарихшылардың көпшілігі Одрисия патшалығы эллиндік және ерте империялық кезеңдерде Римнің вассалы мемлекетіне айналған кезде өмір сүруін жалғастырды деп санайды. Алайда, бұл болжамды растайтын дәлел өте аз. III ғасырдың қалған бөлігінде Фракия әртүрлі саяси бірліктерге бөлініп қалды. Ішкі аймақтарда жақсы танылмаған тракий династиялары билік етті. Шығыста кельттер басымдығындағы, шантажға негізделген қарақшылықпен өмір сүрген Тилис патшалығы болды, ол шамамен 220 жылдан кейін тракиялық көтеріліс немесе шабуыл нәтижесінде жойылды. Оңтүстік-шығыста, Лисимахия қаласында Селевкидтер Антиох II (б.з.д. 261–246 жылдары билеген) билік құрды, ол өзінің ықпалын ішкі аймаққа кеңейту үшін одақтас тракий династияларына сүйенді. 246 жылы Антиох II қайтыс болғаннан кейін Селевкидтердің орнын Птолемейлер басты, олар жағалау Фракиясында сатрапия құрды. Бірақ, дереккөздерде Одрисия патшалығы туралы ешқандай мәлімет жоқ. III ғасырдың соңында Македония патшасы Филипп V, Птолемей IV қайтыс болғаннан кейін Птолемейлердің әлсіздігін пайдаланып, шығысқа қарай кеңейе бастады. Филипптің алғашқы назары Фракияның жағалауына болғанымен, ол ішкі аймаққа да жорық жасады. 197 жылы Екінші Македония соғысы аяқталғаннан кейін тракиялық иеліктерін уақытша жоғалтқан Филипп, он жылдан кейін олардың көп бөлігін қайта басып алды, тракиялық ішкі аймақта тағы да әскери науқан жүргізіп. 184 немесе 183 жылдары ол Жоғарғы Хеброс жазығына шабуыл жасап, одрис және басқа да жергілікті тайпаларды жеңіп, Филиппополисті жаулап алды, бірақ одристер қаланы көп ұзамай қайта басып алды. Одрисия патшасының есімі ешқандай деректе кездеспейді. 181 жылы Филипптің солтүстік Фракиядағы Хамус тауына өрлегені де айтылады, бірақ оның тракиялық империясы екі жылдан кейін оның қайтысымен бірге құлады. 171–168 жылдары Филипптің мұрагері Персей Рим Республикасымен Үшінші Македония соғысына кірді. Персейдің осы соғыстағы ең сенімді одақтасы тракия патшасы Котис болды, тарихшы Полибий оны одрис патшасы деп атады. Ол Каллиник және Пидна шайқастарында шайқасты, бірақ соғыс аяқталғаннан кейін римдіктермен одақтасты. Бұл Котис тарихшы Страбон айтқан Котис болуы мүмкін. Дегенмен, оның одрис тегі күмәнді, өйткені Полибийдің есебінде (Ливий Полибийге сүйенгендіктен оны есепке алмаймыз) ол Котисті бір рет ғана одрис деп атаған, ал гет патшасы Дромихатесті де одрис деп атаған. Демек, Полибий "одрисий" сөзін "тракиялық" сөзінің синонимі ретінде қолданған болуы мүмкін. Сонымен қатар, соғыс аяқталғаннан кейін Котис Эгей теңізі жағалауындағы Абдера аймағында белсенді болды деп сипатталды, бұл оның Родоп тауларында тұратын сапаеялық патша болғанын көрсетеді. Оның кім екені әлі де белгісіз. Бірақ, дереккөздерде "одрисий" деп аталатын соңғы патша Котис болғаны анық. Б.з.д. 1 ғасырдағы сапаеялықтар мен астилердің патшалық үйлерімен одрис тайпаларының байланысы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Б.з.д. 1 ғасырдың ортасына қарай римдіктер жағалау Фракиясын бақылауға алды, ал ең маңызды тракиялық тайпалар сапаеялықтар мен астилер болды. Римдіктер Фракияның ішкі аймағында әкімшілік құрудан бас тартып, ескі Одрисия патшалығына ұқсас үлкен, эллинизацияланған клиенттік патшалық арқылы жанама ықпал етуді жөн көрді. Бәлкім, б.з.д. 31 жылы Актиум шайқасынан кейін римдіктер асти әулетін жойып, оның астанасы Бизеде сапаеялықтарды орнатып, олардың билігін бекітті. Бизедегі сапаеялықтар Римге адал үлкен патшалық құрды және тіпті ішкі аймаққа да кеңейді. Сапаеялықтар бұл аймақты қалай басқарғаны туралы көп мәлімет жоқ, бірақ олар Филиппополисті патшалық резиденция етіп пайдаланды. 21 жылы патша Рометалк II көтеріліс қаупі туғанда Филиппополиске қашып келді. Тарихшы Тацит оларды күшті деп сипаттағанмен, олардың көтерілісі нашар үйлестірілуі салдарынан сәтсіз аяқталды. Римдіктер 45/6 жылы сапаеялық патшалықты таратып, оны Фракия провинциясына айналдырды.

Патшалық және Одрисия билігінің сипаты

Балқан түбегінің үштен бір бөлігін алып жатқан болса да, Одрисия патшалығы Сеутхес III билігіне дейін мемлекеттік институттарға ие болмаған болуы мүмкін. Жалпы алғанда, Одрисия патшалығы парсы сарайының күшті ықпалында болды, сонымен қатар Македониядағы патшалыққа ұқсас еді. Қазіргі грек қала-мемлекеттерінен айырмашылығы, Одрисия патшалары өз билігін әскери қабілеттерімен, дінмен және сыйлықтармен нығайтуға тиіс болды. Персия сарайынан алынған сыйлық алмасу дәстүрі, әсіресе, патшаның билігін заңдастыру үшін маңызды рөл атқарды. Фукидид патша I Сеут кезінде жиналған 400 талант алтын мен күміс Сеут пен «Одрисейдің басшылары мен ақсүйектері» арасында бөліскенін айтқан. Бірнеше жазулы күміс ыдыстарда корольдер Котис I мен Серсеблепт есімдері кездеседі, бұл ыдыстар сыйлық немесе салық болған болуы мүмкін. Патшаға алтын, күміс, мата немесе жылқы сияқты құнды сыйлықтар берілгенімен, ол да адалдыққа қол жеткізу және әскери жасағын кеңейту үшін артефакттар, әйелдер немесе жер сияқты сыйлықтар таратуға міндетті болды. Мұндай жүйелер тұрақсыз болып келеді, патша билігі үнемі өзгермелі болып қалатын. Қалған дереккөздердің фрагменттілігіне байланысты, патша сарайы мен патшалықтың басқару жүйесі көбінесе құпия болып қалады. Ерте Македониядағыдай, Одрисия патшалары патшалықтың ядросын құрап, саясатты және монета соғуды бақылап, адал өкілдерді тағайындап, майданда әскерге басшылық еткен болуы мүмкін деп болжауға болады. Аймақ негізінен патшаның меншігі болды. Патшаның төменінде патша сарайынан ғана емес, сонымен қатар қарсыласатын тайпалардан шыққан атты жауынгерлер мен әкімшілердің элитасы болды. Фукидид осындай жергілікті билеушілерді «парадинастеуонт» деп атады, яғни «билік бөлісетіндер». Македонияда да патшаға ғана адал болған элиталық топ – хетайроилар болды. Одрисия патшалығы билік үшін күрескен көптеген аймақтық элиталардан тұратын, децентрализацияланған болып көрінеді. Олар өздерінің шашыраңқы қоныстарда тұратын халқына еркін билік жүргізіп, көбінесе шабуылдар мен салықтар арқылы жүзеге асырды. Алғашқы Одрисия патшаларының тұрақты астанасы болғанына ешқандай дәлел жоқ. Олар патшалық аумағында жылжып, бекінілген резиденцияларда тұрған. Гректер «тирсейс» деп атаған бұл шағын бекінілген орындар қалалар мен қалашықтар салмайтын қоғамда тракиялық аристократияның тірегі болды. Бұл 4-ші ғасырдың соңында Сеутхес III Сеутхополис қаласын құрған кезде өзгере бастады, бұл ерте мемлекеттік институттардың құрылуын білдірді, олар, әрине, эллиндік Македонияның институттарынан шабыт алған. Сеутхополистің көлемі әрқашан шағын болды, онда 1000-нан астам тұрғын болған жоқ. Бұл патшалықтың аристократиясының мекені болған, ал қарапайым халық қала қабырғаларынан тыс жерде өмір сүруді жалғастырды, әлі де ескі агропасторальдық шаруашылықпен айналысты.

Әскер

Ситалкес Македонияға шабуыл жасаған кезде, ол 150 000 адамнан тұратын әскерді жинады деген қауесет бар, бірақ бұл сан көбінесе арттырылған болуы мүмкін. Шамамен 100 жыл өткен соң, Сеут III Лисимахқа қарсы тұрғанда, әскер саны 28 000 адамға дейін азайды. Бұл әскерлердің көп бөлігі атты әскерден құралған. Ситалкес әскерінің әр үшінші жауынгері атты әскер болған, оларды Одрисиялықтар мен Геталықтар ұсынған, ал Сеут III әскерінде 8 000 атты әскер болды, олардың барлығы Одрисиялықтардан болған. Ситалкестің жаяу әскерінің көп бөлігі сапасы төмен деп сипатталды және әрине, жақсы ұйымдастырылмаған жасақтардан құралған. Осылайша, соғыс аристократияға ғана лайық батырлық іс болып қалып келді, ал қарапайым халыққа әскери оқыту орынсыз деп есептелді. Дегенмен, фракиялық жаяу әскер гректерге үлкен әсер етті, олар оларды жалдамалы әскер ретінде пайдаланды. Осы аралықта Одрисия патшалары Ксенофонт немесе Ификрат сияқты грек жалдамалы қолбасшыларын қолданды, ал Фракия ішіндегі грек қалаларын олардың отарлаушылары өздері қорғады. Бастапқыда Одрисия әскері жеңіл жаяу әскер мен жеңіл атты әскерге бөлінді. Жаяу әскер садақ, шұңқыр, найза, қылыш, балта және ай тәрізді жарық қалқандарды – пельталарды пайдаланды, осы қалқандар оларға «пельтасттар» деген ат берді. Бірақ дөңгелек және сопақ қалқандар да қолданылды. Батыс және орталық Родос аймақтарында ең көп таралған қару – ромфая болды. Атты әскер де жаяу әскер сияқты бірдей қару-жарақтарды қолданды. 5 ғасырдың соңында фракиялық атты әскер қару-жарақ кие бастады. Олар Халкида, Фригия/Фракия және Коринф типтес қалқандарды киді, олардың ішінде Халкида типі ең танымал болды. Ең ерте торлық қару-жарақ – цилиндрлі пішіндегі примитивті бұлшықеттік кеуделік, ол басқа жерлерде бұрыннан тоқтатылған еді. Былғары және зығырдан жасалған қару-жарақ та киілген. 4 ғасырда қабыршақты қару-жарақ танымал болды, сонымен қатар сол кезде саяқтар да қолданыла бастады. Соңында, фракиялықтар қоршау артиллериясын, әсіресе катапульттарды қолданғандығына да дәлелдер бар.

Мәдениет

Одрисиялық қолөнер мен металл өңдеу көбінесе парсылық ықпалдың нәтижесі болды. Тракиялықтар, дактар және иллириялықтардың барлығы өз мәртебесін арттыру үшін татуировкалар жасаған. Тракиялық соғысқа кельттер де әсер етті, ал Трибаллилер кельттердің жабдықтарын қабылдады. Тракиялық киім сапасымен және құрылымымен бағаланды және қымыз, зығыр немесе жүннен тігілді. Олардың киімдері скифтерге ұқсас болды, оның ішінде түрлі түсті жиектері бар күрмелер, ұшты аяқ киімдер және Гетай тайпасы скифтерге соншалықты ұқсас болғандықтан, олар көбінесе олармен шатастырылды. Әулет аңшылары мен кейбір сарбаздар бас киім киген. Гректер мен тракиялықтар арасында өзара ықпал болды. Грек салты мен әдеттері Шығыс Балқан қоғамын қайта құруға көмектесті. Әулет өкілдері арасында грек киімдері, әшекейлері және әскери жабдықтары танымал болды. Гректерден айырмашылығы, тракиялықтар көбінесе шалбар киген. Тракия патшалары эллинизацияға ұшырады. Грек тілі, б.з.б. V ғасырда кемінде патшалық үйдің кейбір мүшелері қолданған, әкімшілердің тіліне айналды; грек әліпбиі жаңа тракия жазуы ретінде қабылданды.