Кіріспе

Әйелдерге негізделген трагедиялық пьесаның түрі. "Ол трагедиясы" деген термин, сондай-ақ "қасіретті трагедия" деп те аталады, 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басындағы әйелдердің қасіреттеріне шолу жасаған трагедиялық пьесаларға деген сұранысты білдіреді. Бұл әйелдер кейде күнәсіз және ізгі болса, көбінесе жаныстық құқық бұзушылыққа барған әйелдердің тағдырына арналған. Көрікті "ол трагедияларының" мысалдары: Томас Отуэйдің "Жетім" (1680), Джон Бэнкстің "Адалдыққа қиянат" немесе "Анна Буллен" (1682), Томас Саузерннің "Қасіретті неке" (1694), Мэри Пикстің "Түріктердің он үшінші императоры" және Николас Роудың "Өкінішті әйел" (1703) және "Леди Джейн Грей" (1715). Роу 1714 жылы "ол трагедиясы" терминін алғаш рет қолданды.

Шолу

1660 жылы театрлардың қайта ашылуымен ағылшын драмасы қайта жанданды, ал жетекші трагикалық стиль – ерлер басымдығын көрсететін батырлық драма болды. Ол күшті, агрессивті еркек кейіпкерлерді және олардың билеушілер мен жаулап алушылар, сондай-ақ ғашықтар ретінде даңққа ұмтылуын жұртқа паш етті. 1670-ші және 1680-ші жылдары кейіпкерлер қоғамдық тұлғалар болғанымен, батырлық трагедиядан аянышты трагедияға қарай біртіндеп ауысу орын алды, онда махаббат пен отбасылық мәселелер басты орын алды. Элизабет Барридің Отвейдің «Жетім» пьесасындағы Монимия рөлінде көрермендерді көз жасына келтірген керемет сәттілігінен кейін, аянышты трагедия басым формаға айналып, шамамен жарты ғасыр бойы үлкен танымал күйге ие болды. Аянышты трагедия әйелдердің жеке өмірін зерттеу аренасына айналды, себебі әйелдердің жеке өмірі, яғни отбасылық тұрмыс сахнада көрсетіліп, жарияланды. Бұл трагедиялар әйелдердің жеке өміріндегі психологиялық ерекшеліктерін және мінез-құлқын көрсетіп, оны жұрттың талқысына ұсынды. Бұл жаңа идея әйелдер тек екінші рөлдерде емес, басты рөлдерде ойнай бастаған кезде пайда болды. Алғаш рет әйел кейіпкері басты орында тұрған, оның өмірі мен сезімдерін баяндайтын пьесалар жазылды. Аянышты трагедиялар бұрын тек ішкі сезімдер мен ойлар болған нәрсені сыртқа шығарды. Аянышты трагедияның дамуы әйелдердің тәжірибесін және олардың өзінің тауарға айналуына әкелді, ерлер (әйел киімдерін киіп) әйел рөлін ойнағаннан бастап, актрисалар сахнада өздері ойнай бастады. Актрисалар Континенттік Еуропада жаңалық емес болғанымен, басым көпшілігі ерлерден тұратын қазақстандық көрермендер үшін жаңалық саналды. Жеке өмірдің иесі – әйелдің қоғамдық тұлға ретінде танылуы таңғажайып көрінді. Сондықтан актрисалар көбінесе жаман моральдық беделге ие болды, өйткені қалпына келтіру кезеңінен бұрын қоғамдық әйелдердің беделі төмен саналды. Алайда, патшалық санкция актрисаларға көбірек мүмкіндіктер берді және жаңа драмалық ізденістерге жол ашты.

Саяси үгіт-насихатта пайдалану

Көпшілікке трагедиялар өте қызықты болғанымен, драматургтер оларды өз саяси пікірлерін білдіру үшін де пайдаланды. Роудың "Джейн Грей" пьесасында Джейн кейіпкері, жеке қалауларынан гөрі саяси жақсылықты жоғары қоятын ізгіліктің символы болып бейнеленеді. 1690 жылдары трагедиялардағы зорлау көріністері вигтердің идеологиясына жақын болды және заңды билікті құлатуға қатысты ұстанымдарды ақтау символына айналды. Трагедиядағы зорлау сахнасы, әйелге жасалған шабуыл халықтың бостандығына жасалған шабуылдың көрнекі бейнесі екенін көрсету үшін қолданылды.

Актрисалар және корольдік қолдау

Каролиниялық соттың театр әлеміне әйелдерді қабылдауының бір себебі – жаңа монарх Карл II таққа көтерілгенге дейін алған тәжірибесі еді. Англиядағы Азамат соғысы кезінде Карл I өмірден озды, ал оның ұлы (болашақ Карл II) жер аударылды. Карл II жер аударылу кезеңінің көп бөлігін француз сарайында өткізіп, француздық талғамдар мен әдеп-ғұрыптарын үйренді. Англияда мұндай нәрсеге көз жеткізбесе де, француз және итальяндық театрларда әйелдердің қатысуы оған жат емес еді, және Карл II осыған куә болған болуы мүмкін. Осының нәтижесінде, 1660 жылы Англияға оралғаннан кейін Карл II өз отандастары сезінгендей, әйелдердің көпке көрінуіне қатысты алаңдаушылық білдірмеді. Сонымен қатар, 1662 жылы әйелдер рөлін әйелдердің ғана ойнауы керек деген заң қабылданды, енді ер адамдар емес. Бұл өзгеріс, кем дегенде, пуритандардың ықпалымен болды деп есептеледі, олар ер адамдардың әйелдерді сомдау үшін киім ауыстыруына "наразылық білдірді", бұл Киелі кітаптың Езекиіл кітабының 22:5 аятында айтылған нәрсеге қайшы келеді. Айырықша жағдай, театрдағы моральды жаңартпақ болып жасалған бұл әрекет, «ер киімдерін киген рөлдер» практикасы дамыған сайын, одан әрі дау-дамағұлға себеп болды. Бұл рөлдерде әйелдер ер адамдардың киімдерін киіп ойнайтын, сценарий талабы бойынша маскировка ретінде немесе актрисаларға қоғам ер адамдарға рұқсат бергендей мінез-құлық танытуға мүмкіндік беру үшін. Бұл рөлдер көбінесе күрделі сюжеттердің бөлігі болғанымен, кейде әйелдердің дене бітімін көрсету үшін пайдаланылды, себебі ер адамдардың киімдері әйелдердің дәстүрлі киімдері сияқты дене пішінін толық жасырмайды.

Әйелдер қайғылы жағдайға тап болды

Трагедиядағы әйелдерге жаңа назар бұру, ескі аристократиялық идеологияға және оның дәстүрлі еркек идеалдарына наразылықтың күшеюімен байланысты болуы мүмкін (Ставесқа қараңыз). Осы трагедияға қызығушылықтың басқа себептері: 1690 жылдары күйеуі III Уильям континентте болғанда, көбінесе жеке билік еткен Мэри II-нің танымалдылығы және әйелдерге арналған алғашқы журнал – "The Spectator" жариялануы. Элизабет Хоудың пікірінше, талғамның өзгеруіне ең маңызды себеп – драматургтерге олар үшін маңызды рөлдер жасауға мәжбүрлеген трагикалық актрисалардың пайда болуы. "Патостың шебері" атанған драматург Томас Отуэй мен ұлы трагедия актрисасы Элизабет Барридің "Жетім" пьесасындағы бірлескен жұмысы нәтижесінде, назар қаһарманнан қаһарманға ауысты.