Волкалар тайпалық конфедерациясы

Кіріспе

Галл тайпаларының конфедерациясы
Волка тайпалары – б.з.б. 270 жылы Македонияға шабуыл жасаған және б.з.б. 279 жылы Термопиль шайқасында грек әскерлерімен шайқасқан біріккен галл тайпаларының шабуылынан бұрын құрылған галл тайпаларының бірлестігі. Волка тайпалары бір уақытта Оңтүстік Галлияда, Моравияда, Иберия түбегіндегі Эбро аңғарында және Анатолиядағы Галатияда кездесетін. Волка тайпалары кешкі Ла Тене мәдениетінің бір бөлігі болған сияқты, ал грек және латын деректеріндегі айғақтар мен ономастикалық мәліметтерге сүйене отырып, оларға кельт тегі жатқызылған. Тайпалық жүйеден тыс, әртүрлі топтардан құралған және жоғары ұялылықпен ерекшеленетін күштердің ықпалымен Волка тайпалары б.з.б. III ғасырдың басында келттердің әскери кеңею кезеңінде пайда болған жаңа этникалық бірлестіктердің бірі болды. Балқанға жасалған танымал жорылыс кезінде, гректердің пікірінше, Дельфиге шабуыл жасау мақсатымен, Волка тайпаларының бір бөлігі Балқанға бет алғанда негізгі топтан бөлініп, Толистобогий және Трокм тайпаларымен бірігіп, Орталық Анатолияда қоныстанды және Галатиялықтар ретінде жаңа этностық тобын құрды. Тектосаг тайпасы – б.з.б. 277 жылы Македония арқылы Анатолияға көшіп келген Волка тайпасының бір бөлігі. Страбонның сөзіне сәйкес, тектосагтар бастапқыда Франциядағы қазіргі Тулуза қаласының маңындағы аймақтан шыққан.

Атауы

Олар Цезарь (б.з.д. 1-ші ғасырдың ортасы) тарапынан Волкис және Волкарум ретінде, Страбон (б.з.д. 1-ші ғасырдың басында) және Птолемей (б.з.д. 2-ші ғасыр) Уоолькай (Οὐόλκαι) ретінде, ал Табула Пейтингерианада (4–5-ші ғасырлар) Вольце ретінде айтылады. Көптеген қазіргі заманғы кельттанушылар тайпалық атау Uolcae (жекеше Uolcos) галлиялық сөздер uolcos, uolca ('қыран, бүркіт') шығуын алғандығын санайды, оны уэльс тіліндегі gwalch ('қыран, қарақшы' > 'жауынгер') сөзімен салыстыруға болады. Атап айтқанда, галлдық жеке есім Catu uolcos уэльс тіліндегі cadwalch ('батыр, чемпион, жауынгер') сөзімен дәл сәйкес келеді, ол ертеректегі көне бриттондық *katu wealkos ('жауынгерлік қыран') сөзінен туындаған. Галлиялық uolc түбірін Uolcius, Uolcenius, Uolcenia, Uolcinius, Uolcacius, Uolciani және Uolcanus жеке есімдерінде де кездестіруге болады. Басқа герман тілдеріндегі туыс есімдері жоқ көне ағылшын тіліндегі wealc ('қыран') сөзі көне бриттондық *wealkos сөзінен алынған болуы мүмкін. Бұл формалардың этимологиясы әлі де толыққанды анықталған жоқ. Ксавье Деламарр галлиялық uolcos сөзін латын тіліндегі falcō ('бүркіт') және falx, falcis ('айқаш, орақ') сөздерімен қатар, *ǵhwol k түбірінен, ал ол Proto Indo European (PIE) түбірі *ǵʷhel ('қисаю, иілу') негізінде пайда болған деп ұсынады. Бұл тұжырым бойынша, жануардың атауы оның мүсінінің пішініне байланысты берілген болуы мүмкін, дәл сияқты ежелгі грек тіліндегі harpē сөзі айқаш пен жыртқыш құстың атауын білдіреді. Басқа ғалымдар Uolcae атауын қасқырдың PIE сөзінен, *wḷkʷos сөзінен шығарған. Алайда Ранко Матасович бұл мүмкін емес деп санайды, себебі галлиялық формада *wolkʷo сақталған болуы керек еді; ол прото-кельт *ulkʷos ('жаман, зұлым' < PIE *wḷkʷos 'қасқыр') сөздерінің Лепонт тіліндегі Ulkos және көне ирланд тіліндегі olc ('жаман, зұлым') сөздеріне жататындығын айтады. Деламарр бұл пікірмен келіспейді, өйткені *wḷkʷos көне ирланд тілінде **flech (жаман) және галлиялық тілде **ulipos сөздерін тудырған болар еді (P кельт тіліндегі дыбыстық өзгерістен кейін). Джон Т. Кох көне ирланд тіліндегі olc сөзін протокельт тіліндегі *elko ~ *olko түрінен шығарады, оны көне скандинав тіліндегі illr (протогерман тіліндегі *elhja < прегерман тіліндегі *elkyo; фин тіліндегі elkiä 'жаман, зұлым' сөзімен салыстырыңыз) сөзімен салыстыруға болады; ол PIE *wḷkʷos ('қасқыр') сөздерінің көне ирланд тіліндегі foilc (9-шы ғасыр поэмасынан) және көне уэльс тіліндегі gueilc[h] (Y Gododdin поэмасынан) сөздерін қамтитынын ұсынады. Volcae Tectosages Герциний орманына (Орталық Еуропа) қоныстанғаннан кейін көршілес герман тайпалары оларды *walhaz деп атады, бұл галлиялық uolcos сөзінен алынған, ол ортағасырлық герман тілдерінде кельт және роман тілдерінде сөйлейтін адамдарды (мысалы, валлийліктер, вальс, влахтар) білдіретін сөз ретінде қолданылды.

They are mentioned as Volcis and Volcarum by Caesar (mid 1st c. BC), as Ou̓ólkai (Οὐόλκαι) by Strabo (early 1st c. AD) and Ptolemy (2nd c. AD), and as Volce on the Tabula Peutingeriana (4–5th c. AD). Most modern Celtologists regard the tribal name Uolcae (sing. Uolcos) as stemming from a Gaulish noun uolcos, uolca ('hawk, falcon'), which can be compared with the Welsh gwalch ('hawk, rascal' > 'fighter'). In particular, the Gaulish personal name Catu uolcos has an exact parallel in the Welsh cadwalch ('hero, champion, warrior'), itself from an earlier Old Brittonic *katu wealkos ('battle hawk'). The Gaulish stem uolc can also be found in the personal names Uolcius, Uolcenius, Uolcenia, Uolcinius, Uolcacius, Uolciani, and Uolcanus. The Old English wealc ('hawk'), which has no known cognate in other Germanic languages, was most likely borrowed from Old Brittonic *wealkos. The etymology of those forms remains obscure. Xavier Delamarre has proposed to derive Gaulish uolcos – alongside Latin falcō ('falcon') and falx, falcis ('hook, sickle') – from a stem *ǵhwol k , itself based on the Proto Indo European (PIE) root *ǵʷhel ('bend, curve'). In this view, the animal may have been named after the shape of his beak, just like the Ancient Greek harpē designates both a sickle and a bird of prey. Alternatively, the name Uolcae has been derived by some scholars from the PIE name of the wolf, *wḷkʷos. According to Ranko Matasović, however, this is unlikely since the Gaulish form would have preserved the o grade *wolkʷo ; he argues that descendants of Proto Celtic *ulkʷos ('bad, evil' < PIE *wḷkʷos 'wolf') rather include Lepontic Ulkos and Old Irish olc ('bad, evil'). Delamarre finds it doubtful since *wḷkʷos would have given **flech (rather than olc) in Old Irish and **ulipos in Gaulish (after the P Celtic sound shift). John T. Koch derives Old Irish olc from a Proto Celtic form *elko ~ *olko , which may be compared with Old Norse illr (from Proto Germanic *elhja < Pre Germanic *elkyo ; cf. the Finnish loanword elkiä 'mean, malicious'); he proposes that reflexes of PIE *wḷkʷos ('wolf') include Old Irish foilc (from a 9th century poem) and Old Welsh gueilc[h] (from the poem Y Gododdin). After Volcae Tectosages settled in the Hercynian forest (Central Europe), neighbouring Germanic tribes designated them by the name *walhaz, a loanword from Gaulish uolcos that came to refer more generally to Celtic and Romance speakers in medieval Germanic languages (e. g. Welsh, Waals, Vlachs).

Дунайдың вулкалары

Юлий Цезарь Волка тайпасының бастапқыда Рейн өзенінің шығысында қоныстанғанына сенді, өйткені ол Волка тектосагтарын өз заманында Батыс Германияда әлі де қалған галл тайпасы ретінде айтқан (Галл соғысы 6.24).

Цезарь кельт тайпасы Волканың кең Герциний орманымен байланысты дәстүрді баяндады, бірақ олар, мүмкін, Ческе Стредохоридің шығыс бөлігінде орналасқан; алайда, оның замандағы Волка тайпасы Бои тайпасының шығысында, Моравияда қоныстанды. Олардың орын ауыстыруы Волканың бұл аймаққа жаңадан келгенін көрсетеді. Цезарьдің бұл аймақтың байлығы туралы айтқан сөздері ауыл шаруашылығына ғана емес, сонымен қатар ондағы пайдалы қазбаларға да қатысты болуы мүмкін, ал Волка тайпасына «бейбіт уақытта да, соғыста да» деген атақ олардың металлургия шеберлігі мен қару-жарақтарының сапасынан туындады, бұл олардың солтүстік көршілерінің назарын аударды. Батыста Эльба өзенінің жоғарғы ағысындағы Бои тайпасымен және шығыста Словакиядағы Котини тайпасымен бірге, oppida-дағы келттердің осы қонысы табиғи ресурстарды кең ауқымда пайдалануға және күшті әрі бай басшылардың қамқорлығымен шеберлердің шоғырлануына әкелді. Бұл мәдениет б.з.д. II ғасырдың ортасынан бастап б.з.д. I ғасырдың ортасына дейін гүлденді, содан кейін солтүстіктен келген герман тайпалары мен шығыстан келген дактардың бірлескен қысымынан құлдырады. Юлий Цезарьдің қарапайым кедейлікті таңғажайып қайраткерлік пен әскери шеберлікпен теңестіру әдетін, сондай-ақ оның сәнді импортты және «цивилизацияға» жақындықты, яғни өзіне, жұмсақтық пен іздесеумен байланыстыратынын ескеру керек. Шындығында, ұзақ жылдар бойы орнаған сауда байланыстары галл элитасына Балтық құрғағының янтарын, грек және этрус тауарларын жеткізді. Цезарь Герциний орманындағы келттердің жерді «басып алған» Галлиядан көшіп келген қоныс жайлаушылар екенін қабылдады, бірақ қазіргі археология бұл аймақты Ла Тене отанының бір бөлігі деп санайды. Генри Ховарт бір ғасыр бұрын атап өткендей, «Цезарь баяндаған тектосагтар Герциний орманының маңында әлі де өмір сүрді, олардың бір бөлігі Грецияға қарсы үлкен жорыққа шықты және ақырында Кіші Азиядағы Галатияда қоныстанды, онда тайпалардың бірі тектосагтар деп аталды».

Caesar related a tradition associating the Celtic tribe of the Volcae to the vast Hercynian Forest, although they were possibly located in the eastern range of the České Středohoří; yet, Volcae of his time were settled in Moravia, east of the Boii. Their apparent movement may indicate that the Volcae were newcomers to the region. Caesar's remark about the wealth of this region may have referred not only to agriculture but also to the mineral deposits there, while the renown attributed to the Volcae "in peace and in war" resulted from their metallurgical skills and the quality of their weapons, both attracting the attention of their northern neighbors. Together with the Boii in the upper basin of the Elbe river to the west and the Cotini in Slovakia to the east, this area of Celtic settlement in oppida led to the exploitation of natural resources on a grand scale and the concentration of skilled craftsmen under the patronage of strong and wealthy chieftains. This culture flourished from the mid second to the mid 1st century BCE, until it buckled under the combined pressure of the Germanic peoples from the North and the Dacians from the East. Allowance must be made for Julius Caesar's usual equation of primitive poverty with admirable hardihood and military prowess and his connection of luxurious imports and the proximity of "civilization", meaning his own, with softness and decadence. In fact, long established trading connections furnished Gaulish elites with Baltic amber and Greek and Etruscan wares. Caesar took it as a given that the Celts in the Hercynian Forest were emigrant settlers from Gaul who had "seized" the land, but modern archeology identifies the region as part of the La Tène homeland. As Henry Howarth noted a century ago, "The Tectosages reported by Caesar as still being around the Hercynian forest were in fact living in the old homes of their race, whence a portion of them set out on their great expedition against Greece, and eventually settled in Galatia, in Asia Minor, where one of the tribes was called Tectosages."

Арекомицтер

Волькаи Арекомики (Οὐόλκαι Ἀρικόμιοι Птолемейдің географиясы ii), Страбонның айтуынша, төменгі Ронда қоныстанды, олардың метрополиясы Нарбо (Нарбонна) болды: "Нарбо осы халықтың теңіз порты ретінде ғана еске алынады, бірақ «және қалған Галлияның» деп қосу дұрыс болар еді, себебі ол сауда орталығы ретінде қолданылатын адамдар саны бойынша басқаларын асып түсті". Олар өз аумағын, астанасы Немаусус (Ним) болатын жерді жалғыз баспады. Волькаи Арекомики өз еркімен Рим Республикасына б.з.д. 121 жылы бағынды. Олар Гаронна (Гарумна), Севенн (Cebenna mons) және Рона өзендері арасындағы ауданды мекендеді. Бұл аймақ Рим провинциясы Галлия Нарбоненсистің батыс бөлігінің көп бөлігін қамтыды. Олар жиналыстарын қазіргі Ним қаласы орналасқан қасиетті Немаусус орманында өткізді. Галлияда олар екі тайпаға бөлінді, бірақ қашықтықта орналасқан аймақтарда: шығыста Арекомики, лигурлермен бірге, ал батыста Тектосагтар (аумағына Толосаттар да кірді), аквитаниялықтармен бірге; аумақтар Геральт (Arauris) немесе Геральт пен Орб (Orbis) арасындағы шекарамен бөлінді. Волька Тектосагтардың (Πτολεμαίου γεωγραφία ii) Галлиядағы территориясы Рим Республикасының шегінен тыс, Арекомики Волькасының оңтүстік-батысында жатқан еді. Б.з.д. 3 ғасырдан бастап Волька Тектосагтардың астанасы Толоса (Тулуза) болды. Цимбрилер мен тевтондар Галлияға шабуыл жасағанда, тектосагтар олармен одақтасып, олардың Толоса қаласын б.з.д. 106 жылы Квинт Сервилий Кепио тонады. Толоса б.з.д. 52 жылы Юлий Цезарь Галлияны жаулап алғаннан кейін Галлия Аквитания провинциясының бір бөлігі ретінде Рим Республикасына қосылды. Римдіктердің Толосаны жаулап алуы Волька Тектосагтардың мәдени ерекшелігін жойды. Птолемейдің географиясына сәйкес, олардың ішкі қалалары Иллиберис, Рускино, Толоса колониясы, Цесеро, Каркасо, Баетирае және Нарбо колониясы болды. Волька Тектосагтар Дельфи экспедициясының табысты шабуылшыларының бірі болды және олжаларын Толосаға әкелді делінеді. Алайда, шабуылшылардың көп бөлігі қайтып оралмады және Босфордан өтті. Осының салдарынан Тектосагтар Анатолияға басып кіріп, сонда қоныстанған үш үлкен галлдық қауымның бірі болды, және олардың құрметіне аталған «Галатия» елінде орналасты. Шындығында, б.з.д. 218 жылы Пиренейді кесіп өткеннен кейін, Ганнибал Оңтүстік Галлия арқылы саяхаттағанда, соғысқа дайын тайпалармен күшті қарсылыққа тап болды: Волька, Арверни, Аллоброгтар және Рона алқабының Гаезаттары, олар б.з.д. 3 ғасырдың ортасында маңызға ие болды. Сол кезден бастап, Галлияның бұл бөлігі жаңа және күшті тайпалық конфедерациялардың құрылуымен, сондай-ақ Толоса және Немаус (Ним) сияқты, Жерорта теңізі әлемінің қалалық орталықтарына ұқсас жаңа стильдегі елді мекендердің дамуымен тұрақтандыру процесіне ұшырады. Б.з.д. 107 жылы, цимбрилер мен тевтондардың маңында құрылған коалицияға жататын гельветтердің бір тармағы – тигуриндердің одақтастары Волькалар Толосада римдік әскерді жеңді. Б.з.д. 106/5 жылы Қ. Сервилий Кепио көтерілісті басу үшін әскермен жіберілді, нәтижесінде Толоса тоналды, содан кейін қала мен оның аумағы Галлия Нарбоненсиске қосылды, осылайша Каркассон ойысы мен Гаронна бойындағы батыс галликалық сауда дәлізін қатаң бақылауға алды. Волькалар Моравияда үлкен ықпалға ие болды және бои, котини және басқа да Дунай тайпаларымен бірге олар Жерорта теңізі мен германдық жерлерге байланысты сауда жолдарының белсенді желісін бақылады.

The Volcae Arecomici (Οὐόλκαι Ἀρικόμιοι of Ptolemy's Geography ii), according to Strabo, dwelt on the western side of the lower Rhône, with their metropolis at Narbo (Narbonne): "Narbo is spoken of as the naval station of these people alone, though it would be fairer to add 'and of the rest of Celtica', so greatly has it surpassed the others in the number of people who use it as a trade centre." They were not alone in occupying their territory, with its capital at Nemausus (Nîmes). The Volcae Arecomici of their own accord surrendered to the Roman Republic in 121 BC. They occupied the district between the Garonne (Garumna), the Cévennes (Cebenna mons), and the Rhône. This area covered most of the western part of the Roman province of Gallia Narbonensis. They held their assemblies in the sacred wood of Nemausus, the site of modern Nîmes. In Gaul they were divided into two tribes in widely separated regions, the Arecomici on the east, living among the Ligures, and the Tectosages (whose territory included that of the Tolosates) on the west, living among the Aquitani; the territories were separated by the Hérault (Arauris) or a line between the Hérault and the Orb (Orbis). The territory of the Volcae Tectosages (Οὐόλκαι Τεκτόσαγες of Ptolemy's Geography ii) in Gaul lay outside the Roman Republic, to the southwest of the Volcae Arecomici. From the 3rd century BC, the capital city of the Volcae Tectosages was Tolosa (Toulouse). When the Cimbri and Teutones invaded Gaul, the Tectosages allied themselves with them, and their town Tolosa was sacked in retribution by Quintus Servilius Caepio in 106 BC. Tolosa was incorporated into the Roman Republic as part of the province of Gallia Aquitania with the conquest of Gaul by Julius Caesar in 52 BC. The Roman conquest of Tolosa ended the cultural identity of the Volcae Tectosages. According to Ptolemy's Geography, their inland towns were Illiberis, Ruscino, Tolosa colonia, Cessero, Carcaso, Baetirae, and Narbo colonia. The Volcae Tectosages were among the successful raiders of the Delphi expedition and were said to have transported their booty to Tolosa. A significant part of these raiders however did not return and crossed the Bosporus instead. As a result, Tectosages was also the name of one of the three great communities of Gauls who invaded and settled in Anatolia in the country called after them "Galatia". Indeed, after crossing the Pyrenees in 218 BC, Hannibal in travelling through southern Gaul was greeted by warlike tribes: the Volcae, the Arverni, the Allobroges, and the Gaesatae of the Rhône Valley, who rose to prominence around the middle of the 3rd century BC. From around that time, this part of Gaul underwent a process of stabilization buttressed by the formation of new and powerful tribal confederations as well as the development of new style settlements, such as Tolosa and Nemausus (Nîmes), resembling the urban centers of the Mediterranean world. In 107, the Volcae, allies of the Tigurini, a branch of the Helvetii who belonged to a coalition that formed around the Cimbri and the Teutons, defeated a Roman army at Tolosa. In 106 5, Q. Servilius Caepio was sent with an army to put down the revolt, and as a result, Tolosa was sacked, and thereafter the town and its territory were absorbed into Gallia Narbonensis, thereby establishing firm control over the western Gallic trade corridor along the Carcassonne Gap and the Garonne. The Volcae were highly influential in Moravia, and together with the Boii and the Cotini and other Danubian tribes, they controlled a highly active network of trade routes connected to the Mediterranean and the German lands.