Саяхатшы чегі – валюта орнына қолданылатын төлем құралы. Қолма қол ақшаның орнына шетелде қауіпсіз саяхаттауға көмектеседі, ұрланған жағдайда да өтеме береді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Айырбастау құралы
Medium of exchange
Саяхатшы чегі – қатты валютаның орнына қолданылатын айырбастау құралы. Олар әлемдегі негізгі валюталардың бірінде номиналдалуы мүмкін және алдын ала басылған, белгілі бір сомаға арналған чектер болып табылады. Оларға қол қойған адам, осы мүмдік үшін эмитентке төлем жасағаннан кейін, екінші бір адамға шартты төлем жасауға құқылы. Бұрынғы кезде, көптеген кәсіпорнылар саяхатшы чектерін валюта ретінде қабылдағандықтан, олар шетелде демалысқа шыққан адамдар үшін қолма-қол ақшаның орнына жиі пайдаланылатын. Саудагерлер мен басқа да тараптарды оларды қабылдауға ынталандыратын фактор – чекке қойылған түпнұсқа қолтаңба (сатып алушы чек алғаннан кейін қаламмен қоятын) және чек қолданылған кездегі қолтаңбаның сәйкес келуі. Егер осы екі қолтаңба да бірдей болса, чек шығарушы чек жалған болған, ұрланған немесе жоғалған жағдайда да, номиналды соманы төлеуге міндетті кепілдік береді. Демек, саяхатшы чегі эмитент банкрот болса немесе қызметін тоқтатса ғана қолданылмайды. Егер саяхатшы чегі жоғалса немесе ұрланса, оны шығарған қаржы институты қайта бере алады. Саяхатшы чектерін шығаратын қаржы ұйымдары бірнеше тәсілмен табыс табады. Біріншіден, олар мұндай чектерді сатудан комиссия алады. Сонымен қатар, чектер айналымға түспеген кезең үшін пайыздар ала алады, бірақ чек иесіне ешқандай пайыз төлемейді, осылайша олар тиімді түрде пайызсыз несиелерге айналады. Сонымен қатар, саяхатшы чектердегі валюта бағамы (әдетте сатып алу кезіндегі бағамдарға негізделген) басқа валюта алу тәсілдерімен, әсіресе кредиттік карталармен жасалатын операциялармен (операция күні қолданылатын бағамдар) салыстырғанда, көбінесе нашар болады. Сонымен қатар, саяхатшы чектерін жасау, шығару және өңдеу құны кредиттік карталармен жасалатын операцияларға қарағанда әлдеқайда жоғары. Чек шығарушы валюта бағамының тәуекелін өз мойнына алады және осы тәуекелді қорғау үшін комиссия төлейді. 1990 жылдан бері олардың қолданылуы азайды, себебі кредиттік карталар, дебеттік карталар, ақша аударымдары, алдын ала төленген валюта карталары және шетелдік карталарды қабылдайтын банкоматтар сияқты ыңғайлырақ баламалар қолжетімділікке ие болып, саяхатшылар үшін пайдалану оңайырақ болды. Сонымен қатар, 20-шы ғасырдың соңы мен 21-ші ғасырдың басында көптеген дамыған елдерде пайыздық мөлшерлемелер күрт төмендегендіктен, саяхатшы чектерін шығару бұрынғыдан гөрі аз пайдалы болды, сондықтан көптеген эмитенттер жарнаманы азайтып, оларды қолдануды насихаттауды тоқтатты, ал кейбіреулері оларды мүлдем сатуды тоқтатты. Саяхатшы чектер енді кеңінен қабылданбайды және оларды шығарған банктерде де ақшаға айналдыру қиын. Саяхатшы чектердің баламалары көбінесе арзан және икемдірек. Мысалы, саяхат ақша карталары саяхатшы чектерге ұқсас мүмкіндіктер ұсынады, бірақ олар көбірек ыңғайлылық пен икемділікті ұсынады.
A traveller's cheque is a medium of exchange that can be used in place of hard currency. They can be denominated in one of a number of major world currencies and are preprinted, fixed amount cheques designed to allow the person signing it to make an unconditional payment to someone else as a result of having paid the issuer for that privilege. They were generally used by people on holiday in foreign countries instead of cash, as many businesses used to accept traveller's cheques as currency. The incentive for merchants and other parties to accept them lies in the fact that as long as the original signature (which the buyer is supposed to place on the cheque in ink as soon as they receive the cheque) and the signature made at the time the cheque is used are the same, the cheque's issuer will unconditionally guarantee payment of the face amount even if the cheque was fraudulently issued, stolen, or lost. This means that a traveller's cheque can never 'bounce' unless the issuer goes bankrupt or out of business. If a traveller's cheque were lost or stolen, it could be replaced by the issuing financial institution. The financial institutions issuing traveller's cheques earn income in a number of ways. Firstly, they charge a fee on sale of such cheques. In addition, they can earn interest for the period that the cheques are uncashed, while not paying any interest to the cheque holder, making them effectively interest free loans. Also, the foreign exchange rate commonly used on traveller's cheques (generally based on rates applicable at the time of purchase) is less favourable compared to other forms of obtaining foreign currency, especially those on credit card transactions (which use a rate applicable at the transaction date). In addition, the setup cost and the cost of issuing and processing traveller's cheques is much higher than for credit card transactions. The cheque issuer carries the exchange rate risk, and normally pays a fee to hedge against the risk. Their use has been in decline since the 1990s, when a variety of more convenient alternatives, such as credit cards, debit cards, money transfer services, pre paid currency cards, and automated teller machines that accept foreign cards, became more widely available and easier for travellers to use. Also, as interest rates sharply declined in many developed countries in the late 20th and early 21st centuries, traveller's cheques became much less profitable to issue and thus many issuers scaled back advertising and promoting their use while others stopped selling them altogether. Traveller's cheques are no longer widely accepted and cannot easily be cashed, even at the banks that issued them. The alternatives to traveller's cheques are generally cheaper and more flexible. Travel money cards, for instance, provide features similar to traveller's cheques but offer greater ease and flexibility.
Терминология
Саяхатшы чектермен жасалатын мәмілелерде заңды тараптар мынадай: Саяхатшы чек шығаратын ұйым – міндеттеме беруші немесе эмитент. Оны сататын банк немесе басқа да орын – эмитенттің агенті. Чекті сатып алатын жеке тұлға – сатып алушы. Сатып алушы тауарлар немесе қызметтер төлемі ретінде чек тапсырған тұлға – төлем алушы немесе саудагер. Айналымды жүзеге асыру үшін міндеттеме беруші – чек беруші де, чек алушы да болып табылады.
Legally, the parties to traveller's cheque transactions are as follows. The organisation that produces a traveller's cheque is the obligor or issuer. The bank or other place that sells it is the agent of the issuer. The natural person who buys the cheque is the purchaser. The entity to whom the purchaser hands the cheque in payment for goods or services is the payee or merchant. For purposes of clearance, the obligor is both maker and drawee.
Тарих
Саяхатшы чектерді алғаш рет 1772 жылғы 1 қаңтарда Лондондық несиелік биржа компаниясы 90 еуропалық қалада қолдану үшін шығарды. 1874 жылы Томас Кук саяхатшы чектер сияқты жұмыс істейтін "айналымдық ноталарды" шығарды. American Express 1891 жылы дәстүрлі аккредитивтерді ығыстыру мақсатында кең ауқымды халықаралық саяхатшы чектер жүйесін құрды. Ол әлі күнге дейін көлем бойынша саяхатшы чектердің ең ірі эмитенті болып табылады. American Express компаниясының саяхатшы чектерді енгізуі дәстүрлі түрде компания президенті Дж. С. Фарго аккредитивпен еуропалық қалалардың кішкентайларында қаражат алуда қиындықтарға тап болғаннан кейін Марсел Флеминг Берри атты қызметкеріне байланыстырылады. 1850-1990 жылдар аралығында саяхатшы чектер адамдардың шетелде демалыс кезінде үлкен сомада қолма-қол ақша тасымалдаумен байланысты тәуекелдерсіз ақша алып жүрудің басты тәсілдерінің біріне айналды. Саяхатшы чектердің бірнеше бренді сатылды; олардың ең танымалдары – Томас Кук тобы, Bank of America және American Express.
Traveller's cheques were first issued on 1 January 1772 by the London Credit Exchange Company for use in 90 European cities, and in 1874, Thomas Cook was issuing "circular notes" that operated in the manner of traveller's cheques. American Express developed a large scale international traveller's cheque system in 1891, to supersede the traditional letters of credit. It is still the largest issuer of traveller's cheques today by volume. American Express's introduction of traveller's cheques is traditionally attributed to employee Marcellus Flemming Berry, after company president J. C. Fargo had problems in smaller European cities obtaining funds with a letter of credit. Between the 1850s and the 1990s, traveller's cheques became one of the main ways that people took money on holiday for use in foreign countries without the risks associated with carrying large amounts of cash. Several brands of traveller's cheques have been marketed; the most familiar of those were Thomas Cook Group, Bank of America and American Express.
Пайдаланудың төмендеуі
Кредиттік және дебеттік карталар сияқты баламалардың қолайлылығы мен кеңінен қабылдануы және банкоматтардың қолжетімділігінің артуы 1990 жылдардан бері саяхатшылар чектерін пайдаланудың айтарлықтай төмендеуіне алып келді. Сонымен қатар, саудагерлердің қауіпсіздікке қатысты алаңдаушылығы көптеген кәсіпорындарды оларды қабылдаудан бас тартуға мәжбүр етті, бұл өз кезегінде саяхатшылар үшін оларды аз қызықты етеді. Бұл, өз кезегінде, олардың иелерінің оларды пайдаланудағы қиындықтарға шағымдануына себеп болды. Еуропа мен Азияның көптеген елдерінде саяхатшылар чектері енді кеңінен қабылдаылмайды және тіпті оларды шығарған банктерде де ақшаға айналдыру қиынға соғады. Саяхатшылар чектерге ешқандай пайызы төленбегендіктен, қаржы институттарының саяхатшылар чектерін сатуға ынталандыратын негізгі себептердің бірі – олардың сатып алушыдан сатушыға пайызсыз қарыз болып табылуы. 1990 жылдардың басынан бері дамыған елдердің көп бөлігіндегі пайыздық ставкалардың тұрақты төмендеуі саяхатшылар чектерін шығарушылар үшін олардың пайдалылығын едәуір төмендетті. Қаржы институттары бұл жағдайға жаңа саяхатшылар чектері үшін жаңа алымдар енгізу, қолданыстағы алымдарды арттыру немесе тіпті бұл бизнестен толығымен бас тарту арқылы жауап берді.
The convenience and wider acceptance of such alternatives as credit and debit cards and the wider availability of ATMs has led to a significant decline in the use of traveller's cheques since the 1990s. In addition, security concerns of retailers has led to many businesses ceasing to accept them, in turn making them less attractive to travellers. This has led to complaints about the difficulty that holders have in using them. In much of Europe and Asia, traveller's cheques are no longer widely accepted and cannot be easily cashed, even at the banks that issued them. Since traveller's cheques do not earn interest, one of the main incentives financial institutions have to sell traveller's cheques is that they effectively represent an interest free loan from the purchaser to the seller. The sustained decline in interest rates in most of the developed world since the early to mid 1990s has substantially reduced the profitability of traveller's cheques for their issuers. Financial institutions have responded to this development by charging new fees for traveller's cheques, increasing existing fees, or by exiting the business altogether.
Кейінгі пайдалану үшін сатып алу чектері
Саяхатшы чектерін банктер мен агенттіктер клиенттерге кейінірек пайдалану үшін сатады. Сатып алынған саяхатшы чектерін алғаннан кейін, сатып алушы әрбір чекке дереу қол қояды. Сатып алушыға түбіртек және басқа да құжаттар беріледі, оларды чектерді алып жүретін жерден бөлек, қауіпсіз жерде сақтау керек. Егер саяхатшы чектері жоғалса немесе ұрланса, оларды ауыстыруға болады, егер иесінде чектерді сатып алған кезде берілген түбіртек пен олардағы сериялық нөмірлер болса.
Travellers' cheques are sold by banks and agencies to customers for use at a later time. Upon obtaining custody of a purchased supply of traveller's cheques, the purchaser immediately signs each cheque. The purchaser also receives a receipt and other documentation that should be kept in a safe place other than where they carry the cheques. Traveller's cheques can usually be replaced if lost or stolen, assuming the owner still has the receipt issued with the purchase of the cheques showing the serial numbers allocated.
Чектерді қолма-қол ақшаға айналдыру
Саяхатшы чегін қолма-қол ақшаға айналдырып, тауар сатып алу үшін, сатып алушы төлем алушының куәлігінде чекке күнді жазып, белгіленген орынға қолымен растайды.
To cash a traveller's cheque to make a purchase, the purchaser would, in the presence of the payee, date and countersign the cheque in the indicated space.
Атауы және өзгеруі
Саяхатшы чектері АҚШ доллары, Канада доллары, фунт стерлинг, жапон иенасы, қытай юаны және евро сияқты бірнеше валютада қол жетімді; номиналы әдетте 20, 50 немесе 100 (иена үшін 100 есе) болады, және көбінесе бес немесе он чектен тұратын топтамалармен сатылады, мысалы, 5 × €20 – 100 евро. Саяхатшы чектерінің мерзімі бітпейді, сондықтан пайдаланылмаған чектерді сатып алушы оларды болашақта кез келген уақытта жұмсау үшін сақтап қоюы мүмкін. Саяхатшы чектерін сатып алушы, тиісінше, эмитентке пайызсыз қарыз береді, сондықтан банктер оларды өз клиенттеріне «комиссиясыз» сатуға бейім. Егер комиссия алынса, ол әдетте сатылған чектердің жалпы номиналды құнының 1–2% құрайды. Сатып алу транзакциясынан қалған ақша жергілікті валютада беріледі.
Traveller's cheques are available in several currencies such as US dollars, Canadian dollars, pounds sterling, Japanese yen, Chinese yuan and euros; denominations usually being 20, 50, or 100 (× 100 for yen) of whatever currency, and are usually sold in pads of five or ten cheques, e. g., 5 × €20 for €100. Traveller's cheques do not expire, so unused cheques can be kept by the purchaser to spend at any time in the future. The purchaser of a supply of traveller's cheques effectively gives an interest free loan to the issuer, which is why it is common for banks to sell them "commission free" to their customers. The commission, where it is charged, is usually 1–2% of the total face value sold. Any change for a purchase transaction would be given in the local currency.
Депозит және есеп айырысу
Саяхатшы чегін алған тұлға, оны өз банктік шотына салу үшін әдеттегі тәртіппен әрекет етеді: әдетте, мөрмен немесе қолмен куәландырып, депозиттік тізімге чек пен оның сомасын жазады. Банк шоты чек сомасына, басқа да есеп айыруға жіберілген құжаттар сияқты, жатқызылады. АҚШ-та, егер тұлға сату орнында чектерді электронды түрде өңдеуге мүмкіндігі болса (Check 21 заңына қараңыз), ол чектерді сақтап, оларды қаржы мекемесіне тапсыруы керек, әсіресе сатып алушыда қандай да шатасу болдырмау үшін.
A payee receiving a traveller's cheque would follow its normal procedures for depositing cheques into its bank account: usually, endorsement by stamp or signature and listing the cheque and its amount on the deposit slip. The bank account will be credited with the amount of the cheque as with any other negotiable item submitted for clearance. In the United States, if the payee is equipped to process cheques electronically at point of sale (see: Check 21 Act), they would still take custody of the cheque and submit it to a financial institution, particularly to avoid any confusion on the part of the purchaser.
Қауіпсіздік мәселелері
Саяхатшы чектерінің ең маңызды артықшылықтарының бірі – жоғалған немесе ұрланған жағдайда оларды қайтару мүмкіндігі. Дегенмен, осы мүмкіндік алаяқтардың саяхатшы чектерін сатып алып, оларды басқа адамдарға (мысалы, саяхатшыларға) құнының 50 пайызына сататын, ал содан кейін чек шығарған компанияға чекті ұрлап алғандығы туралы жалған хабар беретін қара нарық құруына себеп болды. Осылайша, алаяқ чек құнының өзін қайтарып алып, сонымен қатар 50 пайыз көлемінде пайда табады. Қолдан жасалған саяхатшы чектерінің кең таралған мәселесі көптеген кәсіпорындарды оларды қабылдаудан бас тартуға немесе қолданғанда қатаң қауіпсіздік шараларын енгізуге мәжбүр етті. Төлемді қабылдаушы үшін сатып алушының фототүсірілген жеке куәлігін (мысалы, жүргізуші куәлігі немесе төлқұжат) тексеруді сұрау – тиімді қауіпсіздік шарасы. Бұл тексеруді сатып алушының жеке куәлігіндегі және чекке қойылған қолтаңбаларды салыстыру кезінде жасаған абзал. Алайда, егер төлемді қабылдаушы саяхатшы чегінің жарамдылығына күмәнданса, ең алдымен чек шығарған компанияға тікелей хабарласу керек. Үшінші тараптың чек тексеру қызметі жеке куәлік негізінде теріс нәтиже берсе, бұл қызметте сатып алушы туралы мәліметтердің жоқтығын (көптеген саяхатшылар үшін бұл күтілетін жағдай) немесе ең жаман жағдайда, олардың жеке ағымдағы шотты басқаруға қабілетсіз деп танылғанын білдіруі мүмкін (бірақ бұл саяхатшы чегінің жарамдылығына әсер етпейді). Кейбір сатып алушылар жоғалған немесе ұрланған чектер бойынша өтініш беру процесінің қиын екенін және чек жоғалғаннан кейін қайтарым алу мүмкіндігінен айырылғанын байқады.
One of the main advantages traveller's cheques provide is the replacement if lost or stolen. However, this feature has also created a black market where fraudsters buy traveller's cheques, sell them at 50% of their value to other people (such as travellers) and falsely report their traveller's cheque stolen with the company from which the cheque was obtained. As such, the fraudster gets back the value of the traveller's cheque and also makes 50% of the value as profit. The widespread problem of counterfeit traveller's cheques has caused a number of businesses to no longer accept them or to impose stringent safeguards when they are used. It is a reasonable security procedure for the payee to ask to inspect the purchaser's picture ID; a driving licence or passport should suffice, and doing so would most usefully be towards the end of comparing the purchaser's signature on the ID with those on the cheque. The best first step, however, that can be taken by any payee who has concerns about the validity of any traveller's cheque, is to contact the issuer directly; a negative finding by a third party cheque verification service based on an ID cheque may merely indicate that the service has no record about the purchaser (to be expected, practically by definition, of many travellers), or at worst that they have been deemed incompetent to manage a personal current account (which would have no bearing on the validity of a traveller's cheque). Some purchasers have found the process of filing a claim for lost or stolen cheques is cumbersome, and have been left without recourse after their cheques were lost or stolen.
Баламалар
1980 және 1990 жылдары әлем бойынша несиелік және дебеттік карталардың кеңінен қолданысқа енуі, демалыс кезіндегі төлемдер үшін саяхатшы чектерін пайдалануды айтарлықтай түрде ығыстырды. 2005 жылы American Express компаниясы American Express Travelers Cheque Card-ты шығарды, бұл карта саяхатшы чекінің қызметін атқарады, бірақ оны несие картасы сияқты дүкендерде қолдануға болады. Аталған карта 2007 жылдың қазан айында тоқтатылды. Көптеген басқа қаржы компаниялары да саяхатшы чектерінің электрондық нұсқасын жасап, бірнеше валютадағы қаражатты сақтайтын, несиелік немесе дебеттік карталар сияқты дүкендерде және банкоматтарда қолданылатын құндылық карталарын шығарды. Осының ішіндегі маңызды мысалдардың бірі – Visa TravelMoney картасы.
The widespread acceptance of credit cards and debit cards around the world starting in the 1980s and 1990s significantly replaced the use of traveller's cheques for paying for things on holiday. In 2005, American Express released the American Express Travelers Cheque Card, a stored value card that serves the same purposes as a traveller's cheque, but can be used in stores like a credit card. It discontinued the card in October 2007. A number of other financial companies went on to issue stored value or pre paid debit cards containing several currencies that could be used like credit or debit cards at shops and at ATMs, mimicking the traveller's cheque in electronic form. One of the major examples is the Visa TravelMoney card.