Кіріспе

Жекешелендіру нысаны

Демутуализация – бұл клиенттерге тиесілі өзара ұйымның (өзара) немесе кооперативтің заңдық түрін акционерлік қоғамға өзгерту процесі. Оны кейде акцияға салу немесе жекешелендіру деп те атайды. Демутуализация процесінің бөлігі ретінде, өзара ұйымның мүшелері әдетте "күтпеген" төлемді – мұрагер компанияның акциялары, қолма-қол ақша төлемі немесе олардың қосындысы түрінде алады. Өзаралану немесе мутуализация – кері процесс, онда акционерлерге тиесілі компания өзара ұйымға айналады, әдетте қолданыстағы өзара ұйымның сатып алуы арқылы. Сонымен қатар, қайта өзаралану – өзара қоғам мүшелерінің мүдделері мен мақсаттарын үйлестіру немесе жаңару процесін көрсетеді. Өзара ұйым дәстүрлі түрде клиент-мүшелерінен капитал жинап, оларға қызметтер ұсынады (мысалы, құрылыс қоғамдары, мүшелердің жинақтары мүшелерге ипотека беруге мүмкіндік береді). Ол пайданың бір бөлігін мүшелеріне қайта бөледі. Ал акционерлік қоғам клиенттеріне қызмет көрсету үшін акционерлер мен басқа да қаржы көздерінен капитал жинап, пайдасын немесе активтерін акционерлік немесе қарыздық инвесторларға бөліп береді. Сондықтан, өзара ұйымда клиенттің және меншік иесінің заңдық рөлдері бір нысанда ("мүшелер") біріктіріледі, ал акционерлік қоғамда рөлдер бөлек. Бұл клиенттер ұйымға жеткілікті қаржыландыру бере алмаса немесе бермесе, капитал базасын кеңейтуге мүмкіндік береді. Дегенмен, акционерлік қоғам иелері үшін кірісті максималды деңгейге көтеруге тырысуы керек, тек клиенттерге кіріс пен қызмет көрсетуді арттырудың орнына. Бұл клиенттердің, басқарудың және акционерлердің мүдделері айырмашылыққа түскен жағдайда клиенттерге көрсетілетін қызметтердің төмендеуіне әкелуі мүмкін. Демутуализацияның ерте мысалы – 1873 және 1882 жылдар аралығында оның хатшысы Н.Д. Эде бастаған Кантонның Одақтық сақтандыру қоғамының құрылымындағы өзгерістер, нәтижесінде 1835 жылы Кантондағы саудагерлер үшін өзара сақтандыру қоғамы ретінде құрылған компания, шектеулі серіктестік ретінде қайта тіркелді.

Демутализация түрлері

Бар үш жалпы әдіс бар, арқылы ұйым демотуализациялануы мүмкін, толық демотуализациялану, спонсорлық демотуализациялану және өзара холдингтік компанияға (МХК) айналу. Кез келген демотуализация түрінде сақтандыру полистері, өтелмеген қарыздар және т.б. ұйымның құқықтық формасының өзгеруіне тікелей әсер етпейді. Толық демотуализацияда өзара компания толыққанды акционерлік қоғамға айналады және өз (жаңа шығарылған) акцияларын, ақшалай қаражатын және/немесе полис кредиттерін мүшелеріне немесе полис иелеріне береді. Өзара қарым-қатынасты сақтауға ешқандай әрекет жасалмайды. Алайда, өзара жинақ банкі толық демотуализацияланған жағдайда, бастапқы публиктік ұсыныста инвесторларға акциялар шығарылады, ал депозиторлар, олар теориялық түрде демотуализацияға дейін банкке ие болған, автоматты түрде акцияларды алмайды және жеке инвестициялау керек. АҚШ-тың федералды және штаттық ережелеріне сәйкес, депозиторлар акцияны сатып алуға басқа инвесторлардан бұрын бірінші кезекте басымдық алады. Спонсорлық демотуализациялану да ұқсас; өзара толық демотуализацияланады және оның полис иелері немесе мүшелері өтемақы алады. Айырмашылығы – өзара қарым-қатынас негізінен акционерлік корпорациямен сатып алынады. Бұрынғы өзара компаниядағы акциялардың орнына, жаңа аналық компаниядағы акциялар беріледі. Өзара холдингтік компания – гибридтік ұғым, бір бөлігі акционерлік қоғам, екінші бөлігі – өзара компания. Техникалық тұрғыдан алғанда, мүшелер әлі де компанияның 50%-дан астамын иеленеді. Осы себепті, оларға мүліктерінен айырылғаны үшін маңызды өтемақы төленбейді. (Осы себепті көптеген юрисдикциялар, соның ішінде Канада, МХК құруға тыйым салады.) Негізгі қатысушылар компанияның арнайы сегментіне оқшауланады, олар әлі де «өзара» деп есептеледі. Қалғаны акционерлік қоғам. Бизнестің бұл бөлігі публиктікке айналдырылуы мүмкін немесе ұйым публиктікке шығуды шешкенге дейін толық меншіктегі еншілес компания ретінде сақталуы мүмкін. Нью-Йоркте өзара сақтандырудың рұқсат етілген заңнаманы қабылдауға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталғандықтан, өзара холдингтік компанияларға рұқсат берілмейді. Өзара сақтандыру холдингтік компанияларына қарсылар Нью-Йорктегі өзара холдингтік компаниялардың құрылуын «Заңдасқан қарақшылық» деп атады. Кейбір МХК демотуализациялары екі кезеңдік процестің бірінші кезеңі ретінде жоспарланған. Екінші кезең – МХК мәртебесіне ауысудың қиындықтары аяқталғаннан кейін толық демотуализациялану. Басқа жағдайларда МХК соңғы кезең болып табылады. Атап айтқанда, Nationwide Mutual Insurance Company және MassMutual сияқты кейбір өзара сақтандыру компаниялары, биржада тіркелген акционерлік қоғамдарға ие. Nationwide 2008 жылдың 31 желтоқсанында өзінің еншілес акционерлік компаниясын толығымен сатып алды. Алайда, бұл МХК емес; олар бір немесе бірнеше акционерлік қоғамдарға басым бақылауға ие өзара компаниялар. Басқа компаниялар басқа компанияның акцияларының бір бөлігін иеленуі мүмкін, бірақ оларды жай ғана актив ретінде, нақты бақылайтын нәрсе ретінде емес. Соңында, Nationwide және MassMutual сияқты көптеген өзара компаниялар толық меншіктегі еншілес компанияларға ие. Еншілес компаниялар техникалық тұрғыдан акционерлік қоғамдар болуы мүмкін, бірақ өзара компания барлық акцияларды иеленеді. Мысалы, New York Life Insurance and Annuity Corporation (NYLIAC) – New York Life Insurance Company (NYLIC) толық меншігіндегі еншілес компания. Адам кез келген компаниядан сақтандыру полисін сатып ала алады, бірақ NYLIC-тің қатысу полисіне ие болғандар ғана өзара мүшелер болып табылады. Басқа полис иелері – клиенттер.

Бағалы қағаздар алмасу

1993 жылы Стокгольм қор биржасы алғашқы болып демутализацияланды, одан кейін Хельсинки (1995), Копенгаген (1996), Амстердам (1997), Австралия биржасы (1998) және Торонто, Гонконг және Лондон қор биржалары 2000 жылы. Чикаго товарлық биржасы 2000 жылы акционерлік қоғамға айналды. "Осы алғашқы IPO-ға дейінгі жол 2000 жылдың маусым айында басталды, сол кезде биржа мүшелері көпшілік дауыспен бұрынғы коммерциялық емес, мүшелік ұйымды пайда табу үшін, акционерлік корпорацияға трансформациялауға келісті. 2000 жылдың 13 қарашасында CME АҚШ-тағы немесе тауар биржаларында алғашқы болып акционерлік корпорацияға демутализацияланды." Чикаго товарлық биржасы 2002 жылдың 6 желтоқсанында IPO-ны жүзеге асырды. Чикаго сауда кеңесі де 2005 жылы IPO өткізді, оған дейін ол "жеке тұлғалар мен мүше фирмаларға қызмет көрсететін, өзін-өзі басқаратын, өзін-өзі реттейтін, коммерциялық емес, акциялары жоқ Делавэр корпорациясы" болған. Гонконг қор биржасы да демутализация процесінен өтті және акциялары ашық саудаға шығарылды. Швейцарияда орналасқан SIX Group – әлемдік қаржы қызметтерінің провайдері, өзара байланысты ұйымның ерекше түрін ұсынады. Меншік иелері қызметтерді пайдаланушылардың шектеулі тобымен, атап айтқанда швейцариялық және шетелдік банктермен шектеледі. Бұл клиенттермен жақын қарым-қатынасты білдіреді, себебі клиент SIX Group-тың, оның ішінде еншілес компаниясы SIX Swiss Exchange AG-ның капиталындағы үлесі арқылы клиентке бағытталған мінез-құлыққа ықпал ете алады.

Өмірді сақтандырушылар

1930 жылдан бері 200-ден астам АҚШ өмірді сақтандыру компаниясы өзара меншік үлесінен айырылды. 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында Prudential, MetLife, John Hancock, Mutual of New York, Manulife, Sun Life, Principal және Phoenix Mutual сияқты көптеген ірі өзара сақтандыру компаниялары өмірді сақтандырушы ретінде жинаған барлық табысын полис иелеріне қайтарып, өзара меншік үлесінен айырылуға шешім қабылдады. Полис иелеріне 100 миллиард доллардан астам сомада ақшалай төлемдер, акциялар және полис бойынша есептелген жеңілдіктер берілді. Бұл өзгеріс жаңа иелері үшін тиімді деп есептелсе де, клиенттерге тигізетін әсері талқыланбады. Басқа зерттеулер өзара меншік үлесінен айырылу процесі клиенттерге зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді. Mass Mutual Financial Group веб-сайтында өмірді сақтандыру полисі бойынша дивидендтер туралы ақпарат берілген.

Ауыл шаруашылығы кооперативтері

Көптеген ауыл шаруашылығы тауарларын жеткізу және сату кооперативтері өзара меншік құқығынан айырылды. Олардың ішіндегі ең ірілерінің бірі – АҚШ-та тыңайтқыштарды өндіретін және тарататын CF Industries компаниясы, 56 жыл бойы кооперативтік федерация болып келді. Кейін CF өзара меншік құқығынан айырылып, 2005 жылы акцияларының алғашқы ашық ұсынысын жасады. Тағы бір үлкен мысал – Ирландияның Kerry Co-operative Creameries, ол 1986 жылы «Ирландия моделі» бойынша сүт пен ет өңдейтін кәсіпорын ретінде жартылай өзара меншік құқығынан айырылды. Кооперативтің негізгі бизнесі ашық саудадағы Kerry Group компаниясына берілді, ал үлестер кооператив пен оның фермер мүшелері арасында бөлісті. Осы жартылай өзара меншік құқығынан айырылғаннан кейін кооператив фермер мүшелеріне тиесілі кооператив акцияларын сатып алуға арналған кең ауқымды схеманы қаржыландыру үшін Kerry Group-тағы үлесін біртіндеп азайтты. Murray Goulburn кооперативі және Австралияның 2016 жылғы сүт дағдарысы да үлкен мысал болып табылады.

Құрылыс қоғамдары

Құрылыс қоғамы – 19 ғасырда Ұлыбританияда жеке жинақтар мен үй ипотекасы үшін пайда болған өзара ипотекалық қамтамасыз ету ұйымының бір түрі. 20 ғасырдың көп бөлігінде құрылыс қоғамдары бөлшек сауда нарығындағы жинақтардың үлкен бөлігін алып, 1986 жылғы Құрылыс қоғамдары заңы бойынша реттеуден кейін өркендеді. Аталған заңнан кейін, 1989 жылы Abbey National бастап, екінші ірі қоғам, сондай-ақ ең ірісі – Halifax Building Society көп ұзамай акционерлік банктік компанияларға айналды, кейбіреулері кейін басқа банктермен сатып алынды. Көптеген қоғамдар дереу "кілемшелер" деп аталатын спекулянттардың назарына ілікті, олар демутуализация болған жағдайда ақшалай сыйлық немесе акция алу үшін жинақ шоттарын ашты. Қалған қоғамдардың көпшілігі, мысалы, ең ірі өзара көмекші қоғам Nationwide Building Society, кілемшелерден қорғану үшін өз ережелеріне "улы дәрі" ережелерін енгізді. Бұл жаңа мүшелерден демутуализациядан түсетін кез келген өтемақыны қайырымдылыққа беруді талап ететін қайырымдылыққа мандаттау шарты түрінде көрінді.

Қатысушы қауымдастықтар

Ұлыбританиялық автокөлікшілер ұйымы, Автомобиль қауымдастығы, 1999 жылы өзара меншік құрылымын өзгертіп, Centrica plc компаниясы сатып алды. Сату 2000 жылдың шілдесінде 1,1 миллиард фунт стерлингке аяқталды.

Шағын тұтынушылар кооперативтері

Көптеген ауыл шаруашылығы кооперативтері демутуализацияланды, сонымен қатар тұтыну кооперативтерінің шағын бөлігі демутуализацияланды немесе демутуализациялауды қарастырды. 1997 жылы Эндрю Риган Ұлыбританияның Co-operative Wholesale Society компаниясын қанағаттандырылмаған жауапкерлікке алуға тырысты, ол атына қарамастан, өзінің ірі бөлшек сауда компаниясы болды. 2007 жылы Шотландияның шағын саудагері, Musselburgh және Fisherrow Co-operative Society, демутуализациялау үшін қажетті қадамдардың көп бөлігін немесе барлығын аяқтады. 2008 жылы Швейцарияның бәсекелестікті реттеуші органы Швейцарияның жетекші супермаркет тізбектері Coop және Migros-қа демутуализациялауды ұсынды.

Бөлшек сауда кооперативтері

Ирландиялық азық-түлік дүкендерінің кооперативі ADM Londis 2004 жылы капитал құрылымын тізімдемеген акционерлік қоғамға өзгертіп, иелеріне акцияларын нарықтық құнымен жеке саудалауға мүмкіндік берді.