Кіріспе

Ирандық жазушы

Мұхаммед Әли Жамалзада Есфахани (محمدعلی جمالزاده اصفهانی; 13 қаңтар 1892 жылы Исфахан қаласында, Иран – 8 қараша 1997 жылы Женевада, Швейцария) – 20 ғасырдағы Иранның ең белгілі жазушыларының бірі, ерекше юмор стилімен танымал. Ол парсы тіліндегі қысқа әңгіме жанрына зор үлес қосып, Иранда осы жанрдың негізін қалаушысы деп есептеледі.

Шетелде тұру

Жас Жамалзаде Иранда тек 12-13 жасқа дейін өмір сүрді. Содан кейін ол Ливанға көшті, онда Берут қаласына жақын орналасқан Айнтура католик мектебінде (1908) оқыды, Францияда (1910) және Швейцарияда Лозанна университетінде, ал кейіннен Дижон қаласындағы Бургундия университетінде заңды оқыды. Әкесінің қайтысынан кейін Жамалзаденің өмірі нашарлап кетті, бірақ көптеген достарының көмегі мен уақытша ақы төленетін оқытушылық жұмыстарының арқасында ол аштықтан құтылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Берлиндегі Иран патриоттары комитетіне (Komita ye Melliyun e Irāni) қосылды және 1915 жылы осы ұйым үшін Бағдадта «Растхаиз» (Rastakhiz) газетін құрды. Бағдадтан Стамбулға сапар барысында Жамалзаде армян геноцидінің куәсі болды және жолында көптеген мәйіттерге кездесті. (Түркиядағы армян халқының қырғыны туралы). Осы кезеңде ол «Каве» (1916) журналында да жұмыс істеді. 1917 жылы ол өзінің алғашқы кітабы «Ганж е Шайеган» (Құнды қазына) атты туындысын жариялады. ХХ ғасырдың басындағы Иранға шолу жасаған «Ганж е Шайеган» Иранның әлеуметтік-саяси және экономикалық мәселелерін қамтиды, бұл әдебиет пен ғылым арасындағы алшақтықты жоюға зор үлес болды. Сол жылы ол Стокгольмде өткен Социалистердің дүниежүзілік конгресінде ұлтшылдарды өкілдік етті. 1931 жылға дейін, Женеваға қоныстанғанға және Халықаралық Еңбек Ұйымында жұмыс істегенге дейін, ол уақытша жұмыстармен айналысты, мысалы Берлиндегі Иран елшілігінде. Осы жылдар бойы Жамалзаде Иранмен байланысын үзбеді, бірақ замандас ирандықтардың өмірі туралы жазуын жалғастырды. Оның тілді қолдануға және Диккенс сияқты жазу стиліне ден қоюы, қайталаулар, сөздерді жинақтау және халықтық тіркестерді пайдалану арқылы оқырманға Жамалзаденің өмірі мен оның адал ниеттерін еске түсіреді.

Бір кезде (Екі буда Екі набуда)

Жамалзадедің 1921 жылы Берлинде жарық көрген, "Бір болды, бір болмады" атты маңызды туындысы бір жылдан кейін ғана Иранға жетті, және ол кезде жақсы қабылданылмады. Халық, әсіресе дін қызметкерлері, Жамалзадедің елді бейнелеуін соншалықты жек көрді, кітаптың даналары көпшілік алаңдарында өртеліп жатты. Алты повестен тұратын "Бір болды, бір болмады" жинағы, 20 ғасырдың басындағы Иранның әлеуметтік және саяси жағдайын көрсетеді – бұл тақырып сол кезде жазушылар мен ақындардың назарынан тыс қалып қойған. Сонымен қатар, онда Иран ішкі ісіне батыстың араласуына қарсы күрес және діни фанатизмді ашық қынжырлау да бар. Жамалзадедің қарапайым және әдеби тілі, салмақты юмормен үйлесіп, оның туындыларының күшін арттырды, "Бір болды, бір болмады" және "Фарси – тәтті тіл" сияқты повестерді одан да терең әсерлі етті. Бұл жағымсыз реакция Жамалзаденің соңғы жиырма жыл бойы әдеби қызметтен бас тартуына себеп болды.

Қаздың тұздыққа не керегі бар?

Жамалзаденің "Бір кезде" кітабындағы ең танымал әңгімелердің бірі – "Біл е Диг, Біл е Чохондар" (بیله دیگ بیله چغندر), ағылшын тілінде "Білгенге не керек" деп аталады. Бұл бірінші тұлғада баяндалатын әңгіме, Еуропадағы ирандық моншаларды еске түсіріп, терең әңгімелесуге кірісетін ирандық ер адамның оқиғасын қамтиды. Әңгіме аты аталмаған баяндаушының әдеттер туралы ойларымен басталады, ол олардың қайта оралуға бейім екенін, тіпті олардан құтылуға тырысқаннан кейін де мойындайды. Содан кейін баяндаушы, әдетіне оралып, бұрынғы ностальгиялық сезімдерін қанағаттандыру үшін хамамға (моншаға) баруға күтпеген құштарлық білдіреді. Моншаға келгенде, баяндаушы Еуропаның түрік стиліндегі моншаларының өзі білген және жақсы көрген ирандық моншалармен салыстыруға келмейтініне көңілі толады. Алайда, ирандық білімі бар массажисттің массажына оның қуанышын жасыра алмайды. Массажистпен әңгімелесу барысында баяндаушы оның әлеуметтік жағдайына қатысты жаңылысады және ирандық қоғам мен мәдениетінің кейбір кемшіліктерін түсінеді. Массажисттің бірнеше ирандық министрліктерде кеңесші болғанын білгенде, баяндаушы күмән мен сенімсіздікке толады. Массажист кеңесші рөліне қалай келгені, кездейсоқ алған құрметі мен жоғары лауазымы және ирандықтарға сырттан қарағандағы оң емес пікірлері туралы әңгімелеуін жалғастырады. Ол ирандықтардың адал еместігін, ұрлыққа ұшырағанын және бос уәделер алғанын айтады. Массажистің сөзін тыңдаған баяндаушы "Білгенге не керек" деген парсы мақалын келтіреді. Мақалды түсіндіруге тырысқаннан кейін, баяндаушының моншадағы уақыты аяқталады. Уақыттың өтіп кеткеніне көңілі толып, массажист оған Ирандағы кездесулерін егжей-тегжейлі баяндайтын күнделігін тапсырады. Үйге оралғаннан кейін баяндаушы күнделікті оқи бастайды. Күнделіктің жазбаларын білімсіз адам жазғанын, Иранды Еуропа сияқты болуы керек деп есептейтінін тез түсінеді. Бір тұста массажист қоғамдық өмірде әйелдердің жоқтығына назар аударады. Шындығында, әйелдер қоғамнан тыс қалмайды, олар қара шапанмен толық жамылған күйінде жұрт алдында көрінеді. Жергілікті мәдениеттің ерекшеліктерімен таныс болмағандықтан, еуропалық массажист оларды "ерекше дін қызметкерлері" деп қате түсінеді. Массажист сондай-ақ ирандық қоғамдағы әлеуметтік жіктелуге тоқталады. Ол Ирандағы еркектердің шапқыларының түсімен ерекшеленетінін, үш топқа бөлінетінін жазады: сары шапқылар, ақ шапқылар және қара шапқылар. Баяндаушы әр топтың сипаттамасын оқығанда, олардың шаруаларды, дін қызметкерлерін және үкіметті білдіретінін біледі. Еуропалық бақылаушы сары шапқылардың барлық мүлкін басқа екі топқа құрбан еткеніне қарамастан, оларға неліктен құрмет көрсететінін түсіне алмайды. Ол былай дейді: "Олар осыны соншалықты талап етеді, олардың өздері де, отбасылары да аштықтан немесе суықтан өліп, тіпті киіз үйге да жатпай, жерленеді, ал қара шапқылар мен ақ шапқылар сары шапқылардың азаптарынан соншалықты пайда көріп, ақшаларын қалай жұмсау керектігін білмейтін болады". Баяндаушы күнделікті оқып болғаннан кейін, оны кішкентай жазбамен бірге массажистке қайта жібереді. Онда ол бұрын түсіндіре алмаған мақалдың аудармасын қосады. Еуропалық массажистің байқаулары оның білімсіздігінен туындаған шектеулі және ойсыз көрінеді, бірақ олар Жамалзаденің ирандық қоғамға қатысты көңілді, бірақ көзді ашатын сатиралық көзқарасын көрсету үшін әдеби құрал ретінде қолданылады. Клаус В. Педерсон жасаған ғылыми талдау Жамалзаденің әдебиетіндегі модернистік көзқарастарды қарастырады. Қазіргі парсы әдебиетінде, соның ішінде Мұхаммед Әли Жамалзаде шығармаларында батыстық ықпал бар екені сөзсіз, бірақ осы әңгімелердегі көптеген мәдени және саяси ықпалдар, сондай-ақ жаңа дүниетанырымын көрсететін оның хабары жиі назардан тыс қалады. Жамалзаденің әдеби шығармаларында тұрақты әлемдік тәртіп жоқ және жеке адам өзінің рационалды және интеллектуалды мүмкіндіктерін пайдалану еркіндігі бар ғаламның орталығы болып табылатын әлемге қатысты модернистік көзқарас білдіріледі. Осы идеялардың мысалы Жамалзаденің "Білгенге не керек" атты әңгімесінде көрсетілген, ол жеке тұлға, рационалдық қабілеттер, интерпретация, шындықтың салыстырмалылығы және шындық туралы осы көзқарастарды көрсетеді. Мысалы, Муайед пен Шпрахманның аудармасында: "Әдет шынында Самариялық садақа сұраушы немесе үй жануары немесе қарыз ақшасы бар еврей немесе Исфахандық әзілкеш сияқты: оны есіктен қанша рет шығарсаң да, ол әрқашан басқа есіктен қайта оралады". Мұнда автор кездейсоқ әдеттерді емес, адамдарды соқыр ететін және оларға әлемді нағыз қалпында көруге мүмкіндік бермейтін әдеттерді айтады. Әңгімеде баяндаушы бұрынғы қожайынымен Иранға келген француз массажисімен кездеседі. Массажист Иран туралы айтқан оқиғасы, оның қысыммен және шамадан тыс әңгімесінен кейін, баяндаушы өзінің Иран туралы түсінігінің нашар естелік пен әдеттен бұзылғанын түсінеді. Ол еуропалық массажистің түсінігінің шектеулі және жартылай дұрыс екенін түсінеді. Өзінің мәдениетін түсінбегендігіне қынжылғанмен, ол осы жаңа білімнің Батыс және ирандық мәдениетін массажистен жақсырақ түсінуге көмектесетінін түсінеді, өйткені массажист әлемді нағыз қалпында көруге рұхсат етпеген.

Кейінгі жазбалары

1940 жылдары ол қайтадан жазуға кірісті, бірақ ол кезде ол бұрынғы әңгімелеріне тән болған қысқалықты, форманың жаңалығын, идеялардың түпнұсқалығын, өткір юмор сезімін және тығыз құрылымды беруге қабілетін жоғалтты. Тавтология, дана сөздерге бейімділік, мистикалық және философиялық пайымдаулар жасау, сондай-ақ тәртіпке немқұрайлылық оның кейінгі жазбаларының айқын белгісіне айналды. «Сахра е Махшар» (Армагеддон) (1947), «Талх о Ширин» (Ащы және тәтті) (1955), «Кохне ва Ноу» (Ескі және жаңа) (1959), «Каир аз Хода Хичкас Набуд» (Құдайдан басқа ешкім болған жоқ) (1961), «Асман о Рисман» (Көк кеңістік және арқан) (1965), «Кессе ха е Кута Бара е Баччеха е Риш дар» (Сақалды балаларға арналған әңгімелер [яғни ересектерге]) (1974) және «Кессе е Ма би Ахрид Рас» (Осылай аяқталады біздің әңгімеміз) (1979) оның әдеби қызметінің осы кезеңінде жазылды. Жамалзаде хан ордасы мен дін қызметкерлерін сынауды жалғастырса да, оның осы кезеңдегі кейбір туындыларында бұрынғы ерекше парсы стилінен айырылған, бірақ кейде бұрынғы жазбаларындағыдай өткір және шыншыл болды. Парсы тілінен өзге, Жамалзаде француз, неміс және араб тілдерін де жақсы білген. Ол осы тілдерден көптеген кітаптарды парсы тіліне аударған. Ричард Н. Фрай, Эхсан Яршатер және Джес Питер Асмуссен Жамалзадені 1965, 1967 және 1969 жылдары әдебиет бойынша Нобель сыйлығына ұсынған.

Өлім

Жамалзаде 105 жасында Швейцарияның Женева қаласында дүние салды. Оның қабірі "Petit Saconnex" зиратында (22-блокта) орналасқан.

Жеке өмір

1914 жылы Жамалзаде алғашқы әйелі Жозефинамен, швейцариялық және Дижондағы бірге оқыған қызбен үйленді. 1931 жылы, Женевада тұрғанда, Жамалзаде екінші әйелі, неміс Маргарет Эггертке үйленді.