Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшалық философ және идеялар тарихшысы (1927–2009 ж.т.)
Polish philosopher and historian of ideas (born 1927–2009)
Лешек Коляковский (23 қазан 1927 – 17 шілде 2009) – поляк философы және идеялар тарихшысы. Ол марксистік ой-пікірдің сындық талдауларымен, соның ішінде "Марксизмнің негізгі ағымдары" (1976) атты марксистік философияның үш томдық тарихымен ең жақсы танымал. Кейінгі еңбектерінде Коляковский діни мәселелерге көбірек назар аударды. 1986 жылғы Джефферсон лекциясында ол "біз тарихты қалай әрекет етуге немесе қалай табысқа жетуге емес, кім екенімізді білу үшін оқимыз" деді. Марксизмді және коммунистік мемлекеттік жүйені сынағандықтан, Коляковский 1968 жылы Польшадан қуылды. Ол өмірінің көп бөлігін Оксфордтағы All Souls колледжінде өткізді. Шет елде болса да, Коляковский Польшада 1980 жылдары гүлденген және Кеңес Одағының құлауына көмектескен "Бірлік" қозғалысының маңызды шабыт көзі болды, сол үшін Бронислав Геремек оны "адам үмітін оятушы" деп атады. Ол 1983 жылы МакАртур стипендиясы мен Эразм сыйлығына, 2003 жылы Клюге сыйлығына және 2007 жылы Иерусалим сыйлығына ие болды.
Leszek Kołakowski (,/k//ɒ//l//ə/'/k//ɒ//f//s//k//i/; ; 23 October 1927 – 17 July 2009) was a Polish philosopher and historian of ideas. He is best known for his critical analyses of Marxist thought, such as in his three volume history of Marxist philosophy Main Currents of Marxism (1976). In his later work, Kołakowski increasingly focused on religious questions. In his 1986 Jefferson Lecture, he asserted that "we learn history not in order to know how to behave or how to succeed, but to know who we are". Due to his criticism of Marxism and of the Communist state system, Kołakowski was effectively exiled from Poland in 1968. He spent most of the remainder of his career at All Souls College, Oxford. Despite being in exile, Kołakowski was a major inspiration for the Solidarity movement that flourished in Poland in the 1980s and helped bring about the collapse of the Soviet Union, leading to his being described by Bronisław Geremek as the "awakener of human hopes". He was awarded both the MacArthur Fellowship and Erasmus Prize in 1983, the 2003 Kluge Prize, and the 2007 Jerusalem Prize.
Ерте өмір және білім
Коляковский Польшаның Радом қаласында дүниеге келген. Екінші дүниежүзілік соғыста, Польшаның Германия тарапынан оккупациялану кезінде (1939–1945) ол ресми білім алу мүмкіндігіне ие болмады, бірақ кітаптар оқыды және кейде жеке сабақтар алды, сондай-ақ жер асты мектеп жүйесінде сыртқы студент ретінде мектеп бітіру емтихандарын тапсырды. Соғыстан кейін ол Лодзь және Варшава университеттерінде философияны оқыды, соңғысында 1953 жылы Марксистік тұрғысынан Спинозаға арналған докторлық диссертациясын қорғады. 1959-1968 жылдары Варшава университетінің Философия тарихы кафедрасының профессоры және меңгерушісі болды. Жастық шағында Коляковский коммунист болды. Ол Владислав Татаркевичке қарсы айыптамаға қол қойды. 1945 жылы ол Жауынгерлік жастар қауымдастығына қосылды. 1947 жылдан 1966 жылға дейін Польша Біріккен Жұмысшылар партиясының мүшесі болды. Оның зияткерлік қабілетінің арқасында 1950 жылы Мәскеуге сапар жасауға мүмкіндік алды. Ол сталинизмнен бас тартып, Карл Маркстің гуманистік интерпретациясын жақтаған ревизионисттік марксист болды. 1956 жылғы Польшалық қазаннан бір жыл өткен соң Коляковский Польшаның "Новая Культура" журналында тарихи детерминизмді қоса алғанда, советтік марксистік догмаларды сынап, төрт бөлімнен тұратын мақала жариялады. Варшава университетінде Польшалық қазанның он жылдығына арналған публично лекциясы оның Польша Біріккен Жұмысшылар партиясынан шығарылуына себеп болды. 1968 жылғы Польшадағы саяси дағдарыс кезінде ол Варшава университетіндегі жұмысынан айырылып, басқа да академиялық қызметке орналасуына кедергі келтірілді. Ол Сталиндік тоталитарлық қатыгездіктің марксизмнің бұрмалануы емес, логикалық нәтижесі деген қорытындыға келді және оның генеалогиясын монументалды "Марксизмнің негізгі ағымдары" еңбегінде зерттеді, бұл оның маңызды жұмысы 1976-1978 жылдары жарық көрді.
Kołakowski was born in Radom, Poland. He could not obtain formal schooling during the German occupation of Poland (1939–1945) in World War II, but he read books and took occasional private lessons, passing his school leaving examinations as an external student in the underground school system. After the war, he studied philosophy at both University of Łódź and University of Warsaw, the latter of which he completed a doctorate at in 1953, focusing on Spinoza from a Marxist viewpoint. He served as a professor and chair of Warsaw University's department of History of Philosophy from 1959 to 1968. In his youth, Kołakowski became a communist. He signed a denunciation against Władysław Tatarkiewicz. In 1945, he joined the Association of Fighting Youth. From 1947 to 1966, he was a member of the Polish United Workers' Party. His intellectual promise earned him a trip to Moscow in 1950. He broke with Stalinism, becoming a revisionist Marxist advocating a humanist interpretation of Karl Marx. One year after the 1956 Polish October, Kołakowski published a four part critique of Soviet Marxist dogmas, including historical determinism, in the Polish periodical lt=Nowa Kultura. His public lecture at Warsaw University on the tenth anniversary of Polish October led to his expulsion from the Polish United Workers' Party. In the course of the 1968 Polish political crisis, he lost his job at Warsaw University and was prevented from obtaining any other academic post. He came to the conclusion that the totalitarian cruelty of Stalinism was not an aberration but a logical end product of Marxism, whose genealogy he examined in his monumental Main Currents of Marxism, his major work, published in 1976 to 1978.
Мансап
Коляковский теологиялық болжамдардың Батыс мәдениетіне, әсіресе қазіргі ой-пікірге қосқан үлесіне көбірек қызығушылық танытты. Мысалы, ол өзінің "Марксизмнің негізгі ағымдары" еңбегін ежебайсы және ортағасырлық платонизмнің түрлі формаларының тарихқа гегельдік көзқарасқа ғасырлар бойы тигізген әсерін талдаудан бастады. Бұл еңбекте ол диалектикалық материализмнің заңдарын негізсіз кемшіліктерге толы деп сынады, олардың кейбіреулерін "марксистік мазмұны жоқ, қарапайым шындықтар", енді біреулерін "ғылыми дәлелдеуге келмейтін философиялық догмалар", ал тағыларын "мағынасыздық" деп бағалады. Коляковский адамның трансценденттікке ұмтылуында ерік бостандығының маңызды рөлін қорғады. Оның шексіз мүмкіндіктер заңы status quaestionis қағидасын жариялады: адам қандай да бір ілімге сенгісі келсе, оны қолдау үшін жеткілікті дәлелдер табылады. Дегенмен, адамның жаңылысқа ұшу мүмкіндігі біздің қателіксіздік туралы мәлімдемелерге күдікпен қарауымыз керек екенін көрсетеді, бірақ шындық пен жақсылық сияқты жоғары құндылықтарға ұмтылуымыз адамды ізгілендіреді. 1965 жылы Коляковский, Мария Оссовская және Тадеуш Котарбинский хабарлама ұғымының мағынасын түсіндіретін есеп дайындады, ол Жацек Куронь мен Карол Модзелевскийдің коммунистік билік тарапынан "жалған ақпарат тарату" айыбымен сотталуында қорғау тарапынан пайдаланылды. 1968 жылы Коляковский Монреальдегі МакГилл университетінің философия факультетінде қонақ профессор болып жұмыс істеді, ал 1969 жылы Берклидегі Калифорния университетіне көшті. 1970 жылы Оксфордтағы All Souls колледжінің аға ғылыми қызметкері болды. Ол көбінесе Оксфордта болды, бірақ 1974 жылдың бір бөлігін Йель университетінде өткізді, ал 1981 жылдан 1994 жылға дейін Чикаго университетінің Әлеуметтік ой комитетінде және философия факультетінде жартылай штаттан жұмыс істеді. Польшаның коммунистік билігі оның еңбектерін ресми түрде тыйым салғанмен, олардың жасырын көшірмелері поляк зиялыларының пікірлеріне ықпал етті. Оның 1971 жылғы "Үміт және үмітсіздік туралы тезистер" (толық атауы: "Сталин елдерінде: Үміт және үмітсіздік туралы тезистер") атты мақаласы, өзін-өзі ұйымдастырған әлеуметтік топтар тоталитарлық мемлекетте азаматтық қоғам аясын кеңейте алатынын көрсетті, 1970 жылдардағы диссиденттік қозғалыстарға күш берді, нәтижесінде "Солидарлық" құрылды және 1989 жылы Шығыс Еуропада коммунистік үкімет құлатылды. 1975 жылы ол Польша коммунистік партиясының 1975 жылы Польша Халық Республикасының Конституциясына енгізген өзгерістерге қарсылық білдірген поляк зиялыларының ашық хатына қол қойған 59 адамның бірі болды. 1980 жылдары Коляковский "Солидарлықты" қолдады, сұхбаттар берді, жазбалар жазып, қаржы жинады.
Kołakowski became increasingly fascinated by the contribution that theological assumptions make to Western culture and, in particular, modern thought. For example, he began his Main Currents of Marxism with an analysis of the contribution that various forms of ancient and medieval Platonism made, centuries later, to the Hegelian view of history. In the work, he criticized the laws of dialectical materialism for being fundamentally flawed and found some of them being "truisms with no specific Marxist content", others "philosophical dogmas that cannot be proved by scientific means" but others being just "nonsense". Kołakowski defended the role which freedom of will plays in the human quest for the transcendent. His Law of the Infinite Cornucopia asserted a doctrine of status quaestionis: for any given doctrine that one wants to believe, there is never a shortage of arguments by which one can support it. Nevertheless, although human fallibility implies that we ought to treat claims to infallibility with scepticism, our pursuit of the higher (such as truth and goodness) is ennobling. In 1965, Kołakowski, Maria Ossowska and Tadeusz Kotarbiński drew up a report on the meaning of the concept of message, which was used by the defence in the trial of Jacek Kuroń and Karol Modzelewski who were charged by the communist authorities with "propagating false information" in their Open Letter to the Party. In 1968, Kołakowski became a visiting professor in the Department of Philosophy at McGill University in Montreal and in 1969 he moved to the University of California, Berkeley. In 1970, he became a senior research fellow at All Souls College, Oxford. He remained mostly at Oxford, but he spent part of 1974 at Yale University, and from 1981 to 1994, he was a part time professor at the Committee on Social Thought and in the Department of Philosophy at the University of Chicago. Although the Polish Communist authorities officially banned his works in Poland, underground copies of them influenced the opinions of the Polish intellectual opposition. His 1971 essay Theses on Hope and Hopelessness (full title: In Stalin's Countries: Theses on Hope and Despair), which suggested that self organized social groups could gradually expand the spheres of civil society in a totalitarian state, helped to inspire the dissident movements of the 1970s that led to Solidarity and eventually to the collapse of Communist rule in Eastern Europe in 1989. In 1975, he was one of the signatories of the Letter of 59, an open letter signed by Polish intellectuals who protested against the changes of the Constitution of the People's Republic of Poland that were made by the communist party of Poland in 1975. In the 1980s, Kołakowski supported Solidarity by giving interviews, writing and fundraising.</blockquote>
Польшадағы қабылдау
Польшада Коляковский – философ және идеялар тарихшысы ғана емес, сонымен қатар антикоммунизм мен коммунизмге қарсы шығушылардың символы ретінде қарастырылады. Адам Михник Коляковскийді "қазіргі польша мәдениетінің ең белгілі тұлғаларының бірі" деп атады. Ол өмірінің 50 жылдан астам уақытында 30-дан астам кітап жазды. Ол сондай-ақ философияны кеңінен танымал етуші ретінде де танымал. Оның жазбалары, лекциялары және телеарнадағы сұхбаттары адамдарды тіпті ең қарапайым сұрақтарды қоюға ынталандырды және философиядағы шумақтың бейнесін жоғары бағалады – "біздің ең берік пікірлерімізге күдік тудырудан қорқпайтын және кез келген нәрсеге салауатты қашықтықты сақтайтын" адам.
In Poland, Kołakowski is regarded as a philosopher and historian of ideas but also as an icon for anti communism and opponents of communism. Adam Michnik has called Kołakowski "one of the most prominent creators of contemporary Polish culture". He authored more than 30 books in a career spanning more than five decades. He is also regarded as a great populariser of philosophy. His writings, lectures and TV appearances encouraged people to ask questions, even the most banal ones, and praised the figure of a jester in philosophy – somebody who is "not afraid to challenge even our strongest assumptions and maintains a healthy distance towards everything."
Өлім
Коляковский 2009 жылдың 17 шілдесінде 81 жасында Англияның Оксфорд қаласындағы Джон Рэдклифф ауруханасында көптеген органдарының жұмысы тоқтау себебінен қайтыс болды. Философ Роджер Скрутон некрологында Коляковскийді "біздің заманымыздың ойшылы" деп атап, оның зиялы оппонентерімен болған пікір таластары туралы былай деді: "Бұрынғы радикалды идеяларынан ештеңе қалмаса да, ешкім өзінің қадір-қасиетіне нұқсан келгенін немесе өмірлік жобасы жеңіліске ұшырағанын сезінбеді, себебі бұл аргументтер кез келген басқадан келгенде зор ашу-ыза тудыруы мүмкін еді".
Kołakowski died from multiple organ failure on 17 July 2009, aged 81, at John Radcliffe Hospital in Oxford, England. In an obituary, philosopher Roger Scruton wrote that Kołakowski was a "thinker for our time" and that, regarding Kołakowski's debates with intellectual opponents, "even if nothing remained of the subversive orthodoxies, nobody felt damaged in their ego or defeated in their life's project, by arguments which from any other source would have inspired the greatest indignation".