Кеңес орынтақысының алғашқы компьютерлерінің жасаушысы Сергей Лебедев

Кіріспе

Сергей Алексеевич Лебедев (Серге́й Алексе́евич Ле́бедев; 2 қараша 1902 – 3 шілде 1974) – электртехника және компьютерлік ғылым салаларындағы совет ғалымы және советтік алғашқы компьютерлердің конструкторы.

Өмірбаян

Лебедев Ресей империясының Нижний Новгород қаласында дүниеге келген. 1928 жылы Мәскеу жоғары техникалық мектебін бітірген. Содан 1946 жылға дейін Мәскеу мен Киевтегі Бүкіл Одақтық электротехникалық институтында (бұрынғы МГТУ бөлімшесі) жұмыс істеді. 1939 жылы электр жүйелерінің "жасанды тұрақтылығы" теориясын жасағаны үшін ғылым докторы дәрежесіне ие болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лебедев күрделі жүйелерді басқаруды автоматтандыру саласында жұмыс істеді. Оның тобы танкілер үшін қару нысанасын тұрақтандыру жүйесін және әуедегі зымырандарды автоматты түрде бағыттау жүйесін жасады. Осы міндеттерді орындау үшін Лебедев қарапайым дифференциалдық теңдеулерді шешуге арналған аналогтық компьютерлік жүйе әзірледі. 1946 жылдан 1951 жылға дейін Украина ғылым академиясының Киев электротехникалық институтын басқарды, электр жүйелерінің тұрақтылығын арттыру бойынша жұмыс істеді. Осы еңбегі үшін 1950 жылы Сталин (Мемлекеттік) сыйлығын алды. 1948 жылы Лебедев шетелдік журналдардан Батыс елдерінің ғалымдары электрондық компьютерлерді жасау үстінде екенін білді, алайда бұл мәліметтер құпия сақталды. Сол жылдың күзінде ол зертханасының жұмысын компьютерлерді жобалауға бағыттауды шешті. Лебедевтің алғашқы компьютері MESM 1951 жылдың соңында толықтай аяқталды. 1953 жылдың сәуірінде мемлекеттік комиссия BESM 1-ді пайдалануға қабылдады, бірақ Машина және құрал жасау министрлігі өзі әзірлеген нашар және сенімсіз машинаға қарсылық көрсеткендіктен, ол сериялық өндіріске енбеді. Содан кейін Лебедев жаңа, қуаттырақ компьютер – М 20 әзірлеуді бастады, сандық белгісі секундына жиырма мың операцияны өңдеу жылдамдығын көрсетеді. 1958 жылы машина пайдалануға қабылданып, сериялық өндіріске енгізілді. Сонымен қатар, BESM 1-дің жетілдірілген нұсқасы – BESM 2 де сериялық өндіріске түсті. BESM 2, М 20-дан баяу болғанымен, сенімдірек болды. Ол спутниктердің орбиталарын және Ай бетіне жеткен алғашқы зымыранның траекториясын есептеу үшін қолданылды. Лебедев және оның командасы тағы бірнеше компьютерлерді жасады, оның ішінде 17 жыл бойы өндірісте болған BESM 6 ерекше көзге түсті. 1952 жылы Лебедев Мәскеу физика және технология институтының профессоры атанды. 1953 жылдан өмірінің соңына дейін ол қазіргі Дәлдік механика және компьютерлік инженерия институтының директоры болды. Лебедев Мәскеуде қайтыс болды және Новодевичье бейіште жерленді. 1996 жылы IEEE Computer Society Сергей Лебедевті компьютерлік жобалау саласындағы еңбектері мен советтік компьютер индустриясын құруға қосқан үлесі үшін «Компьютерлік пионер» сыйлығымен марапаттады.

Lebedev was born in Nizhny Novgorod, Russian Empire. He graduated from Moscow Highest Technical School in 1928. From then until 1946 he worked at All Union Electrotechnical Institute (formerly a division of MSTU) in Moscow and Kyiv. In 1939 he was awarded the degree of Doctor of Sciences for the development of the theory of "artificial stability" of electrical systems. During World War II, Lebedev worked in the field of control automation of complex systems. His group designed a weapon aiming stabilization system for tanks and an automatic guidance system for airborne missiles. To perform these tasks Lebedev developed an analog computer system to solve ordinary differential equations. From 1946 to 1951 he headed the Kiev Electrotechnical Institute of the Ukrainian Academy of Sciences, working on improving the stability of electrical systems. For this work he received the Stalin (State) prize in 1950. In 1948 Lebedev learned from foreign magazines that scientists in western countries were working on the design of electronic computers, although the details were secret. In the autumn of the same year he decided to focus the work of his laboratory on computer design. Lebedev's first computer, MESM, was fully completed by the end of 1951. In April 1953 the State commission accepted the BESM 1 as operational, but it did not go into series production because of opposition from the Ministry of Machine and Instrument Building, which had developed its own weaker and less reliable machine. Lebedev then began development of a new, more powerful computer, the M 20, the number denoting its expected processing speed of twenty thousand operations per second. In 1958 the machine was accepted as operational and put into series production. Simultaneously the BESM 2, a development of the BESM 1, went into series production. Though the BESM 2 was slower than the M 20, it was more reliable. It was used to calculate satellite orbits and the trajectory of the first rocket to reach the surface of the Moon. Lebedev and his team developed several more computers, notably the BESM 6, which was in production for 17 years. In 1952, Lebedev became a professor at the Moscow Institute of Physics and Technology. From 1953 until his death he was the director of what is now called the Institute of Precision Mechanics and Computer Engineering. Lebedev died in Moscow and is interred at Novodevichy Cemetery. In 1996 the IEEE Computer Society recognized Sergey Lebedev with a Computer Pioneer Award for his work in the field of computer design and his founding of the Soviet computer industry.