Кіріспе

Маршалл Маклюанның 1962 жылғы кітабы «Гутенберг галактикасы: Типографиялық адамның жасалуы» – Маршалл Маклюанның 1962 жылғы кітабы, онда ол бұқаралық ақпарат құралдарының, әсіресе баспа пресінің еуропалық мәдениет және адам санасына тигізген әсерін талдайды. Ол «жаһандық ауыл» терминін танымал етті, ол жаппай коммуникацияның бүкіл әлемді бір ауыл сияқты біріктіру мүмкіндігін білдіреді; сондай-ақ «Гутенберг галактикасы» терминін енгізді, оны бүгінде адамның өнері мен білімінің, әсіресе кітаптардың жинақталған мұрасы ретінде қарастыруға болады. Маклюан өзі «Гутенберг адамы» деп атаған жаңа құбылыстың қалыптасуын зерттейді, ол баспа кітаптарының пайда болуымен байланысты сананың өзгеруі нәтижесінде туындады. «Орта – бұл хабар» деген аксиомасына сүйене отырып, Маклюан технологияны адамдар қолданатын жай ғана өнертабыс емес, адамдардың өзін қайта құру құралы деп санайды. Қозғалмалы шрифттердің ойлап табылуы – барлық сезімдердің өзара әрекеттесетін мәдениеттен көздің үстемдігіне дейінгі өзгерістің шешуші сәті болды. Ол сондай-ақ баспа машинасының дамуы ұлтшылдықтың, дуализмнің, рационализмнің басымдығын, ғылыми зерттеулерді автоматтандыруды, мәдениетті біртектілендіру мен стандарттауды, сондай-ақ жеке адамдардың оқшалануына әкелгенін айтады. Қозғалмалы шрифттердің мәтіндерді дәл және жылдам көшіру мүмкіндігі, перспективалық өнердің пайда болуымен және бір «көзқарас» қажеттілігімен байланысты біртектілік пен қайталанатындыққа ұмтылысты күшейтті. Ол былай деп жазады:

Ауызша өсіру

Ауызша дәстүр өлген жоқ. Мектепте, үйде немесе көшеде балалар өлеңдерді, тақпақтарды немесе әндерді жаттап үйренгенде, олар ауызша дәстүрге қатысқан болады деуге болады. Сонымен қатар, діни топтарға жататын балалар да дұғаларын жаттап үйрену арқылы осы дәстүрге қатысады. Басқаша айтқанда, балалық шақ – адам өмірінің (Шекспирдің түсінігінде) бір кезеңі және бұл кезең негізінен ауызша таралған тайпалық мәдениеттің өкілі. Бала оқу мен жазуды үйренген кезде осы ауызша мәдениеттен өтеді. Содан кейін бала қолжазба мәдениетінің әлеміне еніп, жаңа тәжірибе алады. Маклюан Джеймс Джойстің "Финнеганс Уэйк" романын ауызша мәдениеттің мәнін ашатын кілт деп атайды. Ауызша мәдениет үшін есте сақтау өнері ерекше маңызға ие.

Жылжымалы түрі

Оның эпизодтық тарихы оқырманды әліпбиге дейінгі тайпалық адамзаттан электрондық дәуірге жетеледі. Маклюанның сөзінше, жылжымалы қаріптің ойлап табылуы, әліпбидің өзінің пайда болуынан бері жүріп келе жатқан мәдени және танымдық өзгерістерді күшейтіп, үдетіп, тіпті мүмкін етті. Маклюан бұл терминді фонемалық орфографияны білдіру үшін қолданады. (Маклюан фонетикалық әліпбиді иероглифтер немесе идеограммалар сияқты логографиялық/логограммалық жазу жүйелерінен ажыратуға ерекше көңіл бөледі.) Он бесінші ғасырдың ортасында Гутенбергтің баспа машинасы арқылы пайда болған баспа мәдениеті, естілуге/сөйлеуге қарағанда көрудің мәдени үстемдігіне әкелді. Уильям Ивинстің «Баспа және визуалды коммуникация» еңбегіндегі баспа сөзінің мәніне қатысты бір пікірді мақұлдап, Маклюан былай деп атап өтеді:
Осы үзіндіде [Ивинс] сызықты, тізбектелген әдеттердің қалыптасуын ғана емес, сонымен қатар баспа мәдениетінің тәжірибесін визуалды біртектілендіруді және естілу қабілетінің және басқа да сезімдік күрделіліктің екінші орынға түсуін көрсетеді. [ ] Типографияның технологиясы мен әлеуметтік салдары бізді ішкі және сыртқы өміріміздегі өзара әрекеттесуді және, белгілі бір деңгейде, «формальды» себеп-салдар байланысын байқаудан аулақ ұстайды. Баспа функциялардың статикалық бөлінуінің арқасында өмір сүреді және бірте-бірте бөліп қарауға, жіктеуге немесе мамандануға қарсы тұратын ойлау қабілетін қалыптастырады. Маклюанның аргументінің негізгі тұжырымы (кейін «Орталық – массаж» еңбегінде кеңінен түсіндіріледі) жаңа технологиялар (әліпбилер, баспа машиналары, тіпті сөйлеудің өзі сияқты) танымға гравитациялық күш түсіреді, ол әлеуметтік ұйымға әсер етеді: баспа технологиясы біздің қабылдау әдеттерімізді өзгертеді («тәжірибенің визуалды біртектілігі»), бұл өз кезегінде әлеуметтік өзара әрекеттесуге әсер етеді («мамандық көзқарастан басқа барлық нәрсеге бірте-бірте қарсы тұратын ойлау қабілетін дамытады»). Маклюанның пікірінше, баспа технологиясының пайда болуы Батыс әлеміндегі қазіргі заманғы кезеңдегі маңызды тенденциялардың көпшілігіне ықпал етті және оларды мүмкін етті: жекелегендік, демократия, протестантизм, капитализм және ұлтшылдық. Маклюан үшін бұл тенденциялардың барлығы баспа технологиясының «әрекеттер мен функцияларды сегменттеу және визуалды сандық өлшеу принципі» принципімен үйлеседі.