Кіріспе
Орталық жағдайға ұқсастық дәрежесіне негізделген категориялау теориясы. Прототиптік теория – танымдық ғылымдағы, әсіресе психология және танымдық лингвистика салаларындағы категориялау теориясы. Бұл теорияда түсінік категориясына жататындық деңгейі біртіндеп өзгереді, ал кейбір элементтер басқаларына қарағанда орталыққа жақын болады. 1971 жылы психолог Элеонора Рош жасаған еңбектері арқасында пайда болды және дәстүрлі Аристотельдік категориялардан өзгешелігі үшін категориялау теориясындағы "Коперник революциясы" деп аталды. Бұл теорияны әлі де дәстүрлі категориялар теориясын қолдайтындар, мысалы, лингвист Евгенио Косериу және құрылымдық семантика парадигмасының басқа да жақтастары сынға алады.
Prototype theory is a theory of categorization in cognitive science, particularly in psychology and cognitive linguistics, in which there is a graded degree of belonging to a conceptual category, and some members are more central than others. It emerged in 1971 with the work of psychologist Eleanor Rosch, and it has been described as a "Copernican Revolution" in the theory of categorization for its departure from the traditional Aristotelian categories. It has been criticized by those that still endorse the traditional theory of categories, like linguist Eugenio Coseriu and other proponents of the structural semantics paradigm.
Жалпы түсінік және терминология
Психолог Элеонора Роштың "Табиғи санаттар" зерттеуінде анықталған прототип термині бастапқыда бір санатты қалыптастыруда маңызды орын алатын стимулды білдіреді, себебі ол сол санатпен байланыстырылған алғашқы стимул еді. Рош кейіннен оны санаттың ең орталық мүшесі деп анықтады. Рош және басқалар прототип теориясын қажетті және жеткілікті шарттар арқылы ұғымдарды анықтайтын классикалық ұғымдар теориясына жауап ретінде және одан түбегейлі айырмашылық ретінде жасады. Қажетті шарттар – ұғымның әрбір мысалында болуы міндетті қасиеттер жиынтығы, ал жеткілікті шарттар – басқа ешбір нысанға тән емес қасиеттер. Ұғымдарды қасиеттері арқылы анықтаудың орнына, прототип теориясы санаттарды осы санаттың нақты артефактісі немесе санаттағы прототиптік мүшеге ұқсайтын нысандар жиынтығы негізінде анықтайды. Санаттың прототипін қарапайым тілмен, сол кластың ең көп байланысты объектісі немесе мүшесі арқылы түсінуге болады. Прототип – кластың ортасы, ал қалған мүшелер прототиптен бірте-бірте алшақтап, санаттардың градациясына әкеледі. Кластың әрбір мүшесі адам танымдық қабілеті үшін бірдей маңызды емес. Жоғарыдағы жиһаз мысалында, диван гардеробтан гөрі орталыққа жақын. Классикалық көзқарасқа қарамастан, прототиптер мен градациялар санатқа мүшеліктің "бар немесе жоқ" емес, бір-бірімен байланысқан санаттардың желісі ретінде түсінуге мүмкіндік береді. Психолог Джеймс Хэмптон және басқалар прототип теориясын одан әрі дамыту барысында, прототиптің ең типтік мысалы деген түсінікті, прототип – өзара байланысты қасиеттер жиынтығы деген ұсыныспен алмастырды. Бұл қасиеттер кластың барлық мүшелеріне тән болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін (қажетті немесе анықтайтын қасиеттер), бірақ олардың барлығы типтік мүше немесе класс болумен байланысты. Осылайша, ұғым құрылымының екі аспектісін түсіндіруге болады. Кейбір мысалдар басқаларына қарағанда бір санаттың ерекшелігі болып табылады, себебі олар тұжырымдамалық прототипке жақсы сәйкес келеді, көбірек қасиеттеріне ие. Маңыздысы, Хэмптонның прототиптік моделі тұжырымдамалық санаттардың шекарасында туындауы мүмкін беймаздықтарды түсіндіреді. Кейбіреулер суреттерді, телефондарды немесе плиталарды әдеттегі жиһаз деп ойласа, басқалары олар жиһаз емес дейді. Санатқа мүшелік дәрежеге байланысты болуы мүмкін, ал типтік құрылымды тудыратын бірдей қасиеттер санатқа мүшеліктің дәрежеленген деңгейіне де жауапты. Когнитивтік лингвистикада тілдік санаттардың да, тілдегі жалпы сөздердің санаттары сияқты, прототиптік құрылымы бар екені айтылған.
Тұжырымдамалар арасындағы арақашықтық
Прототиптер туралы ұғым Витгенштейннің дәстүрлі категория ұғымына (кейінгі) наразылығымен байланысты. Бұл ықпалды теория мәтіндер мағынасына қажетті емес, мүмкін болатын семантикалық компоненттердің үлесін көбірек қарастыруға алып келді. Оның «ойындар» санаты туралы талқылауы ерекше көзге түседі: мысалы, біз «ойындар» деп атайтын нәрселерді қарастырайық. Яғни, үстел ойындары, карта ойындары, доппен ойналатын ойындар, Олимпиада ойындары және т.б. Олардың барлығында не ортақ? «Оларда ортақ нәрсе болуы керек, әйтпесе оларды «ойындар» деп атамас едік» демеңіз, керісінше, олардың барлығына ортақ нәрсе бар ма, жоқ па, соны қараңыз. Өйткені, егер сіз оларға назар салсаңыз, барлығына ортақ бір нәрсені таба алмайсыз, бірақ ұқсастықтарды, қарым-қатынастарды және олардың көптеген түрлерін көресіз. Қайталап айтамын: ойламаңыз, қараңыз! Мысалы, үстел ойындарына қараңыз, олардың сан алуан байланыстары бар. Енді карта ойындарына көшсек, мұнда бірінші топпен көптеген сәйкестіктерді табасыз, бірақ көптеген ортақ белгілер жоғалады, ал жаңалары пайда болады. Доппен ойналатын ойындарға көшкенде, көптеген ортақ қасиеттер сақталады, бірақ көптегендері жоғалады. Олардың барлығы «қызықты» ма? Шахматты крестик-ноликпен салыстырыңыз. Немесе әрқашан жеңіс пен жеңіліс, немесе ойыншылар арасындағы бәсекелестік болады ма? Сабырлылық ойынын ойлаңыз. Доппен ойналатын ойындарда жеңіс пен жеңіліс болады, бірақ бала допты қабырғаға лақтырып, қайта ұстағанда, бұл ерекшелік жоғалады. Дағды мен сәттің рөлін қарастырыңыз, сондай-ақ шахматтағы және теннисшідегі дағдының айырмашылығын қарастырыңыз. Енді «ойнап-шашу» сияқты ойындарды ойлаңыз, мұнда қызығушылық бар, бірақ қаншама сипаттамалық белгілер жоғалып кетті! Біз басқа да көптеген ойын топтарын осылай қарап шыға аламыз, ұқсастықтардың пайда болатынын және жоғалатынын көреміз. Осы зерттеудің нәтижесі: біз ұқсастықтардың күрделі желісін көреміз, кейде жалпы ұқсастықтар, кейде егжей-тегжейлі ұқсастықтар. Витгенштейннің отбасылық ұқсастықтар теориясы адамдардың ұғымдарды бір санаттың барлық мүшелерінде кездесетін бір ғана ерекшелікке емес, бір-бірімен байланысты ерекшеліктердің тізбегіне сүйене отырып топтастыратын құбылысты сипаттайды. Мысалы, баскетбол мен бейсбол допты пайдалануда ортақ, ал бейсбол мен шахмат жеңімпаздың болуында ортақ, «ойындардың» жалғыз анықтамалық белгісі емес. Сондықтан, категорияның ошақтық немесе прототиптік мүшелері мен олардан ортақ белгілер арқылы байланысқан, сыртқа қарай кеңейтілген мүшелері арасында қашықтық бар. Жақында Питер Гарденфорс прототиптер теориясын көп өлшемді ерекшеліктер кеңістіктері арқылы түсіндіруге тырысты, оларды тұжырымдық кеңістіктер деп атады, онда категория тұжырымдық қашықтық бойынша анықталады. Категорияның орталық мүшелері шеткі мүшелердің «арасында» орналасқан. Ол көптеген табиғи санаттар тұжырымдық кеңістікте дөңгелек пішінде болатынын айтады, яғни егер x және y категорияның элементтері болса және z x және y арасында орналасса, онда z да осы категорияға жатады.
Санаттарды біріктіру
Тіл ішінде біз ұзын адам немесе кішкентай фил сияқты біріктірілген санаттардың мысалдарына кездесеміз. Категорияларды біріктіру экстенсиялық семантика үшін мәселе тудырды, онда "қызыл" сияқты сөздің семантикасы осы қасиетке ие заттардың жиынтығы ретінде анықталады. Бұл "кішкентай" сияқты модификаторларға осылай жарамды емес; кішкентай тышқан кішкентай филден мүлдем өзгеше. Бұл комбинациялар прототиптік теория тұрғысынан қарағанда аз қиындық тудырады. Сипаттаушылар (мысалы, "биік") қолданылғанда, "[биік]" прототипі 6 футтық адам немесе 400 футтық ғимарат бола ма деген сұрақ туындайды. Шешім, прототип ұғымын өзгертіліп отырған объектінің контекстінде қарастыру арқылы табылады. Бұл "қызыл шарап" немесе "қызыл шаш" сияқты күрделі сөздерде одан да радикалды түрде көрінеді, олар прототиптік мағынада қызыл емес, бірақ қызыл тек шараптың немесе шаштың әдеттегі түсінен ауытқуды білдіреді. "Қызыл" сөзін қосу прототипті шаштан қызыл шашқа қарай өзгертеді. Прототип қосымша нақты ақпарат арқылы өзгереді және қызыл мен шараптың прототиптерінен алынған ерекшеліктерді біріктіреді.
Динамикалық құрылым және қашықтық
Микулинсер, Марио және Паз, Дов және Кедем, Перри прототиптердің динамикалық сипатына және эмоционалдық жағдайлардың семантикалық категорияларды қалай өзгертетініне назар бөлді. 4 бөлімнен тұратын зерттеуде, жағдайлық стресс пен жекелей даралықтың арақатынасы, сондай-ақ адамдардың семантикалық стимулдарды иерархиялық деңгейде жіктеу тәсілі, табиғи объектілерді жіктеу жолы, категориялардың ауқымын тарылту және жалпылаудың орнына нақтылауға бейімділік зерттелді.
Сын-пікір
Прототип теориясы классикалық категориялар теориясын қолдайтындар, мысалы лингвист Евгенио Косериу және құрылымдық семантика парадигмасының басқа да жақтастары тарапынан сынға ұшырады.
Степенді жіктеу
Лингвистер, соның ішінде Стивен Лоуренс Эрик Марголиспен бірге жазған, прототип теориясымен қатысты мәселелерді ұсынды. 1999 жылғы мақаласында олар бірнеше мәселені көтерді. Олардың бірі – прототип теориясы өзінен-өзі санаттардың дәрежелі жіктелуін қамтамасыз етпейді. Зерттеу қатысушыларынан санатты қаншалықты жақсы бейнелейтініне қарай белгілі бір мүшелерді бағалау сұралғанда, олар кейбір мүшелерді басқаларынан жоғары бағалады. Мысалы, қызғалдақтар страустарға қарағанда "көбірек құс" сияқты көрінді, бірақ бұл санаттар "толығымен немесе ештеңе жоқ" немесе шекаралары тұманды ма деп сұрағанда, қатысушылар оларды "толығымен немесе ештеңе жоқ" санаттары ретінде анықтағанын айтты. Лоуренс пен Марголис «прототиптік құрылым санатты дәрежелеп бағалауда субъектілердің пікірін анықтамайды» деген қорытындыға келді (33 б.).
Құрама түсініктер
Дэниел Ошерсон мен Эдвард Смит үй жануарлары мәселесін көтерді, оның прототипі біреудің үйінде аквариумда ұсталатын гуппи болуы мүмкін. Үй жануарларының прототипі ит немесе мысық, ал балықтардың прототипі форель немесе лосось болуы мүмкін. Дегенмен, осы прототиптердің белгілері үй жануарларының прототипінде кездеспейді, сондықтан бұл прототип оның құраушы бөліктерінен өзгеше жағдайда жасалуы керек. Джеймс Хэмптон үй жануарлары сияқты біріктірілген ұғымдардың прототиптері әр ұғымның белгілеріне әсер ететін құрастырмалы функция арқылы құралады деп тапты. Алғашқыда әр ұғымның барлық белгілері біріктіру прототипіне қосылады. Содан кейін үйлесімділік тексеруі жүзеге асырылады, мысалы, үй жануарлары жылы және ласкалы болады, ал балықтар сондай бола алмайды. Балықтар көбінесе кешкі асқа дайындалады, ал үй жануарлары ешқашан. Сондықтан біріктірілген прототип екінші ұғыммен қарама-қайшы келетін бірінші ұғымның белгілерін мұраға ала алмайды. Процестің соңғы кезеңі ұзақ мерзімді жадтағы класс туралы білімді іздейді, және егер класс таныс болса, "экстенсиялық кері байланыс" деп аталатын процесс қосымша белгілерді қосуы мүмкін. Модель "Ойынның да бір түрі болатын спорт" немесе "Машина емес көлік құралдары" немесе "Жемістер немесе көкөністер" сияқты көрінетін логикалық синтаксистік біріктірулер немесе дизъюнкциялар Бульдік жиын логикасына сәйкес келмейтінін көрсету арқылы сыналып көрді. Шахмат ойын болып табылатын спорт түрі ретінде қарастырылады, бірақ спорт ретінде қарастырылмайды. Саңырауқұлақтар жеміс немесе көкөніс ретінде қарастырылады, бірақ бөлек сұрағанда өте аз адам оларды көкөніс деп санайды және ешкім оларды жеміс деп санамайды. Антонио Лиэто мен Джан Лука Поццато типтік негізделген құрастырмалы логиканы (ТКЛ) ұсынды, ол күрделі адам сияқты ұғымдық комбинацияларды (PET FISH мәселесі сияқты) және ұғымдық біріктіруді есепке ала алады. Олардың құрылымы прототиптер ретінде берілген ұғымдардың ұғымдық комбинациядағы прототиптік құрастырмалылық құбылысын қалай түсіндіре алатынын көрсетеді.