Кіріспе

Моңғол егесі (Meriones unguiculatus) – Gerbillinae кішітұқымдасына жататын кеміргіш. Олардың дене мөлшері әдетте , құйрығы бар, дене салмағы , ересек еркектері ұрғашыларынан ірілеу болады. Бұл жануарлар ғылым мен зерттеулерде қолданылады немесе шағын үй жануары ретінде ұсталады. Олардың ғылымда қолданылуы 19 ғасырдың екінші жартысынан басталады, бірақ ағылшын тілді елдерде үй жануары ретінде тек 1954 жылдан кейін, АҚШ-қа әкелінгеннен бастап ұстала бастады. Дегенмен, ғылыми зерттеулерде олардың қолданылуы азайып барады.

Таксономия және эволюция

Гербильдер туралы алғашқы жазба 1866 жылы Арман Дэвид әкесінің Солтүстік Қытайдан Париждегі Француз ұлттық табиғи тарих мұражайына "сары егеуқұйрықтарды" жіберуімен байланысты. 1867 жылы ғалым Альфонс Мильн Эдвардс оларды Gerbillus unguiculatus деп атады. Бұл ғылыми атаудың мағынасы туралы қате түсінік кең тараған, оны басылған еңбектерде де, веб-сайттарда да кездестіруге болады. Себебі Meriones туысы Гомердің "Илиада" дастанындағы грек батыры Мерионес есімін бөліседі; алайда, "тырнақты батыр" сияқты аудармалар дұрыс емес. Бұл туысқа 1811 жылы Иоганн Карл Вильгельм Ильлигер грекше μηρος (фемур) сөзінен шыққан атау берген. Латын тілінде "тырнақты" білдіретін 'unguiculate' сөзімен біріктірілгенде, атауды шамамен "тырнақты фемур" деп аударуға болады.

Тіршілік ету ортасы

Моңғолдық гербилер шөптесін, бұталы және шөлді жерлерде, оның ішінде Қытай, Моңғолстан және Ресей Федерациясындағы жартылай шөлдерде және далаларда мекендейді. Даланың топырағы құмды және шөптермен, шөптесін өсімдіктермен және бұталармен жабылған. Далаларда қысы суық және құрғақ, ал жазы ыстық болады. Температура 50 °C (122 °F) дейін жете алады, бірақ жылдың көп бөлігінде орташа температура шамамен 20 °C (68 °F) құрайды. Табиғатта бұл гербилер патриархалдық топтарда өмір сүреді, әдетте бір ата-ана жұбынан, соңғы ұрпағынан және бірнеше ересегінен тұрады; кейде үстем ананың қарындастары да олармен бірге тұрады. Бала туатын тек үстем аналар ғана, және олар эструс кезінде (қызу) көбінесе үстем еркекпен жұптасады, ана гербилер әдетте еркектерге қарағанда адалрақ болады. Гербилердің бір тобы әдетте 10–20 кіреберісі бар орталық қуысқа орналасады. Олардың аумағында бір-үш кіреберісі бар терең қуыстар болуы мүмкін. Бұл терең қуыстар орталық қуыстан тым алыс болған кезде жыртқыштардан қашу үшін пайдаланылады. Бір топтың қуыстары көбінесе басқа топтардың қуыстарымен байланысады.

Ғылым саласында

Гербильдер ғылыми зерттеулерде ұзақ тарихы бар, бірақ қазіргі уақытта олар сирек қолданылады. Мысалы, 2017 жылы Ұлыбританияда 2 миллионнан астам егеуқұйрықтармен салыстырғанда, шамамен 300 монғол гербилі ғана тәжірибелік процедураларда пайдаланылды.

Тэмблбрук фермасы

Ғылыми зерттеулерде қолданылатын гербилердің көпшілігі Тэмблбрук фермасы тұқымынан шыққан, оның бастауы 1935 жылы Жапонияға жіберілген 20 жұп жабайы монғол гербилінен басталады. 1954 жылы осы жануарлардың он бірі АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Брант-Лейк көліндегі доктор В. Швенткердің Тумблбрук фермасына жіберілді, ал 1996 жылы Италиядағы Чарльз Ривер Лтд компаниясына қосымша жануарлар жіберілді.

Есту

Гербиттер төмен жиілікті аяқ соққыларын, жоғары жиілікті шырылдауларды анықтауға қабілетті, сондықтан тышқандар мен егешқұйрықтарға қарағанда, адамның есту қабілетінің нашарлауын зерттеу үшін жақсы модель болып табылуы мүмкін, себебі тышқандар мен егешқұйрықтар жоғары жиілікті дыбыстарға маманданған.

Вокалдық

Еркек гербилер шамамен 27-35 кГц жиіліктегі және шамамен 0-70 dBa амплитудалы ультрадыбыстық дыбыстарды шығарады. Осы ультрадыбыстық дыбыстарды шығаруға олардың көмекейі қатысады. Эксперименттер қызықты бес мәліметті анықтады: ересек гербилер ультрадыбысты тек әлеуметтік жағдайда ғана шығарады, еркектер ұрғашылардан жиірек сигнал береді, үстем еркектер бағынышты еркектерге қарағанда дауыстануда белсендірек, ультрадыбыстар өз түрінің иісімен шақырылады, сондай-ақ орталық нерв жүйесін күшейтетін амфетамин ультрадыбыстың деңгейін арттырады, ал антипсихотикалық препарат хлорпромазин оның шығарылуын азайтады.

Эпилепсия

10–20% гербильдерде, көбінесе қолға алу немесе клетка тазалау сияқты стресске жауап ретінде, спонтанды эпилепсиялық ұстамалар пайда болады. Гербильдердегі эпилепсия генетикалық негізде болады, және ұстамаларға бейімді және ұстамаларға төзімді желілер шығарылған.

Диабет

Басқа шөл кеміргіштері сияқты, мысалы, майлы құмтышқандар, моңғол гербилі де диетамен шақырылған диабетке осал, бірақ оның таралуы сирек. Жақында диабетке бейімді желі жасалды, бұл гербильдердегі диабеттің кем дегенде генетикалық негізі бар екенін көрсетеді.

Генетика және геномика

Зертханалық гербилердің бастауы аз сандағы ата-аналардан шыққан, сондықтан генетикалық әртүрлілігі төмен деп есептелді. Алғашқы генетикалық зерттеулер шектеулі генетикалық маркерлерге негізделген, бірақ жақында жүргізілген геномдық секвенирлеу арқылы генотиптеу (GBS) деректері генетикалық әртүрліліктің күрт жоғары екенін көрсетті. 2018 жылы моңғол гербилінің геномдық тізбегі, ал 2019 жылы 22 байланыс топтарынан (әр хромосомаға біреуден) тұратын генетикалық карта жарияланды.

Көбею

Табиғи ортада моңғол гербилі ақпан және қазан айларында көбейеді. Еркектер шамамен 70–80 күнде жыныстық жағынан жетіледі, ал аналықтарында жыныстық ашылу 33–50 күннен кейін болады. Түкті аяқты гербилі сияқты басқа гербилілерде жыныстық жетілу терезісі моңғол гербиліне қарағанда сәл ертерек және ұзақ – 60–90 күн, ал моңғол гербилінде кейінірек және қысқа – 70–84 күн. Дегенмен, зертханалық сынақтарда көптеген моңғол гербилілерінің жыныстық көбею мінез-құлқында, олардың тұрақты серігі зертханалық жағдайда болмаған кезде, басқа аналықтармен жұптасуға және ұрысуға бейімділігі байқалды. Олар өз кландарының басқа мүшелерін анықтау үшін иіс сезу қабілетіне сенеді. Гербилілер бейтаныс иісі бар жануарларға шабуыл жасап, көбінесе оларды өлтіреді. Гербилілер тобында көбінесе "басшы" гербилі болады, ол басқаларын "секіріп" қысымға тартады.

Үй жануарлары ретінде

Моңғол гербилі – нәзік әрі күшті жануар, ол қазіргі таңда танымал үй жануарына айналған. Ол алғаш рет 19 ғасырда Қытайдан Парижде пайда болды және онда кең таралған үй жануары болды. Кейін 1954 жылы доктор Виктор Швенткер оны зерттеу мақсатында АҚШ-қа әкелді. Доктор Швенткер олардың үй жануары ретінде қолдануға болатын әлеуетін тез арада байқады. Жануарлар сату үшін селекциялық шаралардың нәтижесінде әртүрлі түс және өрнектердегі сорттар пайда болды. Гербильдер 1950 жылдардың соңында АҚШ-та танымал болды және 1964 жылы Ұлыбританияға әкелінді, онда да сүйікті жануарларға айналды. Бүгінде оларды Ұлыбритания мен АҚШ-тың жануарлар дүкендерінде кездестіруге болады. Дегенмен, олар жергілікті экожүйелерге және ауыл шаруашылығына келтіретін қауіпті ескере отырып, Калифорния штатында гербиль сатып алу, импорттау немесе ұстау заңсыз. Бұл жануарды Жаңа Зеландия мен Австралияға әкелу де рұхсат етілмейді. Гербильдер әдетте агрессивті емес, олар қысым болмағанда немесе стресске ұшырамаса, сирек шағады. Олар кішкентай, ұстау оңай, себебі олар адамдармен және басқа гербильдермен араласуды жақсы көретін әлеуметтік жануарлар. Гербильдер сонымен қатар, дене сұйықтығын сақтау үшін бүйректерін азайтылған мөлшерде қалдықтар шығаруға бейімдеген, бұл оларды өте таза және иіссіз етеді. Гербильдерде әртүрлі эстетикалық өрнектер бар, мысалы, төменде сипатталғандай.

Денсаулыққа қатысты мәселелер

Жарақаттан немесе дұрыс тамақтанудың жетіспеуінен туындаған алдыңғы тістердің бұрмалануы олардың тым өсуіне алып келуі мүмкін, бұл ауыздың жоғары жағына зақым келтіруі мүмкін. Симптомдары: азық-түлікке қызығушылықтың төмендеуі немесе жоғалуы, сілекейдің көп бөлінуі, салмақ жоғалту немесе жаман демікпе. Көптеген жарақаттар гербильдердің түсіп қалуынан немесе құлауынан болады, көбінесе хомяк шарларының ішінде, бұл қол-аяқтардың сынуына немесе омыртқаның зақымдануына (соның емделуі жоқ) әкелуі мүмкін. Барлық шағын кеміргіштерге тән проблема – күтімсіздік, ол гербильдердің жеткілікті тамақ пен су алмауына, дегидратация, аштық, асқазан жарасы, төсек материалдарын жеу және жемтік жеу сияқты денсаулыққа қатысты ауыр мәселелерге әкелуі мүмкін. Құрысулардың себебі қорқыныш, қолға тигізу немесе жаңа орта болуы мүмкін деп есептеледі. Шабуылдар жеңілден ауырға дейін болуы мүмкін, бірақ өте ауыр құрысулар салдарынан өлімге алып келетін сирек жағдайларды қоспағанда, әдетте ұзақ мерзімді салдары болмайды. Гербильде құрысудың алдын алудың бір жолы – жануардың бетіне үрлемеу (көбінесе үй жануарларын шақпауға "үйрету" үшін қолданылады). Бұл әдіс зертханалық жағдайда медициналық зерттеулер үшін құрысуларды тудыру үшін қолданылады. Гербильдерде қатерлі және қатерсіз ісіктер жиі кездеседі, әсіресе екі жастан асқан аналықтарда. Әдетте, ісіктер жұмыртқалық бездерге әсер етеді, іштің кеңеюіне немесе теріге ісіктердің пайда болуына себеп болады, көбінесе құлақтар, аяқтар, іштің ортасы және құйрықтың табанында түйін немесе іріңді жара ретінде көрінеді.

Тұтқында өсірілген шербалар

Қазіргі таңда үй жануарлары сататын дүкендерде гербильдің көптеген түс түрлері қолжетімді, олар негізінен жылдар бойындағы селекциялық шаралардың нәтижесі. Ең ұзақ уақыт тұқымдас өсірілген моңғол гербилінде 20-дан астам әртүрлі түс кездеседі. Майлы құйрықты гербил немесе дупрази де үй жануары ретінде ұсталады. Олар жалпы моңғол гербилінен кішідірек, ұзын, жұмсақ түктері және қысқа, жуан құйрықтары бар, көрінісімен хомяққа ұқсайды. Дупразидің қалыпты түсінің өзгеруі көбінесе сұр түсті болады, бұл мутация болуы мүмкін, немесе египеттік және алжирлік дупрази түрлерінің араласуынан туған гибрид болуы да мүмкін. Ақ дақтар тек моңғол гербилінде ғана емес, сонымен қатар ақшыл гербилде және мүмкін Сандерваллдің жирдісінде де байқалған. Шоудың жирділерінде ұзын түкті, сұр агути немесе шиншилла мутациясы, ақ дақтар және ықтимал сұйылтылған мутация пайда болды, ал бұталы құйрықты жирділерде ақ дақтар мен сұйылтылған мутация кездеседі.