Кіріспе

Қарулы қақтығыстарды жарық landыруға маманданған журналист. Соғыс корреспонденті – соғыс аймағынан оқиғаларды тікелей баяндайтын журналист. Соғыс хабарлауы – журналистиканың ең маңызды және күшті түрлерінің бірі. Соғыс тілшілері әлемдегі ең қақтығыс ошақтарында жұмыс істейді. Олар оқиға орнына жақындап, жазбаша материалдар, фотосуреттер немесе бейне түсірілімдер дайындайды. Бұл журналистиканың ең қауіпті саласы саналады. Қазіргі заманғы соғыс хабарлауының тамыры Француз революциясы мен Наполеон соғыстары кезіндегі әскери қақтығыстар туралы хабарлардан бастау алады. Оның маңыздылығы 19 ғасырдың ортасында артып, американдық журналистер Мексика-Америка соғысы (1846-1848) туралы, ал еуропалық газетшілер Қырым соғысы (1853-1856) туралы баяндамалар жазды.

Тарих

Адамдар мыңдаған жылдар бойы соғыс туралы жазып келді. Геродоттың Персия соғыстары туралы еңбегі журналистикаға ұқсас, бірақ ол өзі оқиғаларға қатыспаған. Бірнеше жылдардан кейін Пелопоннес соғысының тарихын жазған Фукидид өзі баяндаған оқиғалардың куәсі де, қолбасшысы да болды. Әскери тарихтың маңызды көзіне айналған солдаттардың естеліктері пайда болды. Соғыс тілшілері, арнайы журналистер ретінде, жаңалықтарды басып шығару кең таралғаннан кейін жұмыс істей бастады. XVIII ғасырда баронша Фредерика Шарлотта Ридезельдің «Америка революциясының соғысы және Саратогадағы неміс әскерлерінің тұтқындалуы туралы хаттар мен күнделіктері» әйел жазған соғыс туралы алғашқы еңбек ретінде танылды. Ол Маршалл үйінде болған оқиғаларды өте тебіренішпен сипаттады, себебі соғыс ортасында болған. Алғашқы заманауи соғыс тілшісі голланд суретшісі Виллем ван де Вельде саналады. Ол 1653 жылы голланд және ағылшын теңіз шайқасын бақылау үшін шағын қайықпен теңізге шықты және оқиға орнында көптеген эскиздер жасады, кейін оларды үлкен суретке біріктіріп, Штаттар Генералына баяндама қосты. Газеттер мен журналдардың дамуымен тағы бір жаңару болды. Ең алғашқы соғыс тілшілерінің бірі Генри Крэб Робинсон болды, ол Лондонның «Таймс» газеті үшін Наполеонның Испания мен Германиядағы науқандарын жариялады. Тағы бір ертедегі тілші – Уильям Хикс, оның 1805 жылғы Трафальгар шайқасын сипаттаған хаттары да «Таймс» газетінде жарияланды. Уинстон Черчилль 1899 жылы тілші ретінде жұмыс істеген кезде, соғыстан қашқан әскери тұтқын ретінде танымал болды. Алғашқы киножаңалықтар мен тележаңалықтарда соғыс тілшілері сирек кездесетін. Олар көбінесе үкіметтен алынған түсірілімдерді жинап, жаңалықтарды оқып беретін дикторлар баяндама жасайтын. Камералар үлкен және ауыр болғандықтан, екінші дүниежүзілік соғысқа дейін түсірілімдер көбінесе сахналаған болатын, содан кейін кішкентай, портативті кинокамералар енгізілді. Бұл жағдай Вьетнам соғысы кезінде күрт өзгерді, әлемнің түкпір-түкпірінен телеарналар портативті камералармен және тілшілермен жіберілді. Бұл АҚШ үшін зиянды болды, өйткені соғыстың қасіреттері күн сайын түнгі жаңалықтарда көрсетілді. Жаңалықтар жауынгерлерге ақпарат пен аргументтерін бұқаралық ақпарат құралдарына жеткізуге мүмкіндік береді. Осылайша, қақтығысқа қатысушы тараптар өздерінің сайлаушыларынан қолдау алу және қарсыластарын ықпал ету үшін бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалануға тырысады. Технологияның үздіксіз дамуы оқиғаларды спутниктік байланыс арқылы тікелей эфирде көрсетуге мүмкіндік берді, ал тәулік бойы хабар тарататын арналардың көбеюі эфирді толтыру үшін материалдарға деген сұраныстың артуына әкелді.

Қырым соғысы

Уильям Говард Расселл, Крым соғысын, The Times газеті үшін де, қазіргі заманғы соғыс тілшісінің алғашқысы болды. Осы дәуірдегі хабарламалар, соғыс туралы алғашқы кітаптардай ұзақ және талдамалы болғандықтан, жазылғаннан басылғанға дейін көптеген апталарға созылды.

Үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысы

Тағы бір белгілі журналист, Фердинандо Петручелли делла Гаттина, La Presse, Journal des débats, Indépendance Belge және The Daily News сияқты еуропалық газеттердің итальяндық тілшісі, өте қанды стильде жазған мақалаларымен танымал болды, бірақ сонымен бірге оқиғаға толыққанды қатысты. "Le Figaro" журналының сыншысы Жюль Кларти үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысы кезінде Кустоза шайқасы туралы хабарламаларына әсерленді. Кларти: "Бұл азаптың картинасынан артық фантастикалық және қатал шындық жоқ. Репортаж бұрын ешқашан мұндай көркем туынды жасамаған" деп жазды.

Ресей-жапон соғысы

Телеграф дамыған кезде, хабарламалар күнделікті жіберіліп, оқиғалар орын алғанда дереу жарияланды. Содан бастап, қазіргідей қысқа, көбінесе сипаттамалық репортаждар кеңінен таралды. Орыс-жапон соғысы туралы баспасөз жарияланымдарына репортерлердің қозғалысына қойылған шектеулер мен қатаң цензура ықпал етті. 1904-1905 жылдардағы осы соғыстан кейін болған барлық әскери қақтығыстарда, жариялауды бақылауға көбірек мән беру қажет деп есептелді.

Бірінші және Екінші Балқан соғыстары

Балқан лигасы (Сербия, Грекия, Черногория және Болгария) мен Осман империясы арасындағы Бірінші Балқан соғысы (1912–1913) және Болгария мен оның бұрынғы одақтастары Сербия мен Грекия арасындағы Екінші Балқан соғысы (1913) көптеген шетелдік газеттер, жаңалықтар агенттіктері және кинокомпаниялар тарапынан жақсы жарықтандырылды. Осы екі дерлік бірінен соң бірі өткен қақтығыс кезінде шамамен 200–300 соғыс тілшісі, соғыс фотографтары, соғыс суретшілері және соғыс операторлары жұмыс істеді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс қатаң цензурамен сипатталды. Британдық лорд Китченер журналистерді жек көреді, соғыстың басында олар майданға жіберілмеді. Бірақ Базил Кларк және Филип Гиббс сияқты журналистер майданға жақын қашқындар сияқты өмір сүріп, өздерінің хабарларын жіберіп отырды. 1915 жылдың сәуірінде үкімет кейбір аккредиттелген репортерлерге рұқсат берді, және бұл соғыс аяқталғанға дейін жалғасты. Бұл үкіметке олардың көргендерін бақылауға мүмкіндік берді. Француз билігі де соғыс журналистикасына қарсы болды, бірақ олардың мүмкіндіктері шектеулі болды (1916 жылы Верден шайқасы кезінде француз жоғары командасы туралы сын-пікірлер баспасөзге тарап кетті). АҚШ-та да шектеулер салынды, бірақ генерал Джон Дж. Першинг тікелей баяндама жасауға рұқсат берген журналистерді (Флойд Гиббонс 1918 жылы Белло Вуд шайқасында ауыр жарақат алған) қабылдады.

Ұлыбритания

Соғыс басталғанда, соғыс туралы хабарлау мәселесі Британдық экспедициялық корпусының (БЭК) құрамында құрылған Қоғамдық байланыс бөлімінің қарауына өтті. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Соғыс министрлігі барлық ірі газеттерді БЭК-ті сүйемелдеу үшін адамдарды ұсынуға шақырды. Журналистерді тексерудің ресми процесі жүріп жатқанда, Соғыс министрлігі шектеулі "көзбен көргеннің" хабарларын беруге рұқсат берді. Журналист Алекс Клиффорд 1939 жылдың қыркүйегінде Франциядағы БЭК бөлімдеріне қосылған алғашқы "көзбен көргендердің" бірі болды. Британдық, Ұлт Достастығы және американдық тілшілердің алғашқы ресми тобы 1939 жылдың 10 қазанында Францияға келді (олардың арасында О. Д. Галлахер, Бернард Грей болды). Соғыс туралы барлық хабарлау бас цензор Джордж Пири Томсон басшылығымен цензураланды. Соғыс басталғанда Корольдік теңіз күштері өз кемелерінде соғыс тілшілерінің болуын шектейтін саясатты енгізді. Бұл оларды БАҚ-пен байланыс жағынан британдық әскерилерінің ең консервативті бөлімі ретінде бекітті.

Вьетнам соғысы

АҚШ-тың Вьетнамдағы қақтығысы соғыс тілшілеріне қолжетімді құралдар мен мүмкіндіктерді едәуір кеңейтті. Арзан және сенімді түрде қолда ұсталатын түсті бейнекамералардың пайда болуы және Батыс елдеріндегі теледидарлардың таралуы Вьетнам дәуіріндегі тілшілерге жағдайды бұрынғыдан да айқын және дәл бейнелеуге мүмкіндік берді. Бұған қоса, АҚШ әскері журналистерге бұрын-соңды болмаған қолжетімділікті қамтамасыз етті, бұл ескі қақтығыстардан өзгеше, баспасөзге дерлік ешқандай шектеу қойылмады. Бұл факторлар соғыстың адам төзіміне келмейтін азаптарын көрсеткен, бұрынғыдан мүлдем жаңа және күтпеген әскери жағдайлар туралы хабарлауға мүмкіндік берді, тіпті қарапайым адамдардың үйлерінде де. Вьетнам дәуіріндегі соғыс тілшілігі Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстардан күрт өзгеше болды, зерттеуші журналистикаға және соғысқа байланысты этикалық мәселелерді, сондай-ақ Американың осындағы рөлін талқылауға көбірек назар аударылды. Вьетнам осы журналистер үшін қауіпті соғыс болды, қақтығыс аяқталғанға дейін 68 адам қаза тапты. Ескі соғыстардағы одақтас журналистика көбінесе соғыс күшін толық қолдағаннан өзгеше, Вьетнамдағы журналистер АҚШ әскерін қатты сынға алды және соғыстың өте қайғылы картинасын көрсетті. Осының салдарынан Перс шығанағындағы соғысты жариялаған тілшілердің қызметіне көптеген шектеулер енгізілді. Әскермен бірге жүруге рұқсат етілген журналистер "топтарға" біріктірілді, олар АҚШ әскерімен бірге ұрыс аймақтарына эскортталып, кейіннен өздерінің талдауларын бөлісуге рұқсат алды. CNN тілшісі Питер Арнетт сияқты журналистер соғыс күшін әлсірететін кез келген нәрсені хабарлағаны үшін сыналып, соғыс туралы хабарлаудың жалпы сипаты "әдеміленген" және американдық көзқарасқа қатысты айқын бағытталғандығы айтылды.

Соғыс тілшілерінің кітаптары

Бұрынғы басылым да қол жетімді. Фиск, Роберт (2005). Ұлы өркениет үшін соғыс. Төртінші эстафета. ISBN 1 4000 7517 3.

Халықаралық гуманитарлық құқық бойынша соғыс тілшісі

Соғыс тілшілері 1949 жылғы Женева конвенцияларымен және олардың қосымша хаттамаларымен қорғалады. Жалпы, журналистер бейбіт тұрғындар саналады, сондықтан қақтығыс аймағындағы бейбіт тұрғындарға берілген барлық құқықтар оларға да тиесілі.