Кіріспе

Екі дөңгелекті және теңгерімді сақтауды талап ететін көлік құралдарының тарихы 19-шы ғасырдың басына дейін жетеді. Бірінен соң бірі орналасқан екі дөңгелекті пайдаланған алғашқы көлік құралы, яғни велосипедтің алғашқы үлгісі – 1817 жылы Германияда жасалған драйзин болды. "Велосипед" термині 1860 жылдары Францияда пайда болды, ал "қалыпты велосипедті" сипаттау үшін қолданылған "пенни-фартинг" атауы 19-шы ғасырға тән термин.

Ең көне тексерілмеген велосипед

Велосипедтің ойлап табылуы туралы бірнеше ерте, бірақ расталмаған мәлімдемелер бар. Шамамен 1500 жылға қарайтын эскиз, Леонардо да Винчидің шәкірті Жан Джакомо Капроттиге жатқызылады, бірақ 1998 жылы Ханс Эрхард Лессинг оны мақсатты түрде жасалған алаяқтық деп сипаттады, бұл сипаттама қазіргі таңда жалпы қабылданған. Дегенмен, велосипед эскизінің түпнұсқалығын Леонардоның «Атлантикалық кодексін» көшіруді Римнің Vinciana комиссиясы тапсырған лексикограф және филолог Аугусто Маринонидің ізбасарлары әлі де жарықтандырып келеді. Кейінірек, сондай-ақ расталмаған мәлімдеме бойынша, 1792 жылы «Конте де Сиврак» атты адам célérifère ойлап тапты және оны Франциядағы Корольдік сарайында көрсетті. Célérifère екі доңғалақты қатты ағаштан жасалған жақтауға орнатылған және рульсіз болған, бағытты басқару тек денені еңкейту арқылы мүмкін болған. Мінген адам машинаның үстіне отырып, екі аяғымен итеріп жылжытатын болған. Қазіргі таңда екі дөңгелекті célérifère ешқашан болған емес деп есептеледі (бірақ төрт дөңгелекті нұсқалары болған), және бұл 1891 жылы танымал француз журналисі Луи Бодри де Саунье жасаған қате түсіндіру болды. Жапонияда 1732 жылы Хиконе доменінің адамы 平石久平次時光 (Хираиси Кухейджи Токимицу) (1696-1771) жазған «新製陸舟奔車之記» («Жаңадан жасалған Рикусу хонша туралы жазбалар») (Хиконе қалалық кітапханасының меншігінде, Хиконе, Жапония) атты еңбекте «陸舟奔車 (Рикусу хонша)» деп аталатын педальмен қозғалатын үш дөңгелекті велосипед сипатталған. Алайда, ол одан әрі дамытылмады, ал Жапонияда велосипедтерді практикалық қолдану Еуропадан заманауи велосипедтер әкелінгенге дейін басталған жоқ.

1817-1819: Дрейзин немесе Велоципеда

Практикалық қолданысқа енген велосипед туралы алғашқы нақты мәліметтер Германия бароны Карл фон Драйсқа тиесілі. 1817 жылы Драйс өзінің Laufmaschine (неміс тілінде «жүгіретін машина») дегенін ойлап тапты, оны баспасөз Draisine (ағылшын тілінде) немесе draisienne (француз тілінде) деп атады. Карл фон Драйс 1818 жылы бұл үлгіні патенттеді, ол коммерциялық сәттілікке жеткен, екі дөңгелекті, басқарылатын, адам күшімен қозғалатын машина болды, оны көбінесе велоципед деп атайды, ал «хобби ат» немесе «денди ат» деген лақаптармен атады. Ол бастапқыда Германия мен Францияда өндірілді. Драйстің өмірбаянын жазған Ханс Эрхард Лессинг Драйстің жылқыға балама табуға деген ынтасының себебі 1816 жылғы егіншілік дағдарыстан туған жылқылардың аштықтан және өлімнен құтылуы болғанын анықтады, сол жыл «Жаздары жоқ жыл» деп аталды (1815 жылы Тамбора жанартауының атқылауынан кейін). 1817 жылдың 12 маусымында Мангеймнен жасаған алғашқы сапарында ол бір сағаттан кем уақытта 13 шақырымды (сегіз миль) жүріп өтті. Драйзин көбінесе ағаштан жасалған, салмағы 22 кг, дөңгелек подшипниктерінде мыс гильзалары, темірмен нығайтылған дөңгелектері, артқы дөңгелектің тежегіші және алдыңғы дөңгелектің 152 мм (6 дюйм) іздік бұрылысы болды, бұл өздігінен ортаға түсу эффектін қамтамасыз етті. Бұл үлгіні механикаға бейім, тепе-теңдікті сақтауға батыл адамдар қуана қарсы алды, бірнеше мың данасы жасалып, негізінен Батыс Еуропа мен Солтүстік Америкада қолданылды. Кейбір қала әкімшіліктері жол апаттарының көбеюіне байланысты оны қолдануға тыйым салғандықтан, оның танымалдылығы тез төмендеді. Алайда, 1866 жылы Парижде Бин Чун есімді қытайлық саяхатшы әлі де аяқпен итеру арқылы қозғалатын велоципедтерді көруге үлкерді. Драйзин алғашқы велосипед ретінде танылған, ал Карл фон Драйс «велосипедтің әкесі» деп есептеледі. Бұл идеяны көптеген британдық арба жасаушылар қолға алды, олардың ең танымалдарының бірі – лондондық Денис Джонсон 1818 жылдың соңында жақсартылған үлгіні сатуға уәде берді. Джонсон өзінің машинасына «жаяу жүргіншіге арналған керрикл» немесе «велосипед» деген ат қойды, бірақ көпшілік «хобби ат» сияқты балалар ойыншығынан алынған лақаптарды немесе тіпті «денди ат» деген атауды, оны көбінесе мінген дендилерден алған атауды ұнатты.

1860 жылдар және Мишо "Велоципеда", яғни "Боншекер"

Француздық алғашқы кең таралған және коммерциялық сәтті дизайн болды. Мысалы, Онтарионың Оттава қаласындағы Канада ғылым және технология мұражайында көруге болады. 1863 жыл шамасында дамыған, ол 1868–70 жылдары қысқа мерзімге сәндік қызуға айналды. Оның конструкциясы Макмиллан велосипедінен қарапайым болды; ол алдыңғы дөңгелектің осіне орнатылған айналмалы кранктар мен педальдерді пайдаланды. Педальдерге арқа сүйеп, тез қозғалуға ыңғайлы болды, бірақ бұл конструкцияның айналу жылдамдығының шектелуі тұрақсыздық және жайлылық туралы алаңдаушылықтарға әкелді, бұл «пенни-фартингтің» үлкен алдыңғы дөңгелегіне себеп болды. Басқару үшін қолданылатын дөңгелекке педальмен басқанда қиындықтар туды. Металл рамаларды қолдану салмақты азайтып, әдемі әрі сәндік дизайнды қамтамасыз етті, сондай-ақ жаппай өндіріске мүмкіндік берді. Өндірушіге байланысты әртүрлі тежегіш механизмдер қолданылды. Англияда велоципедтің қатты рамасы мен темірленген дөңгелектері «сүйектерді шайқап» жүргізу тәжірибесін тудырғандықтан «сүйек шайқағыш» деп атады. Велоципедтің қайта жандануы 1860 жылдардың соңында Парижде басталды. Оның ерте тарихы күрделі және кейбір құпиялармен жабылған, әсіресе келіспейтін патенттік талаптардың болуына байланысты: француз металл жұмысшысы алдыңғы дөңгелекке педальдарды бекіткені белгілі, ал велосипед тарихшыларының келісетін ең ерте жылы – 1864 жыл. Кранктарды орнатқан адамның кім екені әлі де Халықаралық велосипед тарихы конференциясында (ICHC) ашық мәселе болып қалуда. Эрнест Мишо мен Пьер Лаллементтің талаптары, сондай-ақ артқы педальмен жүретін Александр Лефеврдің талаптары ICHC қауымдастығында қолдау тапқан. Велосипед тарихшысы Дэвид В. Герлихи Лаллементтің 1863 жылы Парижде педальді велосипед жасағанын құжаттаған. Ол 1862 жылы біреудің драйзинмен жүргенін көрген, содан кейін оған педаль қосу идеясы келген. Оның 1866 жылы АҚШ-та педальмен жұмыс істейтін велосипедке алғашқы және жалғыз патент алғаны белгілі. Лаллементтің патенттік суреті Джонсонның драйзиніне ұқсас машинаны көрсеткен, бірақ педальдар мен айналмалы кранктар алдыңғы дөңгелектің осіне бекітілген, ал раманың үстіндегі жұқа темір бөлігі орындықты қолдау үшін серіппе ретінде қызмет етеді, бұл сәл ыңғайлырақ жүруді қамтамасыз етеді. 1860 жылдардың басында темірші Пьер Мишо, кареткаларға бөлшектер шығарудан басқа, шағын көлемде «vélocipède à pédales» өндірді. Бай Оливье ағалары Аймэ мен Рене бұл кезде Парижде студенттер болды, және бұл епті жас кәсіпкерлер жаңа машинаны қабылдады. 1865 жылы олар Парижден Авиньонға велоципедпен сегіз күнде жетті. Олар жаңа машинаны өндіру және сатудың тиімділігін түсінді. Досы Жорж де ла Буильземен бірге 1868 жылы Пьер Мишо, Michaux et Cie («Мишо және компаниясы») компаниясын құрды, Оливье отбасының атын пайдаланудан аулақ болып, сахнадан тыс қалды, кәсіпорын сәтсіздікке ұшырауы мүмкін болғандықтан. Бұл велосипедтерді жаппай өндірген алғашқы компания болды, алғашқы ағаш раманы екі бөліктен құралған және бірге болтталған құйма темірмен ауыстырды, ал қалған бөлігі алғашқы Michaux машиналары Лаллементтің патенттік суретіне ұқсас. Велоципедтер қымбат болды, ал клиенттер көп ұзамай Мишоның иілгіш құйма темір рамаларының бұзылуына шағымданғанда, Оливьелер 1868 жылы бұл дизайнды бәсекелестері қолданып жүрген диагональды дизайнмен ауыстыру қажеттігін түсінді, және Michaux компаниясы өнеркәсіпке алғашқы жылдары үстемдік етті. Париждің жаңа макадамен төселген бульварларында, бастапқыда әлі де ат көлігі технологиясын қолданғанмен, оңай жүруге болады. Францияда бұл әлі де «велосипед» деп аталды, бірақ Америка Құрама Штаттарында бұл машинаны көбінесе «сүйек шайқағыш» деп атады. Кейінгі жетістіктерге қатты резеңке дөңгелектер мен шарлы подшипниктер кірді. Лаллемент 1865 жылдың шілдесінде Парижден шығып, Атлант мұхитын кесіп өтіп, Коннектикутке қоныстанды және велоципедке патент алды, ал АҚШ-та осымен байланысты өнертабыстар мен патенттердің саны көтерілді. Машинаның танымалдылығы Атлант мұхитының екі жағында да өсті, ал 1868–69 жылдары велоципедтер ауылдық жерлерде де кең таралды. Тіпті салыстырмалы түрде кішкентай қалаларда, мысалы, Канаданың Новая Шотландия провинциясының Галифакс қаласында бес велоципед жүгіру алаңы болды, ал көптеген ірі қалаларда велосипед мектептері ашыла бастады. Негізінде, велоципед велосипедтерге нарық құрған, содан кейін одан да жетілдірілген және тиімді машиналар жасауға әкелді. Алайда, 1870 жылғы Франко-пруссия соғысы Франциядағы велоципед нарығын жойды, ал «сүйек шайқағыш» Америка Құрама Штаттарында қысқа ғана уақытқа танымал болды, ол 1870 жылға дейін аяқталды. Велосипед тарихшыларының арасында ол Америка Құрама Штаттарында неге сәтсіздікке ұшырады деген пікірталас бар, бірақ бір түсіндірмесі американдық жол беттері еуропалықтарға қарағанда нашар болды және осы жолдарда машинамен жүру тым қиын болды. Әрине, тағы бір фактор Кальвин Уитти Лаллементтің патентерін сатып алған және оның роялти талаптары өнеркәсіпті тездетіп тоқтатты. Ұлыбритания – велосипед толығымен сұраныстан шықпаған жалғыз орын. 1869 жылы Нью-Йорк штатының Покипси қаласынан Уильям Ван Анден велосипед үшін бос дөңгелекті ойлап тапты. Оның дизайны алдыңғы дөңгелектің осіне (сол кездегі «велосипед» конструкцияларындағы жетекші дөңгелек) ратчеттік құрылғыны орналастырды, бұл жүргізушіге педальдерді үнемі басусыз алға жылдамдауға мүмкіндік берді. Бастапқыда велосипед әуесқойлары бос дөңгелектің идеясын қабылдамады, өйткені олар бұл велосипедтің механикалық функцияларын усложнитрді деп сенді. Велосипед әуесқойлары велосипедтің мүмкіндігінше қарапайым болуы керек деп ойлады, қосымша механизмдарсыз, мысалы, бос дөңгелек.

1870-ші жылдар: биік дөңгелекті велосипед

Биік велосипед – бұл «сүйекті қиюдың» логикалық жалғасы болды, алдыңғы дөңгелек жоғары жылдамдыққа қол жеткізу үшін үлкейтілді (мінсіңірген адамның ішкі аяғының өлшемімен шектелген), артқы дөңгелек кішірейтілді және рама жеңілдетілді. Француз Эжен Мейер қазір ICHC бойынша Джеймс Старлидің орнына биік велосипедтің «әкесі» деп есептеледі. Мейер 1869 жылы сымды кернеулі дөңгелекті ойлап тапты және 1880 жылдарға дейін классикалық биік велосипед дизайнын жасады. Ковентридегі Джеймс Старли өзінің танымал «Ариэль» велосипедіне тангенциалды спицалар мен міну сатысын қосты. Ол Ұлыбритания велосипед өнеркәсібінің әкесі деп саналады. Шарикты подшипниктер, қатты резеңке дөңгелектер және қуыс бөлімді болаттан жасалған рамалар стандартқа айналды, салмақты азайтып, жүруді әлдеқайда тегіс етті. Мінсіңірген адамның аяқтарының ұзындығына байланысты, алдыңғы дөңгелектің диаметрі 1,5 метрге дейін жете алатын болды. Кейінірек, осы типтегі велосипед жаңа үлгімен ауыстырыла бастағанда, ол «қалыпты велосипед» деп аталды (ол кеңінен қолданылған кезде ешқандай ерекшелейтін сөз қолданылмады, себебі басқа түрі болған жоқ) және кейін Англияда «пенни-фартинг» деп аталды (алдыңғы дөңгелекті білдіретін пенни, ал артқы дөңгелекті білдіретін кішкентай өлшемді және құны төменгі монета – фартинг). Олар жылдам болғанмен, қауіпсіз емес еді. Мінсіңірген адам жоғарыда, үлкен жылдамдықпен жүріп бара жатқанда, егер ол жолдағы нашар жерге түсіп қалса, алдыңғы дөңгелектің үстінен лақтырылып, ауыр жарақат алуы мүмкін (құлауды тоқтатуға тырысқанда екі білегінің сынуы жиі кездесетін), тіпті қаза таба да алатын. «Басқа түсу» (немесе «құлау») сирек емес еді. Мінсіңірген адамның аяқтары көбінесе рульдің астында қалып қоятындықтан, машинадан еркін құлау мүмкін болмайтын. Осы велосипедтердің қауіптілігі (сондай-ақ Виктория дәуірінің салт-дәстүрлері) велосипедті батыл жас адамдардың ғана пайдалануына мүмкіндік берді. Қауіптен сақтануға бейімді, мысалы, қарт әйелдер мен ерлер, көбінесе тұрақтанған үш немесе төрт дөңгелекті велосипедтерді артық көретін. Сонымен қатар, сол кездегі әйелдер киетін киімдер «қалыпты» велосипедті қолжетімсіз етті. Королева Виктория Старлидің «Royal Salvo» үш дөңгелекті велосипедіне ие болған, бірақ оның оған отырғанына ешқандай дәлел жоқ. Француз және ағылшын өнертапқыштары велоципедті биік дөңгелекті велосипедке өзгерткенімен, француздар әлі де Франко-пруссия соғысынан жазылып жатқандықтан, ағылшын кәсіпкерлері биік дөңгелекті машинаны ағылшын нарығына шығарды және ол онда өте танымал болды. Ковентри, Оксфорд, Бирмингем және Манчестер ағылшын велосипед өнеркәсібінің орталықтары болды (және Париж мен Сент-Этьендегідей, велосипед жасау үшін қажетті металл өңдеу және инженерлік дағдылары бар қару немесе тігін машиналары өнеркәсібі). Көп ұзамай велосипедтер Англия арнасынан өтті. 1875 жылға қарай Францияда биік дөңгелекті велосипедтер танымал бола бастады, бірақ олардың саны баяу өсті. АҚШ-та Франк Уэстон сияқты бостондықтар 1877 және 1878 жылдары велосипедтерді импорттауды бастады, ал Альберт Август Поуп 1878 жылы өзінің «Колумбия» биік дөңгелекті велосипедтерін шығара бастады және Лаллементтің 1866 жылғы патентінен басталатын барлық патенттерді бақылауға алды. Поуп бұрынғы патент иелері төлеген роялтиді (лицензиялық төлемді) төмендетті және өзінің бәсекелестерін патенттер бойынша сотқа шақырды. Соттар оны қолдады, ал бәсекелестер велосипед үшін 10 доллар төледі немесе оларды бизнестен шығаруға мәжбүр етті. Францияда патенттік мәселелер болмаған сияқты, онда ағылшын велосипедтері нарықта әлі де басым болды. 1880 жылы Г. В. Пресси жоғары дөңгелекті американдық «Жұлдыз» велосипедін ойлап тапты, оның кішкентай алдыңғы дөңгелегі «басқа түсу» жиілігін азайту үшін жасалған. 1884 жылға қарай жоғары дөңгелекті және үш дөңгелекті велосипедтер үш елде де жоғары орта таптағы адамдардың шағын тобы арасында салыстырмалы түрде танымал болды, ең үлкен тобы Англияда болды. Олардың қолданылуы әлемнің басқа бөліктеріне де тарады, негізінен Британ империясының кеңінен таралуына байланысты. Поуп сондай-ақ механикаландыру мен жаппай өндірісті (кейін Форд пен General Motors көшіріп, қабылдады), тік интеграцияны (кейін Форд көшіріп, қабылдады), агрессивті жарнаманы (АҚШ-тың 1898 жылғы мерзімді басылымдарындағы жарнаманың он пайызы велосипед өндірушілеріне тиесілі болды), «Жақсы жолдар қозғалысын» (жарнама ретінде әрекет етудің және саяхатқа көбірек орын беру арқылы сатуды жақсартудың қосалқы пайдасы болды) және велосипедшілердің мүддесін қорғады. Сонымен қатар, велосипед өндірушілері жылдық модельдік өзгерісті қабылдады (кейіннен жоспарланған ескіру деп сынайтын, және әдетте General Motors-қа есептелетін), ол өте табысты болды. Дегенмен, 1890 жылдарға дейін велосипед тегіс өмір сүретін қалалық байлардың және негізінен ерлердің иелігінде болды және осының бір мысалы – көрсеткіш тұтыну.

Қауіпсіздік велосипеді және велосипедтік көпіршік: 1880 және 1890 жылдар

Қауіпсіздік велосипедінің дамуы велосипед тарихындағы ең маңызды өзгеріс болды деуге болады. Ол олардың қолданылуын және халықтың пікірін, спортпен айналысатын жастар үшін қауіпті ойыншықтан, барлық жастағы ерлер мен әйелдер үшін күнделікті көлік құралына өзгертіп жіберді. Көзге түріп тұрған қауіпсіздік мәселелерінен басқа, жоғары дөңгелекті велосипедтің алдыңғы дөңгелегімен тікелей жетегі оның ең жоғары жылдамдығын шектеді. Екі мәселені де шешуге жасалған әрекеттердің бірі – тізбекпен жететін алдыңғы дөңгелек, мысалы, Kangaroo велосипеді. Сондай-ақ, кейбір өнертапқыштар артқы дөңгелекті тізбекпен жетеуге тырысты. Гарри Джон Лоусон 1879 жылы өзінің "bicyclette" деп атаған велосипедінде артқы тізбекті жетегін ойлап тапса да, оның үлкен алдыңғы және кішкентай артқы дөңгелегі болды. Оны сынға алғандар "Қасқыр" деп атады, бірақ ол нарықта сәттілікке жете алмады. Джеймстің жүрегі жақын туысы Джон Кемп Старли 1885 жылы алғашқы сәтті "қауіпсіздік велосипедін" – "Rover" атты велосипедін жасады, бірақ оған патент алған жоқ. Ол басқаруға қолайлы алдыңғы дөңгелі, тең өлшемді дөңгелектері және артқы дөңгелекке тізбекпен жетегі бар еді. Көптеген өндірушілер одан үлгі алып, 1890 жылға қарай Солтүстік Америка мен Батыс Еуропада жоғары дөңгелекті велосипедтердің орнына толыққандай қауіпсіздік велосипедтері қолданысқа енді. Ал Джон Данлоптың 1888 жылы пневматикалық велосипедтік дөңгелекті қайта ойлап табуы, асфальтталған жолдарда тегіс жүруді қамтамасыз етті; бұрынғы дөңгелектер сол кезде кең таралған топырақ жолдарда қолданғанда жақсы тегіс болатын. Бастапқы велоципедтер сияқты, қауіпсіздік велосипедтері де дөңгелектерінің кішірек болуына байланысты жоғары дөңгелекті велосипедтерге қарағанда ыңғайсыз болды, ал рамалары көбінесе күрделі велосипедтік серіппе жинақтарымен нығайтылды. Пневматикалық дөңгелек олардың барлығын ескірген деп жариялады, ал рама дизайнерлері алмаз тәрізді пішіннің ең мықты және тиімді дизайн екенін анықтады. 1899 жылдың 10 қазанында афроамерикалық өнертапқыш Исаак Р. Джонсон бүктелетін велосипедке патент алды – ол қазіргі заманғы алмаз тәрізді рамасы бар алғашқы велосипед, осы пішін 21-ші ғасыр велосипедтерінде де қолданылады. Тізбекпен жетегі жайлылықты және жылдамдықты арттырды, өйткені жетек басқарылмайтын артқы дөңгелекке ауыстырылды және тегіс, аяқталған және жарақатсыз педальдеуге мүмкіндік берді (бұрынғы конструкциялар, педальдеуді басқарушы алдыңғы дөңгелекке талап ететін, бұрылу кезінде педальдеу қиын болды, өйткені аяқ пен педальдің айналу жазықтықтары үйлеспеді). Педальдеу оңай болғандықтан, жүргізуші бұрыштарды оңай айналып өте алды. Пневматикалық дөңгелек және алмаз тәрізді рама жүргізушінің жайлылығын арттырды, бірақ олар маңызды конструкциялық немесе қауіпсіздік ерекшеліктері емес. Велосипедтің қатты резеңке дөңгелегі де жүруге жарамды, бірақ сүйектерге ауыр тиеді. Рамалық конструкция жеңіл салмаққа, қарапайым құрылысқа және техникалық қызмет көрсетуге мүмкіндік береді, сондықтан бағасы төмен. Ең бірінші электр велосипедті 1897 жылы Хосея У. Либби жасаған. Онжылдықтың ортасында велосипед сату экономиканың өсуді көрсеткен санаулы салаларының бірі болды, тіпті ауыр экономикалық депрессия кезінде де, жүздеген өндірушілерді бизнеске кіруге итермеледі. Бұл нарықтың толығуына, ұсыныстың артуына және баға бәсекелестігіне әкелді, соңында велосипед көпіршігі жарылғанда көптеген өндірушілердің банкрот болуына соқтырды.

Роудстер

1890 жылдары роудстердің дизайнының әйелдерге арналған нұсқасы қалыптасты. Ол ерлер моделінің алмаз тәрізді қаңқасынан гөрі, қадам арқылы өтетін қаңқаға ие болды, соның арқасында әйелдер көйлектері мен юбкаларымен велосипедке оңай отырып, айдай алатын болды. Көбінесе, юбкалардың артқы дөңгелек пен спицаларға ілігіп қалмауы үшін юбка қорғағышымен жабдықталған. Ерлер роудстеріндей, қаңқасы да болаттан жасалған, ал қаңқа мен рульдің орналасуы салт атқан адамға тік отыруға мүмкіндік берді. Бастапқыда алдыңғы қалақ тежегіштерімен жабдықталған, бірақ технологиялық жетістіктердің арқасында кейінгі модельдерге әлдеқайда жақсартылған кері тежегіштер немесе таяқшамен басқарылатын жиек немесе барабан тежегіштері орнатылды. Голландияның велосипед өнеркәсібі 1890 жылдардан бастап қарқынды дамыды. Сол кезде велосипед дизайнындағы ең күшті және дамыған нарық британдықтарда болғандықтан, голландиялық қаңқа жасаушылар оларды көшіріп алды немесе Англиядан импорттады. 1895 жылы Нидерландыда сатылған велосипедтердің 85 пайызы Ұлыбританиядан әкелінген. Бұл ықпалдың іздерін бүгінге дейін дәстүрлі голландиялық велосипедтің берік, әдемі пішінінен көруге болады. Родстердің әйелдерге арналған нұсқасы 20-шы ғасырдың дамуымен Англияда және көптеген басқа Батыс елдерінде сәннен шығып кеткенімен, ол Нидерландыда әлі де танымал. Сондықтан кейбір адамдар осы дизайнға ие велосипедтерді голландиялық велосипедтер деп атайды. Голландия тілінде осы велосипедтер Omafiets ("әже велосипеді") деп аталады.

Еуропадағы танымалдылық, АҚШ-тағы төмендеу

Велосипедпен жүру ХХ ғасырдың бірінші жартысында Еуропада маңыздылығын арттырды, бірақ 1900 және 1910 жылдар аралығында АҚШ-та күрт азайды. Автомобильдер тасымалданудың басты құралына айналды. 1920 жылдары велосипедтер біртіндеп балалар ойыншығы ретінде қарастырыла бастады, ал 1940 жылға қарай АҚШ-тағы велосипедтердің көп бөлігі балаларға арналған болды. Еуропада велосипедпен жүру ересектердің әрекеті болып қала берді, велосипед жарыстары, жұмысқа бару және «велотуризм» кең таралған. Сонымен қатар, балаларға арналған арнайы велосипедтер 1916 жылға дейін қолданысқа енді. ХХ ғасырдың басынан Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінге дейін «родстер» Ұлыбританияда және Британ империясының көптеген аймақтарында сатылатын ересектер велосипедтерінің басым бөлігін құрады. Мотоциклдер мен автомобильдер пайда болғаннан кейін де көп жылдар бойы олар ересектерді тасымалдаудың маңызды құралы болып қалды. Англиядағы ірі өндірушілер – Raleigh және BSA, сондай-ақ Carlton, Phillips, Triumph, Rudge Whitworth, Hercules және Elswick Hopper да оларды жасады.

Техникалық жаңалықтар

Велосипедтер түрлі жаттырушылардың қажеттіліктеріне қарай дамып келе берді. Дерайлер 1900-1910 жылдар аралығында Францияда велотуристер арасында ойлап табылды және уақыт өте келе жақсартылды. Тек 1930 жылдары ғана еуропалық жарыс ұйымдары жарыскерлерге беріліс қолдануға рұқсат берді; оған дейін олар екі жылдамдықты велосипедтерді пайдалануға мәжбүр болды. Арғы дөңгелектің ступицасының екі жағында да тісті дөңгелектер болды. Беріліс ауыстыру үшін жаттырушы тоқтауы керек, дөңгелекті шешіп, оны кері бұрып, қайта орнату керек еді. Жарысқа қатысушыларға дерайлерлерді пайдалануға рұқсат берілгенде, жарыс уақыты бірден қысқарды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Көп жылдамдықты велосипедтер осы кезде кеңінен танымал болғанымен, Екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған әскери велосипедтердің көпшілігі немесе барлығы бір жылдамдықты болды. Велосипедтерді әскерилер соғыста көлікпен қамтамасыз ету үшін пайдаланды, соның нәтижесінде АҚШ ұшақтарынан тасталған велосипедтерді "бомбалау велосипедтері" деп атады. Неміс халықтық гренадерлік бөлімдерінің әрқайсының құрамында велосипедтік жаяу әскер батальоны болды. Польшаға басып кіру кезінде көптеген велосипедтегі барлаушылар қолданылды, әр велосипед компаниясы 196 велосипед пен 1 мотоциклді пайдаланды. 1939 жылдың қыркүйегіне дейін 41 велосипед компаниясы жұмылдырылды. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Жапония шамамен 50 000 велосипедші әскерді қолданды. Малайя кампаниясында көптеген велосипедтер пайдаланылды. Жапондықтар азаматтық халық арасында велосипедтердің көп болуын пайдаланып, олардан велосипедтерді тартып алды. Жапондық велосипед әскерлері жылдамдық және жүк көтеру қабілеті жағынан тиімді болды, олар бір британдық әскерінен гөрі жабдық тасымалдауға қабілетті болды.

Қытай мен ұшқан көгершін

"Ұшқан көгершін" Қытай Халық Республикасында велосипед құбылысының алға басушысы болды. Бұл көлік үкімет бекіткен көлік түрі еді, ал ел "Велосипедтер патшалығы" деп аталатын zixingche wang guo (自行车王国) ретінде танылды. Велосипед әрбір азаматтың үш "қажетті нәрсесінің" бірі саналды – тігін машинасы мен сағатпен қатар, бұл өмірдегі қажетті заттар және олардың әл-ауқатының белгісі болды. "Ұшқан көгершін" велосипеді теңдікке негіделген әлеуметтік жүйенің символына айналды, ол көп жайлылық ұсынбаса да, өмірде сенімді жол жүруді уәде етті. 1960-1970 жылдар аралығында оның логотипі елдегі барлық велосипедтермен шатасқандай болды. "Ұшқан көгершін" планетадағы ең танымал механикалық көлік құралына айналды, соншалықты кең таралды ki, Маодан кейінгі лидер, 1970 жылдары Қытайдың экономикалық реформаларын бастаған Дэн Сяопин, гүлденуді "әр шаңырақта "Ұшқан көгершін"" деп анықтады. 1980 жылдардың басында "Flying Pigeon" елдегі ең ірі велосипед өндірушісі болды, 1986 жылы 3 миллион велосипед сатты. Оның 20 килограмдық қара, бір жылдамдықты модельдері жұмысшылардың арасында танымал болды, оны алу үшін бірнеше жылдық кезек күту қажет еді, тіпті сатып алушыларға сатып алу құнынан өзге, жақсы гуанси (қарым-қатынас) да керек болды, ол көптеген жұмысшылар үшін төрт айлық жалақыға тең еді.

Солтүстік Америка: Крузерлер мен жарыс жүргізушілері

ХХ ғасырдың ортасында Солтүстік Америкада ойын-сауық үшін велосипед тебушілерге екі басты велосипед стилі болды. Көлемді крейсерлік велосипедтер, әдеттегі (хобби) велосипедшілердің таңдауы, кең дөңгелектері, педальмен басқарылатын "костер" тежегіштері және бір ғана жылдамдығы бар, олардың беріктігімен, жайлылығымен, ағымдық сыртқы түрімен және көптеген аксессуарларымен (жарықтар, қоңыраулар, серпімді алғы шанышқылар, жылдамдық өлшегіштер және т.б.) танымал болды. Жеңіл велосипедтер, қолмен тежегіш, тар дөңгелектер және үш жылдамдықты ступицалық беріліс жүйесімен, көбінесе Англиядан импортталған, алғаш рет 1950 жылдардың соңында АҚШ-та кең таралды. Бұл ыңғайлы, практикалық велосипедтерде генератормен қуатталатын фаралар, қауіпсіздік отражательдері, тіреуіштер және рамаға орнатылған дөңгелек сорғылары жиі кездесетін. Ұлыбританияда, Еуропаның қалған бөлігі сияқты, велосипедпен жүруді хобби деп емес, көлік құралы ретінде қарастырды, сондықтан жеңіл, бірақ берік велосипедтер ондаған жылдар бойы басымдыққа ие болды. Бұл сатудың көп бөлігі жаңа велосипедшілерге жасалды, олар еуропалық танымал дерайлерлі жарыс велосипедтерін үлгі алған модельдерді – спорттық модельдерді, спорттық/турлық велосипедтерді немесе жай ғана он жылдамдықты велосипедтерді – 1930 жылдардан бері өзгермей келген ступицалық берілісі бар ескі роудстерлерге қарағанда көбірек ұнатты. Бұл жеңіл велосипедтер, ұзақ жылдар бойы кәсіби велосипедшілер мен жарысқа қатысушылар қолданған, төмендетілген рульдері, тар дөңгелектері, дерайлерлі берілістері, беседен он бесе дейін жылдамдықтары және тар "жарысқа" арналған отырғыштары бар еді. 1980 жылға қарай, жарыс және спорттық/турлық дерайлерлі велосипедтер Солтүстік Америка нарығында басымдық танытты. Fatbike 1980 жылы жолсыз жерлерде пайдалану үшін ойлап табылды.

Еуропа

Ұлыбританияда 1970 жылдардың басында пайдалы роудстердің танымалдылығы айтарлықтай төмендеді, себебі ойын-сауық велосипедтерінің өркендеуі өндірушілерді жеңіл, қолжетімді дерэйлерлі спорттық велосипедтерге, шын мәнінде, сол дәуірдің жарыс велосипедтерінің сәл өзгертілген түрлеріне назар аударуға итермеледі. 1980 жылдардың басында швед компаниясы Itera толығымен пластиктен жасалған велосипедтің жаңа түрін ойлап тапты. Бұл коммерциялық сәтсіздікке ұшырады. 1980 жылдары Ұлыбритания велосипедшілері тек жолға арналған велосипедтерден тау велосипеді сияқты барлық жерлерге жарамды модельдерге көшуді бастады. Тау велосипедінің мықты рамкасы және жүк көтеру қабілеті оған қосымша әмбебаптық берді, бұл бұрын роудстер атқаратын рөлді иеленді. 1990 жылға қарай роудстерге соңғы деңгей жетті; Ұлыбританияда велосипед сату рекордтық 2,8 миллионға жетті, олардың көп бөлігі тау және жол/спорттық модельдері болды.

BMX велосипедтері

BMX велосипедтері – бұл әдетте 16-24 дюймдік дөңгелектері бар (көбінесе 20 дюймдік дөңгелектер қолданылады), 1970 жылдардың басында Калифорния штатында пайда болған велосипедтер. Олардың пайда болуына жасөспірімдердің мотокросс батырларын велосипедтерінде еліктеуі себеп болды. Балалар Нидерландта арнайы салынған трассаларда стандартты жол велосипедтерімен жолдан тыс жарыстар өткізген. 1971 жылғы "On Any Sunday" мотокросс жарыстары туралы деректі фильм АҚШ-та бұл қозғалысқа ұлттық деңгейде шабыт берген деп есептеледі. Фильмнің басында балалардың Schwinn Sting Ray велосипедтерімен жолдан тыс жүргені көрсетілген. Бірақ бұл спорт кеңінен танымал бола бастаған және өндірушілер осы спортқа арналған велосипедтер жасауды бастаған онжылдықтың ортасы болды. Қазір ол халықаралық спортқа айналды, оның ішінде фристайл, жарыс, стрит және флэтленд сияқты түрлі дисциплиналар бар.

Тау велосипедтері

1981 жылы алғашқы жаппай өндірілген тау велосипеді пайда болды, ол асфальттан тыс, әртүрлі беттерде жүруге арналған. Бұл бірден үлкен сәттілікке ие болды және 1980-ші жылдары дүкендердің сөрелерінен тез сатылып кетті. Оның танымалдылығына барлық жердегі велосипедтердің жаңа түрі болуы және қала тұрғындарының тау велосипедтері мен басқа да экстремалды спорт түрлері арқылы күнделікті ортадан шығуға деген ұмтылысы себеп болды. Бұл велосипедтерде мықты рамалар, жақсырақ ұстау үшін үлкен өрнектері бар кеңірек дөңгелектер, тік отыру қалпы (көру мүмкіндігін жақсарту және дене салмағын оңай ауыстыру үшін) және әртүрлі алдыңғы және артқы амортизаторлар болды. 2000 жылға қарай тау велосипедтерін сату, жарыстық, спорттық/жарыстық және саяхаттық велосипедтерді сатудан әлдеқайда басып өтті.

21 ғасыр

XXI ғасырда велосипедтерге технологияны қолдану жалғасуда (20-ғасырда басталған): оларды жобалауда, құрастыруда және пайдалануда. Велосипедтің рамалары мен бөліктері, негізінен компьютерлік дизайн, шекті элементтер талдауы және есептеу сұйықтық динамикасының көмегімен, беріктігінен айырылмай, жеңіл және аэродинамикалық бола түсуде. Велосипедтің тұрақтылығы туралы жаңа жаңалықтар компьютерлік модельдеу арқылы анықталды. Жаңа технология жобаланғаннан кейін, гидроформалау және көміртек талшығын автоматты түрде жабу сияқты өндіріс процестерінде қолданылады. Сонымен қатар, тек велокомпьютерлер ғана емес, велосипед қуатын өлшегіштер және электрондық жылдамдық өзгерту жүйелері сияқты электрондық құрылғылар да пайда болды.

Гибридті және жолаушылар велосипедтері

Соңғы жылдары велосипедтердің дизайны мамандануға қарай үлді, себебі ойын-сауықпен, демалыспен және жұмыққа баратын велосипедшілердің саны артты. Осы топтар үшін өндіріс гибридтік велосипедтерді ұсынды, олар кейде қалалық велосипед, кросс велосипед немесе жұмыққа баратын велосипед деп сатылады. Кейбір авторлар бұл 70 жыл бойы өзгеріссіз сақталған тік велосипед рамасының геометриясын тоқтатқанын айтады. Дәстүрлі түрде велосипед рамалары болаттан жасалса, соңғы кезде, әсіресе жоғары деңгейлі жарыс велосипедтерінде көміртегі мен алюминий рамалар кеңінен қолданылады. Соңғы жылдары кең доңғалақты крейсерлік велосипедтерге деген қызығушылық жаңадан өркендеді, олардың қарапайымдылығы, сенімділігі және әдемілігіне байланысты. Американдық велосипедтік тенденциялардың дамуынан әсер алғаннан бөлек, еуропалық, азиялық және африкалық велосипедшілер дәстүрлі роудстер велосипедтерін пайдалануды жалғастыруда, олардың берік дизайны, жабық тізбек қорғағыштары және сенімді ступицалық берілістері оларды күнделікті және тұрмыстық мақсаттағы велосипед тебуге өте қолайлы етеді.