Кіріспе

Доминикан Республикасы – өкілдік демократиялық мемлекет, онда Доминикан Республикасының Президенті үкімет басшысы және көп партиялық жүйенің басшысы болып табылады. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі екі палаталы Ұлттық Конгресске жүктелген. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз.

Егемендік

Доминикан Республикасының алғашқы конституциясы 1844 жылғы 6 қарашада Сан-Кристобаль қаласында жарияланған кезде, доминикандық егемендік теориясы, "тәуелсіздік саясаты" қалыптасты. Доминикан Республикасы көбінесе республикалық және өкілді болып қала береді. Сан-Кристобаль конституциясы заң шығарушы билікті басқа салалардан жоғары, сот билігін тәуелсіз, ал атқарушы билікті сот және заң шығарушы биліктің бақылауымен мемлекеттік істерді күнделікті басқаруға бекітті. Доминикан Республикасының Конгресі Депутаттар палатасы мен Сенаттан тұрады. Республика Президенті Республиканың бірлігін қамтамасыз ететін бейтарап мемлекеттік қайраткер ретінде ұсынылды.

Атқарушы билік

Атқарушы билік сот және заң шығарушы биліктердің бақылауымен мемлекеттің күнделікті басқаруымен айналысады. Президент мемлекет басшысы, үкімет басшысы және Доминикан Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады. Доминикан үкіметі президентке ұлтты басқару міндетін атқаруға көмектесуге жауапты, ал президент министрлерді өзі қажет деп тапқан жағдайда тағайындайды. Президент пен вице-президент бір тізім бойынша халықтың дауысымен төрт жылдық мерзімге сайланады, бірден қайта сайлануға құқығы жоқ. Бір конституциялық мерзім өткеннен кейін, бұрын Президент лауазымын атқарған адам 2010 жылы Конституцияға енгізілген түзетулерге сәйкес, қайтадан осы лауазымға үміткер бола алады. Сайлаулар төртке бөлінетін жылдары өткізіледі. Доминикан Конституциясы президенттің кең өкілеттіктерін 27 тармаққа бөліп сипаттайды. Олардың ең маңыздылары – мемлекеттік қызметкерлерді, тіпті халық сайлағандарды тағайындау және қызметтен босату құқығы; Конгресс қабылдаған заңдарды жариялау; дипломатиялық қатынастарды жүргізу; қарулы күштерге бұйрық беру, орналастыру және тағайындау құқығы. Президенттің төтенше жағдайларда негізгі құқықтарды тоқтата тұру, заң шығарушы органды кейінге қалдыру, қоршау жағдайын жариялау және жарлық арқылы басқару сияқты кең өкілеттіктері де бар. 1966 жылғы Конституция мемлекеттік басқаруға көмектесу үшін министрлер мен министрлер кабинетінің мүшелерін қарастырады. Бұл лауазымдарға кем дегенде жиырма бес жасқа толған, толық азаматтық және саяси құқықтары бар Доминикан азаматтары тағайындалуы керек. Министрлердің өкілеттіктері заңмен анықталады. Алайда, Конституция бойынша президент өзінің министрлерінің іс-әрекеттеріне жауапты. Министрлер президенттің қалауы бойынша қызмет етеді және өз министрліктерінің басшылары ретінде де, президенттік биліктің өкілдері ретінде де жұмыс істейді.

Әскери

Әскери құрамы шамамен 45 000 әскерден тұрады. Оның басты міндеті – елді қорғау, бірақ ол көбінесе ішкі қауіпсіздік күштері ретінде жұмыс істейді. Әскер, басқа әскер түрлерінің жалпы санынан екі есе үлкен, төрт жаяу әскер бригадасынан және жауынгерлік қолдау бригадасынан құралған; әуе күштері үш ұшқыш эскадрильясын пайдаланады; ал теңіз күштері 30 қартайған кемені күтіп ұстайды. Доминикан Республикасының әскері Кариб теңізі аймағында Кубадан кейін екінші орында тұрады. Қарулы күштер есірткі заттарына қарсы күрес шараларына толыққанды қатысады. Олар сондай-ақ Гаитиден Доминикан Республикасына, Доминикан Республикасынан АҚШ және Пуэрто-Рикоға контрабанда мен заңсыз көші-қонды бақылауға белсенді түрде қатысады.

Сот тармағы

Сот билігі Конституция мен заңдарда танылған құқықтарды құрметтеуді, қорғауды және қадағалауды қамтамасыз ету үшін әділдікті жүзеге асырумен жүктелген. Оның жоғары органы – Жоғарғы Сот, ол Ұлттық сот кеңесінің тағайындаған 16 судьясынан тұрады. Ұлттық сот кеңесі 1994 жылғы конституциялық реформамен құрылған, оның мақсаты – сот билігінің тәуелсіздігін қамтамасыз ету. Ұлттық сот кеңесінің мүшелерін үш ірі саяси партия ұсынады. Оған Республика Президенті төрағалық етеді, және оның құрамына кіреді: Сенат Төрағасы, сондай-ақ Сенат Төрағасынан өзге партиядан таңдалған сенатор. Депутаттар Палатасының Төрағасы, сондай-ақ Депутаттар Палатасының Төрағасынан өзге партиядан таңдалған депутат. Қазіргі Жоғарғы Сот Төрағасы. Жоғарғы Соттың хатшысы қызметін атқаратын, осы сот таңдаған судья. Жоғарғы Сот төменгі соттардың апелляциялық шағымдарын қарайды (кассациялық сот ретінде) және төменгі соттар судьяларын тағайындайды. Ол Президентке, оның кабинетінің тағайындалған мүшелеріне және Конгресс мүшелеріне қарсы іс-қимылдар бойынша жалғыз құзыретті орган болып табылады. Оның әкімшілік және қаржылық тәуелсіздігі бар. Жоғарғы Сот барлық соттардың шешімдері бойынша апелляциялық сот ретінде жұмыс істеуден басқа, Доминикан Республикасының аумағындағы барлық судьяларды қадағалайды. Оның соттық және әкімшілік функцияларын былай қорытындылауға болады:

Заңда белгіленген тәртіппен апелляциялық шағымдарды қарау. Апелляциялық соттардың бірінші сатыдағы сот ретінде қарауы тиіс мәселелерді соңғы инстанция ретінде шешу. Республика Президенті мен вице-президентіне, сенаторларға, депутаттарға, министрлерге, вице-министрлерге, Жоғарғы Сот судьяларына, Бас прокурорға, апелляциялық соттардың судьяларына және бас прокурорларына, жер соттарының мемлекеттік прокурорларына және әкімшілік соттардың судьяларына қатысты қылмыстық істерді жалғыз инстанция ретінде қарау. Заңдардың конституциялық сәйкестігін атқару билігінің, заң шығарушы органдардың бірінің немесе мүдделі тараптың өтініші бойынша шешу. Сот мансабы туралы заңда белгіленген тәртіппен апелляциялық соттардың, жер соттарының, бірінші сатыдағы соттардың, тергеу судьяларының, бейбіт соттардың және олардың орынбасарларының, әкімшілік салық сотының және заңмен құрылған басқа да соттардың судьяларын тағайындау. Сот билігінің барлық мүшелеріне қатысты ең жоғары тәртіптік билікті жүзеге асыру, оларға ескерту жасау, қызметтен шеттету немесе бас бостандығынан айыру сияқты санкциялар қолдану құқығына ие болу. Апелляциялық соттардың судьяларын, жер соттарының бірінші сатыдағы судьяларын, тергеу судьяларын, бейбіт судьяларын және заңмен құрылған басқа да сот судьяларын қажет деп санаған жағдайда, бір юрисдикциядан екіншісіне уақытша немесе толыққанды түрде ауыстыру. Конституция мен заңдарда белгіленген өкілеттіктерді іске асыру үшін қажетті әкімшілік лауазымдарды құру. Сот билігінің барлық қызметкерлерін тағайындау. Сот билігіне қарасты судьялар мен әкімшілік қызметкерлердің жалақысын және басқа да төлемдерін белгілеу.

Жақындағы саяси тарих

Доминикан Республикасында төрт жыл сайын өткізілетін көп партиялық саяси жүйе бар. 1996 жылы президент сайлауының екі турында Доминикан сайлаушыларының 80% жуығы сайлауға қатысты. 1994 жылы жетекші партиялар PRSC (Халықаралық Христиандық-демократиялық қозғалысына байланысты, кандидат – президент Хоакин Балагер), PRD (Социалистік Интерналға мүше, кандидат – Хосе Франсиско Пенья Гомес) және PLD (кандидат – бұрынғы президент Хуан Бош) болды. 1994 жылғы сайлауда халықаралық байқаушылар сайлаушылар тізіміндегі көптеген бұзушылықтарды байқады, ал оппозициялық PRD Орталық сайлау комиссиясы мен PRSC-ді алаяқтық жасады деп айыптады. Алайда Орталық сайлау комиссиясы тағайындаған тексеру комиссиясы PRD-нің айыптауларын қабылдамады. Барлық есептеулерге сәйкес, сайлау құқығынан айырылғандардың саны 1994 жылғы 2 тамызда президент Балагердің пайдасына 22 281 дауыспен жеңіске жеткеннен әлдеқайда көп болды. Саяси белсенділіктің қарқынды кезеңінен кейін бәсекелес саяси партиялар 10 тамызда Демократиялық келісімге қол қойды, бұл президент Балагердің өкілеттігін 4 жылдан 2 жылға дейін қысқартты, мерзімінен бұрын сайлау жариялады және конституцияны реформалады. Сайлау реформасын жүргізу үшін жаңа Орталық сайлау комиссиясы құрылды. 1996 жылы негізгі кандидаттар вице-президент Хасинто Пейнадо (PRSC), Хосе Франсиско Пенья Гомес (PRD) және Леонель Фернандес (PLD) болды. Ішкі және халықаралық байқаушылар 1996 жылғы сайлауды ашық және әділ деп бағалады. Бірінші турда Хасинто Пейнадо (PRSC) жеңіліп, PRSC Хоакин Балагермен бірге Леонель Фернандес (PLD) -ті қолдады. Екінші турдың нәтижелері 45 күннен кейін, 30 маусымда жылдам есептелді, және жеңіс айырмашылығы аз болса да (1,5%), ол ешқашан күмәнді болған жоқ. Биліктегі әкімшіліктен жаңа әкімшілікке өту тегіс болды және Доминикан саяси өмірінде жаңа, заманауи дәуірдің басталуын білдірді. Фернандестің саяси бағдарламасы экономикалық және сот реформасы болды. Ол Доминиканның Америка мемлекеттері ұйымы және Майами саммитіне дейінгі шараларға қатысуын арттыруға көмектесті. 2000 жылдың 16 мамырында Революциялық Демократиялық партияның үміткері Гиполито Мехиа тағы бір еркін және әділ сайлауда президент болып сайланды. Ол Доминикан Азаттық партиясының үміткері Данило Мединаны 49,8% - 24,84% есебімен жеңді. Бұрынғы президент Балагер 24,68% дауыс жинады. Мехиа 16 тамызда төрт басымдықпен билікке келді: білім беру реформасы, экономикалық даму, ауыл шаруашылығы өндірісін арттыру және кедейлікті азайту. Мехиа сонымен қатар Орталық Америка және Кариб теңізі елдерінің экономикалық интеграциясы мен көші-қон мәселесін қолдайды, әсіресе Гаитиге қатысты. 2004 жылдың 16 мамырында Доминикан Азаттық партиясынан үміткер Леонель Фернандес сайлаушылардың 57% -ын жинады. 2008 жылдың 16 мамырында Доминикан Азаттық партиясынан үміткер Леонель Фернандес екінші рет сайлауда 54% дауыс жинады. 2012 жылы Данило Медина президенттік сайлауда Хиполито Мехиаға қарсы жеңіске жетті. Бұрынғы президент Фернандеспен жасалған келісім, PLD басшылығы ратификациялады, бұл конституцияны өзгертуге шақырды, бұл президенттікке екінші рет кезекті мерзімге мүмкіндік береді, бірақ Леонель Фернандес 2020 жылы президенттікке үміткер ретінде кезек күтіп тұрған кезде PLD басшысы болып тағайындалды. Конституция өзгертілді, ал Медина қазіргі Революциялық партияның (PRM) Луис Абинадеріне қарсы үлкен басымдықпен қайта сайланды. 2020 жылғы президенттік сайлау алдында президент Мединаның жақтастары үшінші мерзімге мүмкіндік беру үшін ел конституциясына қосымша өзгеріс енгізуді талап етті. Мединаның өзі басқа мерзімге үндемегенін білдірсе де, PLD-да қызу күрес болды. Конгресс алдындағы демонстрациялардан кейін Леонель Фернандес өзі басқарды, содан кейін АҚШ-тың қысымы (әсіресе Мемлекеттік хатшы Майк Помпеоның қоңырауының жария оқылуы арқылы), президент Медина 2019 жылдың 22 шілдесінде қайтадан қатыспайтынын жариялады, оның орнына "жаңа қан" (яғни бұрынғы президент Фернандесті қолдамай) деп шақырды. Медина 6 қазанға жоспарланған PLD кандидатурасына кандидат сайлауда Фернандеске қарсы бұрынғы қоғамдық жұмыстар министрі Гонсало Кастильоны қолдады. PRM-де Абинадер бұрынғы президент Мехианың кандидатурасына қарсы.

Доминикан революциялық партиясы (Partido Revolucionario Dominicano, PRD)

Доминикан революциялық партиясын Хуан Бош, Хуан Исидро Хименес Груллон және Рафаэль Майнарди Рейна, сондай-ақ Трухильо дәуіріндегі көптеген эмигранттар 1939 жылғы 21 қаңтарда Кубаның Гавана қаласында құрды. Трухильо қайтыс болғаннан кейін, 1963 жылы PRD атынан сайлауға түскен Хуан Бош ел тарихында демократиялық жолмен сайланған тұңғыш лауазым иесі болды. Партия құрылғаннан бері төрт рет президенттікке ие болды: 1963, 1978, 1982 және 2000 жылғы сайлауларда жеңіске жетті. PRD қазіргі уақытта сенатта бір мандатқа ие, 155 қала әкімінің 57-сі және депутаттар палатасының 190 орынның 16-сы осы партияда. PRD-ның негізгі идеологиясы орталық бағытты ұстанады, партияның кейбір фракциялары орталық сол және орталық оң бағытта, бірақ соңғы жылдары партия PRD-ға қарағанда консервативтірек саналады. Қазіргі партия төрағасы, сонымен қатар ішкі істер министрі – Мигель Варгас Малдонадо. Партияның бас хатшысы – Тони Пенья Гуаба. Доминикан революциялық партиясының түстері – ашық көк және ақ.

Доминикан азаттық партиясы (Partido de la Liberación Dominicana, PLD)

PLD партиясын бұрынғы президент Хуан Бош 1973 жылдың 15 желтоқсанында құрды. Келесі жылы партия алғаш рет ұлттық сайлауға қатысты. Партия 1996 жылы алғашқы ұлттық жеңісін одда, Леонель Фернандес партияның тұңғыш сайланған президенті және жалпы Доминикан Республикасының 50-ші президенті болды. Құрылғаннан бері партия төрт рет президенттік сайлауда жеңіске жетіп, 1996, 2004, 2008 және 2012 жылдары президенттікке сайланды. Қазіргі таңда PLD Сенатта 32 орынның 26-сын, 155 қала әкімінің 106-сын және Депутаттар палатасында 190 орынның 106-сын иеленеді. Партияның ресми сайтында көрсетілгендей, PLD өзін негізінен орталық-солшыл партия деп санайды және популизм мен неолиберализмді жобамайды. Партияның қазіргі төрағасы – бұрынғы президент Данило Медина Санчес. Доминикан Азаттық Партиясының өкілдік түстері – сары және күлгін.

Қазіргі революциялық партия

Доминикан революциялық партиясы (испанша: Partido Revolucionario Moderno, PRM) – Доминикан Республикасындағы саяси партия. Дәстүрлі түрде орташыл-солшыл және әлеуметтік-демократиялық бағыттағы партия, 2000 жылдардан бері саяси орталыққа қарай жылжуда. Партияның ерекше түсі – ақ. Дәстүр бойынша партияда екі президент болады: «Атақты президент» және «Жұмыс істейтін президент» (іс жүзінде, вице-президент сияқты); 2010 жылға дейін президенттер мен бас хатшы сайланбалы кез келген лауазымға түсуге құқықсыз болды. Партия 2020 жылғы Доминикан Республикасының жалпы сайлауында билікке келді.

Сайлаулар

Доминикан Республикасында президенттік сайлау төрт жылда бір рет, 16 мамырда өтеді. Президенттікке үміткер бірінші турда кемінде 50% плюс бір дауыс жинап, көпшілік дауысқа ие болуы керек. Егер кандидаттардың ешқайсысы осылайша көпшілік дауыс алмаса, 45 күннен кейін екінші сайлау өтеді, онда халық бірінші сайлауда ең жақсы нәтиже көрсеткен екі үміткердің арасынан таңдау жасайды.

Саяси тарих

Көп жылдық диктатура немесе жемқор демократиядан кейін, 1996 жылғы сайлаудан соң режимнің белгілі бір заңдылыққа ие болғанына сенімді. Осы сайлауда ұзақ жылдар бойы билікте болған Балагер Леонель Фернандеске жеңіліп, биліктің басына келді. Үкімет нысаны – екі палаталы парламенті бар өкілдік демократия, онда президент мемлекет басшысы, үкімет басшысы және қарулы күштердің жоғары бастығы болып табылады. Конституцияға сәйкес, Президентке зор өкілеттік берілген. Ол Конгресс қабылдаған заңдарды вето құқығымен тоқтатуға және төтенше жағдай режимін енгізу арқылы барлық заңдарды жоюға, өз заңдарын қабылдауға құқылы. Леонель Фернандес және үкімет саяси аренаның орталық тұлғалары болып табылады. Саясат үш бағытқа бөлінеді: социалистік бағыттағы Доминикан революциялық партиясы (PRD), консервативті/либералды бағыттағы Доминикан азаттық партиясы (PLD) және Балагердің бұрынғы оңшыл партиясы – Христиандық әлеуметтік реформа партиясы (PRSC). Леонель Фернандес және оның ана партиясы PLD-мен құрған коалициясы барлық палаталарда көпшілікке ие. Олардың басты міндеті – 2003-2004 жылдардағы экономикалық дағдарысқа дейінгі жағдайды қалпына келтіру. Олар осы мақсатта Дүниежүзілік банкпен тығыз байланыс ұстап жұмыс істеп жатыр. Қатаң фискалдық саясат жүргізілуде және жекешелендіру шаралары іске асырылуда. Леонель Фернандес билікке келгеннен бері АҚШ-пен қарым-қатынас жақсарды. Бұл орайда Гаитидегі жағдай маңызды рөл атқарады. Бұрынғы президент Балагер Гаитиге АҚШ-тың араласуын сынап, АҚШ-та беделін түсірді. АҚШ Аристидтің қайта орналасуын ұйымдастырды, бірақ Балагер оған наразылық білдірді. Алайда Леонель Фернандес келісімге келуге дайын болды және 70 жылдың ішінде Гаитиге сапар шеккен алғашқы Доминикан президенті атанды. Бүгінде АҚШ-пен сауда елдің жалпы сауда айналымының 87% құрайды, сондықтан тараптардың арасындағы жақсы қарым-қатынас маңызды. Леонель Фернандес үкіметі елді зор билікке ие етті. Доминикан Республикасының АҚШ-пен тығыз қарым-қатынасы бар, сондай-ақ Пуэрто-Рико Комонвельтісімен және АҚШ-тың басқа мемлекеттерімен және юрисдикцияларымен тығыз мәдени байланыстарды қолдайды. Доминикан Республикасының көршілес Гаитимен қарым-қатынасы Гаитиден Доминикан Республикасына жаппай көші-қонға байланысты шиеленіске толы. Доминикан Республикасының азаматтары Гаитиліктерді қылмыс деңгейінің өсуіне және басқа да әлеуметтік проблемаларға кінәлайды. Доминикан Республикасы Халықаралық франкофония ұйымының тұрақты мүшесі болып табылады. Доминикан Республикасы Доминикан Республикасы – Орталық Америка еркін сауда аймағы аясында АҚШ, Коста-Рика, Сальвадор, Гватемала, Гондурас және Никарагуамен еркін сауда келісіміне қол қойды. Сондай-ақ, Кариб форумы арқылы Еуропалық Одақ және Кариб теңізі қауымдастығымен экономикалық серіктестік туралы келісімге келді.