Кіріспе
Австриялық психоаналитик және психолог Отто Фридман Кернберг (10 қыркүйек 1928 жылы туған) – австриялық тегі американдық психоаналитик және Уэйл Корнелл Медицинасының психиатрия профессоры. Ол ең белгілісі шекаралық жеке тұлға ұйымы және нарциссикалық патология туралы психоаналитикалық теорияларымен танымал. Сонымен қатар, оның еңбегі соғыстан кейінгі эго психологиясын (негізінен АҚШ және Ұлыбританияда дамыған) Клейн және басқа да объектілік қатынастар тұжырымдарымен (негізінен Ұлыбритания және Оңтүстік Америкада дамыған) біріктіруде маңызды рөл атқарды. Оның интеграциялық жазбалары қазіргі психоанализ мектебінің құрамындағы заманауи объектілік қатынастардың дамуына үлкен үлес қосты.
Otto Friedmann Kernberg (born 10 September 1928) is an Austrian born American psychoanalyst and professor of psychiatry at Weill Cornell Medicine. He is most widely known for his psychoanalytic theories on borderline personality organization and narcissistic pathology. In addition, his work has been central in integrating postwar ego psychology (which was primarily developed in the United States and the United Kingdom) with Kleinian and other object relations perspectives (which was developed primarily in the United Kingdom and South America). His integrative writings were central to the development of modern object relations, a school within modern psychoanalysis.
Өмірбаян
Венада еврей ата-анасы Лео Кернберг пен Соня Паула Фридман Кернбергтің отбасында дүниеге келген Кернберг жалғыз бала болған. Кернберг отбасы 1939 жылы нацистік Германиядан қашып, Чилиге эмиграция жасады. Ол Чили университетінде биология және медицинаны оқыды, содан кейін Чили психоаналитикалық қоғамында психиатрия мен психоанализді меңгерді. 1959 жылы ол алғаш рет Рокфеллер қорының стипендиясымен АҚШ-қа келіп, Джонс Хопкинс ауруханасында Джером Франкпен психотерапия саласындағы зерттеулермен айналысты. 1961 жылы ол АҚШ-қа көшіп, C. F. Menninger Memorial Hospital-ге қосылды, кейін 1965 жылға дейін аурухана директоры болды. Кернберг Топека психоанализ институтының қадағалаушы және оқытушы аналитигі, сондай-ақ Меннингер қорының психотерапиялық зерттеу жобасының директоры қызметін атқарды. Осы кезеңде әріптесі Герман ван дер Ваальстың көзқарасы Кернбергтің нарциссикалық тұлғаларға деген қызығушылығын арттыруға септігін тигізді. 1973 жылы ол Нью-Йоркке көшіп, Нью-Йорк штатының психиатриялық институтының жалпы клиникалық қызметінің директоры болды. 1974 жылы Колумбия университетінің дәрігерлер мен хирургтар колледжінде клиникалық психиатрия профессоры, ал Колумбия университетінің психоаналитикалық оқыту және зерттеу орталығында оқытушы және қадағалаушы аналитик болып тағайындалды. 1976 жылы ол Корнелл университетінде психиатрия профессоры және Нью-Йорк ауруханасы Корнелл медициналық орталығының Жеке тұлғалық бұзылулар институтының директоры болды. 1997 жылдан 2001 жылға дейін Халықаралық психоаналитикалық қауымдастықтың президенті болды. Ол 2006 жылы қайтыс болған балалар психиатры және Корнелл университетінің профессоры Паулина Кернбергке үйленген. Оның ең маңызды еңбектері нарциссизм, объект қатынастары теориясы және жеке тұлғалық бұзылулар салаларында. Ол жеке тұлғалық бұзылуларды құрылымдық ұйым және ауырлық деңгейі бойынша жіктеудің жаңа және тиімді жүйесін жасады. 1972 жылы Нью-Йорк психоаналитикалық қоғамы мен институтының Хайнц Хартман сыйлығымен, 1975 жылы Пенсильвания ауруханасы институтының Эдвард А. Стрекер сыйлығымен, ал 1981 жылы психоаналитикалық медицина қауымдастығының Джордж Э. Дэниелс марапатымен марапатталды.
Трансференстік психотерапия
Отто Кернберг трансференске бағытталған психотерапия (ТБП) деп аталатын психоаналитикалық психотерапияның қарқынды түрін жасады, ол шекаралық тұлғалық ұйым (ШТҰ) пациенттері үшін арналған. ШТҰ пациенттерінің сезімдері мен ойлауында «бөлінулер» болатыны айтылады, ал емдеудің мақсаты – өзінің және объектілердің бөлінген бөліктерін интеграциялауға бағытталған. ТБП аптасына екі-үш 45 немесе 50 минуттық сеансты қамтиды. Бұл терапияда адам өзін және маңызды басқаларды эмоционалды түрде күшті, қарама-қайшы және келіспейтін ішкі бейнелер ретінде қарастырады. Осы қарама-қайшы ішкі объектілік қатынастарға қарсы қорғаныс – жеке бастылықтың шашырауы деп аталады, ол басқалармен және өзімен қарым-қатынастың бұзылуына әкеледі. Өзіне, басқаларға және олармен байланысты сезімдерге қатысты бұрмаланған түсініктер терапевтпен қарым-қатынаста пайда болғанда емдеудің назар ортасында болады (трансференция). Осы бұрмаланған түсініктердің тұрақты интерпретациясы өзгеріс механизмі деп есептеледі.
Керек пациенттер
Кернберг ТФП-ны, әсіресе БПО-мен ауыратын науқастар үшін арнайы жасады. Оның моделі бойынша, осы науқастар жеке басының шашырауынан, примитивті қорғаныс механизмдерінен және тұрақсыз шындыққа бағалаудан зардап шегеді. Жеке бастың шашырауы патологиялық объектілік қатынастардың салдарынан туындайды және қарама-қайшы мінез-құлық белгілерін, өзінің тұтастығының жоқтығын, сондай-ақ өте идеалданған немесе кемсіткен объектілік қатынастарды қамтиды. БПО науқастары көбінесе бөліп қарау, жоққа шығару, проективті идентификация, бастапқы девальвация/идеалдау және құдіреттілік сияқты қорғаныс механизмдерін қолданады. Адамның өзін және басқаларды қабылдауын өзгертетін примитивті қорғаныс механизмдері шындыққа бағалауға теріс әсер етеді.
ТҚҚ мақсаттары
ТФП-ның басты мақсаттары – мінез-құлықты жақсырақ бақылау, эмоцияларды реттеуді күшейту, жақын және қуандырарлық қарым-қатынастар құру, сондай-ақ өмірлік мақсаттарға қол жеткізу қабілетін дамыту. Мұны іске асыру үшін, клиенттің бұрынғы қарым-қатынастарынан қалған, күшті эмоциялық зарядталған ішкі бейнелері, терапевт оларды терапиялық қарым-қатынаста, яғни трансферде (көшіруде) анықтайтын кезеңде тұрақты түрде түсіндіріледі. Пациент пен терапевт арасындағы қарым-қатынас дами келе, нақтылау, қарсылық тудыру және түсіндіру сияқты әдістер қолданылады.
Нарциссизм теориясы және Х. Кохутпен айтыс
Отто Кернберг нарциссизмнің үш түрі бар екенін айтады: ересектердегі қалыпты нарциссизм, балалық шақтағы қалыпты нарциссизм және патологиялық нарциссизм. Патологиялық нарциссизм, өзінің патологиялық құрылымына либидолық инвестиция ретінде анықталады, бұл өз кезегінде үш түрге бөлінеді (балалық өзін-өзі бағалауды реттеуге регрессия, нарциссикалық объектіні таңдау, нарциссикалық жеке тұлғалық бұзылысы), олардың ішінде нарциссикалық жеке тұлғалық бұзылысы ең ауыр саналады. Дегенмен, нарциссизм Отто Кернберг пен Хайнц Кохут арасындағы үлкен пікірталас тудырды. Екеуі де нарциссикалық, шекаралық және психотикалық пациенттерге назар аударғанмен, олардың теориясы мен емдеуінің мазмұны мен бағыты айқын ерекшеленді. Олардың басты айырмашылықтары нарциссикалық және шекаралық жеке тұлғалар арасындағы қарым-қатынас, қалыпты және патологиялық нарциссизм, нарциссикалық идеализация және қадір-қасиетті өзік-өзі, сондай-ақ психоаналитикалық техника және нарциссикалық трансферт туралы түсініктерге жауап ретінде туындады.
Нарциссизм теориясы
Кернберг пікірінше, өзіндік – бірнеше өзіндік бейнелерден тұратын ішкі психикалық құрылым. Ол жақсы және жаман өзіндік бейнелерді интеграциялайтын нақты өзіндік. Яғни, өзіндік либидолық және агрессивті түрде бекітілген компоненттерді біріктіретін құрылымды құрайды. Кернберг нормативті нарциссизмді өзіндікке либидолық инвестиция ретінде анықтайды. Дегенмен, бұл либидолық инвестицияның тек либидолық энергияның инстинктивті көзінен туындамайтынын баса айту қажет. Керісінше, ол өзіндік пен басқа ішкі психикалық құрылымдар арасындағы, мысалы, эго, суперэго және ид арасындағы қарым-қатынастардан туындайды.
Ересек адамның қалыпты нарциссизмі
Бұл - қалыпты өзіндік құндылық, ол қалыпты өзіндік құрылымға негізделген. Адам толыққанды объектілердің ішкі бейнелерін қабылдаған, тұрақты объектілік қарым-қатынастарға және мықты моральдық жүйеге ие. Жоғары жақ толық дамыған және жекеленген.
Сәбидегі қалыпты нарциссизм
Өзін-өзі бағалауды реттеу жасқа байланысты қанағаттану арқылы жүзеге асырылады, олар қалыпты балалық шақ құндылықтары, талаптары немесе шектеулері жүйесін қамтиды немесе көрінеді.
Кернберг пен Кохут
Отто Кернберг пен Хайнц Кохутты бұрынғы және қазіргі психоаналитикалық ой-пікірге елеулі әсер еткен екі теоретик деп санауға болады. Екеуі де аналитикалық терапияға жарамсыз деп есептелген науқастарды бақылау және емдеуге күш салды. Олардың негізгі еңбектері көбінесе нарциссистік, шекаралық және психотикалық психопатологиясы бар адамдармен байланысты. Алайда, олардың осы аурулардың себептері, психикалық құрылымы және емдеуі жөніндегі көзқарастары айқын ерекшеленді. Жалпы алғанда, Кохут Зигмунд Фрейдтің теориялық тұжырымдамаларынан радикалды түрде алшақтаған, негізінен адамдардың өзін-өзі ұйымдастыру және өзін-өзі таныту қажеттілігіне баса назар аударған өзін-өзі зерттеуші теоретик ретінде танылады. Кернберг, керісінше, фрейдистік метапсихологияның қағидаларына бердік болды, адамдардың махаббат пен агрессия арасындағы күресіне көбірек ден қойды. Олардың басты айырмашылықтары төменде түйінделген.
Нарциссистік тұлға мен шекаралық тұлға арасындағы байланыс
Екі теоретик арасындағы негізгі келіспеушіліктердің бірі – нарциссикалық және шекаралық бұзылыстарды ұғынудағы олардың түсіндіру әдістеріне байланысты. Кернберг пікірінше, нарциссикалық индивидтің қорғаныс құрылымы шекаралық индивидтің құрылымына өте ұқсас, себебі алғашқысында шекаралық тұлғалық ұйымның жасырынып жатқан негізі бар, ол бөліну және проективтік идентификация сияқты қорғаныс механизмдерін қарастырғанда айқын көрінеді. Ол конституциялық және орталық факторларды осы индивидтердегі бұзылыстардың себебі деп санайды, сонымен қатар баланы оның сезімдері мен қажеттіліктерін ескермей, сырттай (бейжай) қарайтын ана рөлінің маңыздылығын атап көрсетеді. Кохут болса, шекаралық тұлғаны нарциссикалық тұлғадан мүлдем бөлек деп қарастырады және оның аналитикалық емдеуден аз пайда көретінін айтады. Сондай-ақ, нарциссикалық тұлға талдауға көбірек жарамды, өйткені ол жоғары төзімділікпен сипатталады. Кохуттың пікірінше, осы индивидтердің қиындықтарының басты себебі – орта. Атап айтқанда, екеуі де нарциссикалық тұлға теориясында "қадірлі өзіндік" ұғымына назар аударса да, оны әртүрлі түсіндіреді. Кохут үшін "қадірлі өзіндік" – "архаикалық 'қалыпты' бастапқы өзіндіктің бекітілуі", ал Кернберг үшін – қалыпты нарциссизмнен өзгеше патологиялық даму. Кохут бойынша, емдеу пациенттің нарциссикалық тілектерін, қалауларын және қажеттіліктерін трансфер процесінде ашуға бағытталған. Кернбергтің пікірінше, емдеудің мақсаты – пациенттің ішкі фрагменттелген әлемін біріктіруге көмектесу үшін қарсыласу стратегияларын қолдану болуы керек.
Қалыпты және патологиялық нарциссизм
Кохут пен Кернберг арасындағы басты дау-дамайлардың бірі – қалыпты және патологиялық нарциссизм туралы. Бұрын айтқандай, Кохут нарциссикалық тұлғаның даму тоқтауынан зардап шегетінін жоққа шығармайды. Нақтырақ айтқанда, ол осы тұлғалық типтің ата-аналар ортасы балалық шақта қанағаттандыра алмаған бейімделген нарциссикалық тілектер, қажеттіліктер мен мақсаттарды көрсететінін есептейді. Мұнда, «ұлылықтағы өзі» – болашақта қалыпты «өзіне» айналуға тиіс архаикалық форма ғана. Егер бұл орын алмаса, патологиялық нарциссизм пайда болады. Патологиялық нарциссизмді түсіндіргенде, ол осы бұзылыстың қалай дамуының себептерін анықтау үшін либидиналдық күштерге немесе энергияға назар аударады. Оның пікірінше, агрессиялық құлқыны либидиналдық құлқымен салыстырғанда екінші деңгейдегі маңызға ие, сондықтан қарапайым агрессия мен нарциссикалық ашудың арасын ажырату қажет. Оның сөзіне сүйенсек, біріншісі – мақсатқа жету кезінде кедергілерді жоюға бейімделу, ал екіншісі – нарциссикалық жарақатқа күшті реакция. Алайда, Кернберг Кохуттың идеяларын агрессияның күшін азайту деп қарастырады. Ол Фрейдтің тұжырымдамасына жақын тұрады, себебі нарциссикалық мінез-құлық агрессивті құлқындар орталық рөл атқаратын патологиялық дамудың нәтижесі болып табылады. Ол нарциссизмнің жалпы алғанда либидиналдық құлқынан бөлек талдау мүмкін емес, күшті агрессивті құлқымен байланысты екенін айтады. Оның айтуынша, «қалыпты және патологиялық нарциссизмнің өзгеруін зерттеу үшін тиісті ішкі объектілік қатынастардың дамуын либидиналдық және агрессивті құлқындардың баламаларымен байланыстырмауға болмайды».
Нарциссистік идеалдастыру мен өркениетті өзіндік арасындағы байланыс
Коут классикалық фрейдистік көзқарасқа қарсы шықты, ол кейбір пациенттерді трансферлерді дамыту қабілеті болмағандықтан талдау мүмкін емес деп болжады. Ол нарциссикалық пациенттердің трансферлерді көрсетуге қабілетті екенін, бірақ олар невротиктер сияқты басқа пациенттердің трансферлерінен біршама өзгеше екенін айтты. Ол үш түрді бөліп көрсетті: идеалдау, айна және туысқандық трансфер. Оның Кернбергпен пікір таласы көбінесе идеалдау трансферіне қатысты, Коуттың пікірінше, ол қалыпты дамудың архаикалық деңгейіне байланысты. Дегенмен, Кернберг идеалдау трансферінің трансфердегі ұлылыққа ие өзінің күшті ынталандыруына жауап ретінде туындайтын патологиялық идеалдаудың бір түрі ғана екеніне сенді.
Психоаналитикалық техника және нарциссистік трансферт
Отто Ф. Кернберг және Хайнц Коут аналитикалық процеске де, талдаушының рөліне де өте әртүрлі тұрғысынан қарайды.
Отто Ф. Кернбергтің патологиялық нарциссизмге қатысты талдамалық жағдайы
Кернберг көшіруде пайда болатын қабақтылық пен идеализацияның қорғаныс функциясын әдістемелік және тұрақты түрде түсіндіруді қажет етеді. Анализшінің рөлі, әсіресе қарсыласу процесінде, нарциссистің патологиялық құрылымын өзгерту үшін қолдайтын емес, бейтарап болуы тиіс. "Анализші осы жағдайларда көшірудің ерекше ерекшеліктеріне үнемі назар аударуы керек және пациенттің құдіретті бақылауға және құнсыздануға жасаған әрекеттеріне қарсы тұруы керек". Осы нарциссикалық иллюзиялар өзінің жаңаруына мүмкіндік береді. Нарциссикалық пациенттермен жұмыс істегенде Хайнц Кохуттың психоаналитикалық әдістемесінің ерекшелігі эмпатиялық тереңдеу (немесе орынбасарлық қарастыру) болды, оның арқасында ол өзін пациенттің орнына қоюға тырысты. Бұл көзқарас, әрине, жоғарыда талқыланғандай, Фрейдтің нарциссикалық қорғаныстың талдауға болатындығы туралы ертегі көзқарасына қайшы келеді.
Хайнц Кохут пен Отто Ф. Кернберг қарастырған тәсілдер
Кохут пен Кернберг өзара әрқайсысының көзқарасын зиянды деп есептеді. Кохуттың пікірінше, Кернберг ұсынған жүйелі түсіндіру тәсілі нарциссикалық осалдығы бар науқас үшін шабуыл ретінде қабылданып, күшті нарциссикалық ашуды тудырады. Кернберг осы әдістемені осындай науқастарды емдеу үшін ұсынатындықтан, өзіндік психология Кернбергті нарциссизмді емдеудің орнына оны күшейтуге бағытталған деп санайды.
Алғашқы айлар
Кернберг өмірінің алғашқы айларында сәбидің өзінің тәжірибесін, осы тәжірибенің эмоционалдық бояуына сүйене отырып, реттеуге тырысқанын байқады. Сәби екі түрлі эмоционалдық жағдайдың арасында ауысады. Бір жағдай ләззатты және қанағаттандыратын, ал екіншісі жағымсыз, ауыртпалы және көңілді қалдырмайтын болып сипатталады. Ол қай жағдайда болса да, өзі мен басқа біреу арасында ешқандай шешім жасалмайды.
Бірінші даму міндеті: өзін және басқаларды психикалық анықтау
Бірінші даму міндеті – өзі мен сыртқы дүниені ажырата білу қабілетін қамтиды. Егер бұл міндет орындалмаса, адам өзінің жеке екенін және бөлек екенін сезіне алмайды, себебі ол өзінің тәжірибесі мен басқалардың тәжірибесін ажырата алмайды. Осы кемшілік барлық психоздық жағдайлардың басты себебі деп саналады. Шизофрения симптомдарында (галлюцинациялар, қате түсініктер, психикалық фрагментация) ішкі және сыртқы әлемді, өз тәжірибесі мен басқалардың тәжірибесін, өз санасын және басқаның санасын ажырата алмау байқалады.
Екінші даму міндеті: бөлінуді жеңу
Екінші даму міндеті – бөлінуді жеңу. Бірінші даму тапсырмасы орындалған кезде, адам өзінің бейнесі мен объектінің бейнесін ажырата алады; алайда, бұл бейнелер эмоционалды жағынан бөлініп қалады. Өзін жақсы көру және жақсы объектілердің бейнелері жағымды сезімдермен немесе либидиналдық сезімдермен біріктіріледі. Өзін жек көру және жаман, көңілді қалдыратын объектілердің бейнелері жағымсыз немесе агрессивті сезімдермен байланысты болады. Жақсылық жамандықтан ажыратылады. Даму міндеті бала объектілерді "толық" деп қабылдағанда орындалады, яғни бала объектілерді жақсы да, жаман да деп көре алады. "Толық" объектілерді көрумен қатар, бала өзін бір уақытта сүйетін де, жек көретін де, жақсы да, жаман да деп қабылдауы керек. Егер адам екінші даму тапсырмасын орындамаса, бұл шекаралық патологияға алып келеді, яғни объектілерді немесе өзінің бейнесін жақсы да, жаман да деп қабылдау мүмкін болмайды; бір нәрсе жақсы немесе жаман болады, бірақ екі сезім де бір объектіде бірге болуы мүмкін емес.
Кернбергтің дисктерге көзқарасы
Фрейдтің көзқарасынан өзгеше, Кернбергке сәйкес, құштарлықтар туа біткен емес. Либидиналдық және агрессивті құштарлықтар басқалармен өзара әрекеттесу тәжірибесі арқылы уақыт өте келе қалыптасады және дамиды. Баланың жақсы және жаман сезімдері бірігіп, либидиналдық және агрессивті құштарлықтарға айналады. Басқалармен жақсы, ләззатты қарым-қатынастар уақыт өте келе ләззат іздеуге (либидиналдық) құштарлыққа бірігеді. Сол сияқты, басқалармен жаман, қанағаттандырмайтын және көңілді қалдырмайтын қарым-қатынастар уақыт өте келе құрылыс-бұзушы (агрессивті) құштарлыққа айналады.