Кіріспе

Кеңес Одағында қолданылатын бәсекелестік түрі. Социалистік бәсекелестік немесе социалистік шабуыл (Lang ru, "sotsialisticheskoye sorevnovanie", немесе соцсоревнование, "sotssorevnovanie") – Кеңес Одағы және басқа Шығыс блогы елдерінде мемлекеттік кәсіпорындар мен жеке адамдар арасында жүзеге асырылған бәсекелестік нысаны.

Бәсекелестік пен эмуляция

Бірінші нұсқа – батыс авторлары жиі қолданатын орыс терминінің тікелей аудармасы. Екінші түрі – бұл терминнің ресми советтік аудармасы, ол «капиталистік бәсекелестікке» қашықтық қою үшін жасалған, ал ол өз кезегінде капиталистическая конкуренция, «kapitalisticheskaya konkurenciya» деп аударылды. Мұның мағынасы, «капиталистік бәсекелестік» тек жеңімпаздарға пайда келтірсе, «социалистік шабуыл» барлық қатысушыларға тиімді болды. Алайда, Виктор Кравченко мен Михаил Хеллердің мәлімдемесіне сәйкес, советтік тәжірибеде жұмысшылар мен өнеркәсіптер арасындағы бәсекелестік ерікті емес және батыстық бәсекелестіктен гөрі әлдеқайда күшті болды. Бесжылдық жоспарларды артығымен орындау үшін командалар мен команда мүшелері арасындағы жарыс көбінесе шындықтан алыс мақсаттарға әкеп соқты, оларды тек алдау, есептің дұрыс болмауы, ресурстарды жинақтау және соңғы минуттағы асығушылық (shturmovshchina) арқылы ғана орындауға болады, бұл ұзақ мерзімде экономикадағы тауар айналымының бұзылуына әкелді. 1987 жылы совет экономисі Николай Шмелов шикізат пен бөлшектердің 450 миллиард рубльді құрайтын қорының шамамен 170 миллиарды жоспарларды сәтті аяқтауды қамтамасыз ету мақсатымен артық сақталғанын бағалады.

Ұйым

Социалистік эмуляция адамдар жұмыс істейтін немесе қызмет ететін барлық жерде, атап айтқанда өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, кеңселерде, мекемелерде, мектептерде, ауруханаларда, әскерде және т.б. номиналды түрде ерікті болды. Қарулы күштерден басқа, социалистік эмуляцияны басқару кәсіподақ комитеттерінің құзырында болды. Социалистік эмуляцияның маңызды бөлігі – "социалистік өзін-өзі міндеттемелер" (социалистические обязательства) еді. Өндіріс жоспары басты өлшемшарт болғанымен, қызметкерлер мен еңбек ұжымдары жоспардан асып түсетін "социалистік өзін-өзі міндеттемелерді" және тіпті "күшейтілген социалистік өзін-өзі міндеттемелерді" (повышенные соцобязательства) ұжымдық немесе жеке түрде қабылдауға міндетті болды. Социалистік эмуляцияның нәтижелерін қорытындылау мерзімі әдетте ірі социалистік және коммунистік мерекелерде немесе Владимир Лениннің туған күні, Қазан революциясының жылдығы сияқты маңызды күндерге сәйкес келетін. Жеңімпаздар материалдық және рухани тұрғыдан марапатталды. Материалдық сыйлықтар – ақша, тауарлар немесе социалистік жүйеге тән артықшылықтар, мысалы, демалыс үйлеріне билеттер, шетелге саяхатқа жолдама, тұрғын үй алу құқығы немесе кезектен тыс автомобиль алу мүмкіндігі сияқты жеңілдіктер болды. Рухани марапаттарға – құрмет грамоталары, құрмет белгілері және жеңімпаздардың портреттерін "Құрмет тақтасына" (Доска Почета) ілу кіретін. Ал еңбек ұжымдары "Социалистік эмуляция жеңімпазының ауыстырылатын Қызыл Туымен" (Переходящее знамя победителя в социалистическом соревновании) марапатталды. Жеке тұлғалар мен мемлекеттік кәсіпорындардың еңбегі үшін мемлекеттік ордендер мен медальдарға ие болу одан да беделді болып саналды.