Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Барлық оқиғалардың, өткен, қазіргі және болашақ, бұрыннан белгіленгенін айтатын философия.
Philosophy that all events, past, present, and future, have already been established
Предтерминизм – тарихтың барлық оқиғалары, өткен, қазіргі және болашақ, бұрыннан шешілген немесе бұрыннан белгілі (Құдай, тағдыр немесе басқа күш) және адамның іс-әрекеттерін де қамтиды. Предтерминизм детерминизммен тығыз байланысты. Предтерминизм тұжырымы көбінесе себептік детерминизм арқылы дәлелденеді, яғни шексіздікке дейін созылатын, үзіліссіз алдыңғы оқиғалар тізбегі бар екенін көрсетеді. Предтерминизм жағдайында, осы оқиғалар тізбегі алдын ала белгіленген, ал адамның іс-әрекеттері осы алдын ала белгіленген тізбектің нәтижесіне әсер ете алмайды. Предтерминизмді алдын ала белгіленген себептік детерминизм деп қарастыруға болады, бұл жағдайда ол детерминизмнің нақты бір түрі болып саналады. Сонымен қатар, ол себептік детерминизммен мағынасы жағынан толықтай үйлесіп, болашақ оқиғаларды анықтау мүмкіндігі аясында қолданылуы мүмкін. Дегенмен, предтерминизм көбінесе себептік детерминизмнен тәуелсіз қарастырылады. Бұл термин биология және генетика салаларында да жиі қолданылады, онда ол биологиялық детерминизмнің бір түрін білдіреді.
Predeterminism is the philosophy that all events of history, past, present and future, have been already decided or are already known (by God, fate, or some other force), including human actions. Predeterminism is closely related to determinism. The concept of predeterminism is often argued by invoking causal determinism, implying that there is an unbroken chain of prior occurrences stretching back to infinity. In the case of predeterminism, this chain of events has been pre established, and human actions cannot interfere with the outcomes of this pre established chain. Predeterminism can be used to mean such pre established causal determinism, in which case it is categorised as a specific type of determinism. It can also be used interchangeably with causal determinism—in the context of its capacity to determine future events. Despite this, predeterminism is often considered as independent of causal determinism. The term predeterminism is also frequently used in the context of biology and heredity, in which case it represents a form of biological determinism.
Анықтамалау қиындықтары
Алдын ала анықтауды талқылау қиын, өйткені оның қарапайым анықтамасы логикалық түрде метафизика, теология және еркін ерік философиясындағы ұқсас, күрделі (немесе, мүмкін, жақсы анықталған) түсініктерге алып келуі мүмкін. Алдын ала анықтау термині барлық оқиғаларды анықтауды ғана емес, сонымен қатар барлық оқиғаларды алдын ала және саналы түрде анықтауды білдіреді (демек, саналы жаратылыс жасады деп есептеуге болады). Осы себепті, алдын ала анықтау және ұқсас термин – детерминизм оңай және жиі шатастырылады немесе идеялармен байланыстырылады, мысалы, физикалық (және көбінесе ғылыми) себептік детерминизм түсінігінен тіпті теологиялық (және көбінесе діни) алдын ала тағдырға дейін. Алдын ала анықтауды түсіндіру үшін секулярлы мысал келтірсек, ұрықтың болашақ физикалық, эмоционалдық және басқа да жеке ерекшеліктері жетілген адам ретінде тұқым қуалау арқылы "алдын ала анықталуы" мүмкін, яғни олардың тууына дейін ұзақ уақытқа созылған оқиғалар тізбегінен туындаған деп саналады. Алайда, осы мысал арқылы алдын ала анықтауды анықтаудағы бір қиындық – "алдын ала анықтау" сөзі міндетті түрде уақыт алдында анықтауды "істейтін" саналы жаратылысты білдіреді. Алдын ала белгіленген тұқым қуалауға қатысты, саналы жаратылыс (мысалы, генетик ғалым) ұрықтың жеке ерекшеліктері қандай болатынын болжайды деп есептеледі, мысалы, ұрықтың және оның ата-анасының геномдарына қарап. Егер осы саналы жаратылыс, ғалым болмаса, онда ұрықтың қасиеттері алдын ала емес, тұқым қуалау арқылы анықталады деуге болады. Алдын ала анықтау, ең болмағанда, пассивті, бірақ барлығын білетін бақылаушыны білдіреді, егер ол белсенді жоспарлаушы, дизайнер немесе манипулятор болмаса (ұрықтың жеке ерекшеліктеріне қатысты). Бұл қарапайым ғылыми идея – тұқым қуалау арқылы анықтау, қазірдің өзінде себептік детерминизмнің анықтамасын орындайды, бұл метафизикалық түсінік. Детерминизм әдетте оқиғалардың табиғи түрде түсіндірілетін себептерін білдірсе, алдын ала анықтау, сөзбе-сөз, оқиғалардың себептерін олар орын алғанға дейін бақылайтын немесе жоспарлайтын және кейде табиғи, себептік ғаламнан тыс жерде тұратын жаратылысты білдіреді. Бұл анықтамалық қайшылық тудырады, өйткені осы түсінік бойынша алдын ала анықтау барлық іс-әрекеттер мен оқиғаларды алдын ала анықтауы керек саналы жаратылыстың бар екендігіне сенуге әкеледі және мұндай көрінетін құдіреттілікке ие болғандықтан, ол табиғи заңдардан тыс әрекет етеді. Бұл саналы жаратылыс, мүмкін, барлық нәрсеге құдіретті, сондай-ақ, табиғаттан тыс және барлығын білетін жаратылыс болар. Мұндағы түсініксіздік – осы түсінікке бұрыннан аты бар: алдын ала тағдыр. Алдын ала тағдыр дегеніміз – ғаламдағы барлық оқиғалар мен нәтижелерді жоғары құдіретті жаратылыс алдын ала белгілеп қойған дегенді білдіреді, бұл христиан теологиясында кальвинистердің танымал доктринасы. Сол сияқты, фатализм доктринасы барлық оқиғалар мен нәтижелерді тағдыр немесе тағдыр сияқты (нақтырақ айтқанда, белгісіз) жоғары күшке байланысты деп түсіндіреді. Сонымен қатар, еркін ерік пен детерминизмнің үйлесімділігі туралы философиялық пікірталастарда кейбіреулер ғаламның пайда болуына дейінгі алдын ала анықтауды философтардың "детерминизм" деген жиі қолданылатын терминімен білдіретінін айтады. Басқалары "өзін-өзі анықтау" терминін қолдануды ұсынады, осылайша іс-әрекеттерді агенттің себептері, ниеттері және қалауларымен "анықталған" деп сипаттауға болады. Егер алдын ала анықтау сөзінің әртүрлі түсіндірмелерін жоғарыда аталған детерминизм, алдын ала тағдыр немесе фатализм сияқты басқа терминдермен одан да жақсы анықтауға болатын болса, онда алдын ала анықтаудың өзі анық емес, түсініксіз және тіпті практикалық немесе философиялық талқылау тұрғысынан пайдасыз болып көрінеді.
Predeterminism is difficult to discuss because its simple definition can logically lead to a variety of similar, complex (and, perhaps, better defined) concepts in metaphysics, theology, and the philosophy of free will. The term predeterminism suggests not just a determining of all events, but the prior and deliberately conscious determining of all events (therefore done, presumably, by a conscious being). Due to this, predeterminism and the similar term determinism are easily and often confused or associated with ideas ranging, for instance, from the physicalist (and often scientific) notion of causal determinism to even the theological (and often religious) notion of predestination. A secular example to try to illustrate predeterminism is that a fetus's future physical, emotional, and other personal characteristics as a matured human being may be considered "predetermined" by heredity, i. e. derived from a chain of events going back long before their eventual birth. However, one of the difficulties with defining predeterminism using this example is that the word predetermine necessarily implies a conscious being "doing" the determining ahead of time. With regards to predetermined heredity, a conscious being (perhaps a genetic scientist) is presumed to be the one speculating on what the fetus's personal characteristics will turn out to be, for example, based on looking at the genomes of the fetus and its ancestors. If there were not this conscious entity, the scientist, then one could say merely that the fetus's characteristics are determined by heredity, rather than predetermined. Predeterminism necessarily implies, at the very least, a passive but all knowing observer, if not an active planner, designer, or manipulator (of the fetus's personal characteristics). This basic scientific idea of hereditary determination, though, already fulfills the definition of causal determinism, a metaphysical concept. While determinism usually refers to a naturalistically explainable causality of events, predeterminism seems by definition to suggest a person or a "someone" who is controlling or planning the causality of events before they occur and who then perhaps resides beyond the natural, causal universe. This creates a definitional conflict because predeterminism, by this understanding, logically leads to a belief in the existence of a conscious being who must determine all actions and events in advance and who, possessing such seeming omnipotence, almost certainly operates outside of the laws of nature. This conscious entity is probably, then, a being who is omnipotent as well as presumably supernatural and omniscient. The definitional confusion here is that there is already a name for this very concept: predestination. Predestination asserts that a supremely powerful being has, in advance, fixed all events and outcomes in the universe; it is a famous doctrine of the Calvinists in Christian theology. Likewise, the doctrine of fatalism already explicitly attributes all events and outcomes to the will of a (vaguer) higher power such as fate or destiny. Furthermore, in philosophic debates about the compatibility of free will and determinism, some argue that predeterminism back to the origin of the universe is simply what philosophers mean by the more common term "determinism." Others have suggested that the term "self determination" be used to describe actions as merely "determined" by an agent's reasons, motives, and desires. When various interpretation of the word predeterminism can be defined even better by other terms, such as the aforementioned determinism, predestination, or fatalism, then the definition of predeterminism itself appears awkward, unclear, and perhaps even worthless in terms of practical or philosophic discussion.