Кіріспе

2000 жылы Еуропалық Одақ пен Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхиты мемлекеттері арасындағы экономикалық және құқықтық келісім

Коттону келісімі – Еуропалық Одақ пен Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхиты мемлекеттері тобы ("АҚМ елдері") арасындағы келісім. Ол 2000 жылдың маусым айында Бениннің ең ірі қаласы Коттонуда 78 АҚМ елдері (Куба қол қоймады) және Еуропалық Одақтың сол кездегі 15 мүше мемлекеті қол қойды. Келісім 2003 жылы күшіне енді және кейіннен 2005 және 2010 жылдары жаңартылды. 2010 жылғы жаңартудан кейін келісім 2020 жылғы 29 ақпанда аяқталуға тиіс болды, бірақ жаңа келісім ("Самоа келісімі") қабылданатынша, 2023 жылғы 31 қазанға дейін уақытша ұзартылды.

Мақсаттары

Котону келісімінің мақсаты – кедейлікті азайту және оны толығымен жою, тұрақты дамуға көмектесу және АӨК елдерін әлемдік экономикаға біртіндеп интеграциялау. Жаңартылған Котону келісімі жазасыздықпен күресу және Халықаралық қылмыстық сот арқылы қылмыстық әділеттілікті дамыту мәселелеріне де назар аударады.

Негізгі қағидалар

Котону келісімі 1975 жылдан бері АӨК елдері мен Еуропалық Одақтың дамуы үшін ынтымақтастығының негізі болған Ломэ конвенциясын алмастырды. Дегенмен, Котону келісімі бұрынғы кез келген келісіммен салыстырғанда әлдеқайда кең ауқымды. Ол 20 жылға есептелген және төрт негізгі принципке негізделген: серіктестердің теңдігі және даму стратегияларын иелену құқығы. АКТ мемлекеттері өздерінің қоғамдарын және экономикаларын қалай дамыту керектігін өздері анықтайды. Қатысушылық. Котону келісімінде серіктестік орталық үкіметтен өзге де қатысушыларға – мысалы, азаматтық қоғамға, жеке секторға және жергілікті билік органдарына – ашық. Диалог және өзара міндеттемелер. Котону келісімі тек қаржылық көмек туралы емес. Оған қол қойған тараптар өзара міндеттемелерді (мысалы, адам құқықтарын құрметтеу) қабылдады, олардың орындалуы үнемі жүргізілетін диалог және бағалау арқылы қадағаланады. Дифференциалдау және аймақтық ерекшеліктер. Ынтымақтастық келісімдері әр серіктестің даму деңгейіне, қажеттіліктеріне, жетістіктеріне және ұзақ мерзімді даму стратегиясына сәйкес болады. Ең кем дамыған немесе осал елдерге (теңізге шығу мүмкіндігі жоқ немесе арал мемлекеттері) арнайы үсыныстар жасалады.

Саяси өлшем

Котону келісімі АӨК елдері мен Еуропалық Одақ арасындағы даму ынтымақтастығына берік саяси негіз беруді көздейді. Сондықтан саяси диалог – осы келісімнің маңызды аспектілерінің бірі болып табылады және бұрын даму ынтымақтастығы шеңберінен тыс болған бейбітшілік және қауіпсіздік, қару-жарақ саудасы және көші-қон сияқты жаңа мәселелерді қамтиды. Бұдан бөлек, «жақсы басқару» принципі Котону келісімінің «маңызды құрамы» ретінде енгізілді, оның бұзылуы Еуропалық Одақ пен осы принципті бұзған ел арасындағы даму ынтымақтастығының толық немесе ішінара тоқтатылуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, пара беру актілері сияқты, ауыр сыбайлас жемқорлық жағдайлары консультациялар процесін бастауы және ықтимал түрде көмектің тоқтатылуына ұшырауы мүмкін екендігі туралы келісімге қол жеткізілді.

Жаңа қатысушылар

Котону келісімінің екінші жаңа ерекшелігі – мемлекеттік емес ұйымдар мен жергілікті билік органдарының даму ынтымақтастығына қатысуы. Бұлар енді ЕО мен АКТ елдері арасындағы ынтымақтастықтың басты қатысушылары болған орталық үкіметтерге толықтыратын күш ретінде қарастырылады. АКТ үкіметтері өз даму стратегиясын анықтауға жауапты болғанмен, мемлекеттік емес ұйымдар мен жергілікті билік органдары енді оның жасалуына кеңес беруге тартылуда. Сонымен қатар, оларға қаржылық ресурстарға қолжетімділік беріледі және іске асыруға қатысады. Оларға қабілетін арттыру бойынша да қолдау көрсетіледі. Ауыл шаруашылығы және ауылдық ынтымақтастық жөніндегі техникалық орталық (АӨК ЕО) Котону келісімі шеңберінде жұмыс істейді және «АКТ елдерінің ауыл шаруашылығы және ауылдық даму ұйымдарының саясатты және институционалдық қабілетін, сондай-ақ ақпарат пен коммуникацияны басқару қабілетін күшейту» міндетін орындайды. Ол бұл жұмысты, негізінен, АКТ елдерінде кеңінен таралған «Spore» журналы арқылы жүзеге асырады. Котону келісімі тұрақты экономикалық даму құралы ретінде жеке секторға ерекше назар аударады. АКТ елдерінің жеке секторларын қолдау үшін, мысалы, Еуропалық инвестициялық банк (ЕИБ) арқылы қаржыландыруға қол жеткізу сияқты жаңа құралдармен жаңа, жан-жақты бағдарлама Котонуда енгізілді.

Сауда ынтымақтастығы

Котону келісіміндегі ең маңызды өзгеріс сауда ынтымақтастығына қатысты. 1975 жылғы Бірінші Ломэ конвенциясынан бері ЕО АӨК елдеріне өзара міндеттемесіз сауда жеңілдіктерін беріп келді. Алайда, Котону келісімі бойынша бұл жүйе 2008 жылы қолданысқа енген Экономикалық әріптестік келісімдерімен (ЭӘК) алмастырылды. Бұл жаңа келісім өзара сауда келісімдерін көздейді, яғни ЕО ғана емес, сонымен қатар АӨК елдері де ЕО экспорттарына өз нарықтарына бажсыз қолжетімділік беруге міндетті. Дегенмен, Котонудың дифференциациялау принципіне сәйкес, 2008 жылдан кейін барлық АӨК елдері өз нарықтарын ЕО өнімдеріне ашуға тиіс емес. Дамымай жатқан елдер тобы Ломэде жасалған шаралар немесе "Қоралдан басқа барлық заттар" ережесі аясында ынтымақтастықты жалғастыра алады. Ал дамымай жатқан елдер емес, ЭӘК-ке қатысуға дайын емес деп шешкендер, мысалы, ЕО-ның Жалпыланған преференциялар жүйесіне (ЖПЖ) немесе Тұрақты даму және жақсы басқаруға арналған арнайы жеңілдіктер жүйесіне (ЖПЖ+) көше алады.

Бағдарламалау

Котону келісімі нәтижеге негізделген серіктестіктер идеясын енгізеді және нәтижесіне қарамастан, белгілі бір сомада бөлінетін "көмекке құқықтар" жойылды. Жаңа келісім бойынша, ЕО даму ресурстарын бөлу және пайдалану жолында еркін және таңдамалы болу мүмкіндігіне ие. Көмек бөлу елдің қажеттіліктері мен көрсеткен нәтижелерін бағалау негізінде жүзеге асырылады, сондай-ақ қаржылық ресурстарды тиісінше үнемі түзету мүмкіндігі қарастырылады. Практикада бұл "жақсы көрсеткендерге" көбірек қаржы жұмсалуы, ал "натижесі нашар елдердің" үлесінің азаюы мүмкін дегенді білдіреді. Көмек Котону келісімінің Қаржылық протоколына сәйкес, АКТ елдеріне бес жылдық циклмен бөлінеді. Тоғызыншы Еуропалық даму қоры (2002–2007) аясында АКТ аймағына 13,5 миллиард евро бөлінді. 10-шы ЕДҚ (2008–2013) бюджеті 22,7 миллиард евроға дейін артты, оның ішінде 5,6 миллиард евросы Африканың аймақтық инфрақұрылымдық жобаларына, әсіресе инвестицияларға қолдау көрсетуге бағытталды. Бұл қолдау 2007 жылғы қазанда Эфиопияның Аддис-Абеба қаласында Африка Одағы Комиссиясы (AUC) және Еуропалық Комиссиясы бастамасымен құрылған Инфрақұрылым саласындағы Еуропалық Одақтың Африкамен серіктестігі арқылы жүзеге асырылды. Котону келісімінде көзделген икемділік арқасында 10-шы ЕДҚ Еуропалық Одаққа басқаруын, әсіресе қаржы, салық және құқықтық жүйелерін жақсартатын елдерге ("ынталандыру сомалары" деп аталады) көбірек қаржы жұмсауға мүмкіндік береді. 2012 жылдың бірінші жартысында 11-ші ЕДҚ бағдарламасын жоспарлау жұмыстары басталды, географиялық бағдарламалар бойынша алғаш рет Еуропалық Сыртқы іс-қимыл қызметі мен Еуропалық Комиссия қатысты. 2012 жылдың басында бағдарламалау процесінің толық мәліметтері Еуропалық институттардың ішкі құжаттарында сақталды, бірақ тәуелсіз талдау мен процестің сипаттамасын тәуелсіз Еуропалық даму саясатын басқару орталығы (ECDPM) ұсынды.

Жазасыздықпен күрес

Зорлық-зомбылық пен қауіпсіздіксіздік айналымына жазасыздықтан туындайтын факторлардың бірі екенін мойындап, қайта қарастырылған Котону келісімінің преамбуласы мен 11.7-бабы АӨК және ЕО мемлекеттерінің жазасыздықпен күресуге және Халықаралық қылмыстық сот арқылы әділдікті қамтамасыз етуге қатысты нақты міндеттемелерін қамтиды. Халықаралық қылмыстық сот толықтыру принципіне негізделгендіктен, 2005 жылғы қайта қарастырылған Котону келісімі ең ауыр қылмыстарды ұлттық деңгейде және жаһандық ынтымақтастық арқылы қудалауды қамтамасыз ету бойынша жаңа міндеттемелер енгізеді. Сонымен қатар, Келісімнің 11.6-бабында тараптар мемлекеттерін мынадай міндеттерге жүктейтін айқын норма қарастырылған:

Қайта қарау

Котону келісімінің қайта қарау шартына сәйкес, АӨК-ЕО серіктестігінің тиімділігі мен сапасын арттыру мақсатында екі рет қайта қарау жүргізілді. Бірінші қайта қарау 2005 жылғы 25 маусымда Люксембургте аяқталды, ал қайта қаралған келісім 2008 жылғы 1 шілдеде күшіне енді. АӨК-ЕО серіктестік келісімінің екінші қайта қарауы 2010 жылғы 22 маусымда Буркина-Фасоның Уагадугу қаласында өткен АӨК-ЕО Министрлер кеңесінің 35-ші мәжілісінде қол қойылды және 2010 жылғы 1 қарашада мерзімі шектеулі күшіне енді.

Самоа келісім-шарты

Контону келісімі Самоа келісімімен алмастырылуы күтілуде. Бұл жаңа келісім үш жеке хаттамадан тұрады. Олар Африка, Кариб бассейні және Тынық мұхиты мемлекеттері ұйымының хатшылығына еуропалық қаржыландыруды сақтап қалады, сонымен бірге ЕО-ға даму қорларын қайда жұмсауға толық құқық береді (келісім ЕО-дан тыс жерлерде Еуропалық инвестициялық банк қаржыландыруының заңдық негізін қамтамасыз етеді) және құжаттары жоқ көшіп-қонушыларды елдеріне қайтаруды жеңілдетуге арналған. Бұл жаңа келісімнің мәтіні 2021 жылдың сәуір айында келісілді, бірақ оның ЕО тарапынан ратификациялануы Венгрия мен Польша тарапынан кешіктірілді. 2023 жылдың қарашасында Самоада өткен отырыста 44 АӨК мемлекеті келісімге қол қойды.

Сын

Котону келісімінің негізгі мақсаты кедейлікті азайту болғанымен, 9-шы Еуропалық даму қорынан Африкаға бөлінген көмек көптеген кедей адамдарға аз әсер еткеніндерін кейбір сарапшылар айтады.