Кіріспе

Үшінші Самниттік соғыстың шайқасы (б.з.д. 295)

Сентинум шайқасы – үшінші Самниттік соғыстың шешуші шайқасы, б.з.д. 295 жылы Сентинумның жанында (қазіргі Сассоферрато қаласының маңында, Италияның Марке аймағында) өтті. Бұл шайқаста римдіктер самниттер, этрусктіктер, умбриялықтар және сенон галдарынан құралған күшті одақты жеңді. Римдіктердің жеңісі одақтың ыдырауына (этрусктіктер, умбриялықтар және сенондар соғыстан бас тартты) және римдіктердің самниттерді толық жеңуіне жол ашты. Сентинум шайқасына консулдар Публий Деций Мус және Квинт Фабий Максимус Руллиан басшылық етті.

Өмірбаян

Үшінші самниттік соғыс Луканиялықтардың Римнен самниттердің шабуылдарына қарсы көмек сұрауымен басталды. Рим араласып, соғыс басталды. Осыған дейін, және осы соғыстың алғашқы жылында Рим этрусктермен де соғысып жатқан еді. 297 жылы римдіктер этрусктердің бейбітшілік туралы ұсыныс жасап жатқанын естіді. Соның салдарынан екі римдік консул Самниумға жорық жасап, ондағы әрекеттерін шоғырландырды. Квинт Фабий Тифернум шайқасында самниттерді жеңді, ал Публий Деций Малевентум маңында Апулиядан келген самнит әскерін талқандады. Содан кейін екі консул төрт ай бойы Самниумды тонады. Фабий сондай-ақ Киметраны (жайы орны белгісіз) басып алды. 296 жылы Квинт Фабий мен Публий Деций проконсулдар болып тағайындалды және Самниумдағы соғысты жалғастыру үшін олардың әскери билігіне алты ай қосылды. Публий Деций Самниумды жаулап, самнит әскерін оның жерінен ығыстырды. Самнит әскері солтүстікке, Этрурияға, бұрынғы одақтасу туралы шақыруларды қолдау үшін бет алды, бірақ бұрын оларға бас тартылған еді. Самнит қолбасшысы Геллий Игнатий этруск кеңесін шақыруды талап етті. Этруск қалаларының көпшілігі бірлескен соғысқа дауыс берді. Этрурияға жақын Умбриялық тайпалар да қосылды және галл жалдамалы әскерлерін жалдауға тырысты. Консул Апий Клавдий Кекус екі легионмен және 15 000 одақтас әскермен Этрурияға аттанды. Екінші консул, Луций Волумний Фламма Виоленс, екі легионмен және 12 000 одақтаспен бірге Самнийге жорық жасады. Апий Клавдий қиындыққа тап болғандықтан, Луций Волумний көмекке Этрурияға барды. Екі консул бірлесіп этрусктерді жеңіп, Луций Волумний проконсулдық мерзімі аяқталуға жақын болғандықтан Самнийге қайтты. Осы уақытта самниттер жаңа әскер жинап, Кампаниядағы римдік жерлерге және одақтастарына шабуыл жасады. Волумний шабуылдарды тойтарды. Алайда, этрусктер қаруланып, самниттерді (Геллий Игнатий басшылығымен) және умбриялықтарды римдіктерге қарсы үлкен көтеріліске қосылуға шақырды деген хабар Римді алаңдатты. Сондай-ақ, галлдарға үлкен сомада ақша ұсынылып жатқаны және осы төрт халықтың арасындағы одақ туралы, соның ішінде "галлдардың үлкен әскері" бар екені туралы хабарлар тарады. Рим алғаш рет мұндай үлкен күштер одағымен бетпе-бет келді. Екі ең батыл қолбасшы, Квинт Фабий Максим Руллиан және Публий Деций Мус, қайтадан консул болып сайланды (295 ж. б.д.). Олар Этруриядағы соғысқа төрт легионмен және көптеген одақтас жаяу және атты әскермен (1000 Кампаниялық сарбаз есімдері айтылады) барды, барлығы 40 000 адамды құрады. Одақтастар одан да үлкен әскер жинады. Луций Волумнийдің билігі екі легионмен Самниумдағы соғысты жалғастыру үшін бір жылға ұзартылды. Ливийдің пікірінше, оның осындай үлкен күшпен сонда баруы самниттерді римдіктердің Самниумға жасаған шабуылдарына жауап беруге және Этрурияға әскерлерін жіберуді шектеу үшін жасалған алдау стратегиясының бір бөлігі болуы керек еді. Римді қорғау үшін пропраторлар басқаратын екі резервтік жасақ Фалискан ауданында және Ватикан төбесінің жанында орналастырылды. Этрусктер, самниттер және умбриялықтар Апеннин тауларын кесіп өтіп, Сентинумға жақындады. Олардың жоспары бойынша, самниттер мен сенондар римдіктермен шайқасып, ал этрусктер мен умбриялықтар шайқас кезінде римдік лагерін басып алуы керек еді. Клузиумнан қашқандар Квинт Фабийге бұл жоспар туралы хабарлады. Консул Фалерий мен Ватикан легиондарын Клузиумға аттандырып, оның жерін тонауға бұйрық берді, бұл дағдарыстың бір бөлігі болды. Бұл этрусктарды Сентинумнан өз жерлерін қорғауға шақыруға мүмкіндік берді. Ливийдің пікірінше, олар кеткеннен кейін екі жау әскері теңесті, егер этрусктер мен умбриялықтар болғанда, бұл римдіктер үшін апатқа ұласар еді. Пропратор Гней Фулвий этрусктерді жеңді. Перузия мен Клузиум 3000-ға жуық адамын жоғалтты.

Шайқас

Екі әскер Сентинум жазығына жетіп, шайқас үшін екі күн күтті. Ақырында, әскерлерінің құлшынысын баса алмай, римдіктер шабуылға көшті. Сенондар оң жақта, ал самниттер сол жақта орналасты. Римдіктер тарапынан Квинт Фабий оң қанатқа, ал Публий Деций сол қанатқа қолбасшылық етті. Квинт Фабий шайқасты төзімділік сынағына айналдырып, жаудың шаршауын күту үшін қорғаныс тактикасын қолданды. Публий Деций одан да шабуылдық түрде шайқасып, екі рет Сенон атты әскерін кері шегіндірді. Екінші шабуылда олар жаудың жаяу әскеріне жетті, бірақ Сенон күймелері қарсы шабуыл жасап, оларды жеңді. Децийдің жаяу әскерінің қатары күймелер мен Сенон әскерлері тарапынан бұзылды. Публий Деций өзінің қиын жағдайдағы әскерлері үшін құдайларға дұға етіп, жаудың қатарына секіріп, өзін құрбан етуге бел буды – бұл әрекеті б.з.д. 340 жылы Везувий шайқасындағы әкесінің іс-әрекетін еске түсірді. Бұл құрбандық римдіктердің сол қанатын жігерлендірді, Квинт Фабий шақыртқан екі резервтік жасақ оларға қосылды. Оң жақта Квинт Фабий атты әскерге самниттік қанатты айналып өтіп, қанатынан шабуылдауға бұйрық берді, сондай-ақ жаяу әскеріне алға жылжуға әмір берді. Одан кейін ол қалған резервтерді шақыртты. Самниттер жеңіліп, Сенон қатарынан қашып кетті. Сенондар алдыңғы және үстіңгі жағында қалқандарымен «тестудо» (қорғаныс қабаты) құрды. Квинт Фабий 500 кампаниялық найзагерге олардың артынан шабуылдауға бұйрық берді, сонымен қатар бір легионның орталық бөлігі мен басқа атты әскер бөлімдері де шабуыл жасады. Осы уақытта Квинт Фабий мен әскердің қалған бөлігі самниттік лагерьді басып алып, Сенондардың шегіну жолын кесті. Ливийдің мәліметінше, Сенондар жеңіліп, 20 000 сарбазынан айырылды, ал римдіктер 8 700 сарбазынан айырылды.

Салдары

Ливий кейбір жазушылардың (олардың еңбектері жоғалған) шайқастың ауқымын асыра көрсетіп, умбриялықтар да қатысқанын айтқан. Бұл жауға 60 000 жаяу әскер, 40 000 атты әскер және 1000 соғыс арбасын қосты, сондай-ақ Луций Волумний мен оның екі легионы да шайқаста болды деп мәлімдеді. Ливийдің сөзіне қарағанда, Луций Волумнийдің орны Самниумда болды, ол Тиферн тауының жанында самнит әскерін талқандады. Шайқастан кейін 5000 самнит Сентинумнан Паэлигни жері арқылы үйлеріне қайтқанда, жергілікті тұрғындар оларға шабуыл жасап, 1000 адамды өлтірді. Квинт Фабий Публий Децийдің әскерін Этрурияны қорғау үшін қалдырып, Римге жеңіс тойына аттанды. Этрурияда перусиндер соғысты жалғастырды. Апий Клавдий Публий Децийдің әскерін пропратор ретінде басқаруға жіберілді, ал Квинт Фабий перусиндермен кездесіп, жеңіске жетті. Самниттер Лирис өзені (Формия және Веския маңында) мен Волтурн өзенінің айналасындағы жерлерге шабуыл жасады. Оларды Апий Клавдий мен Луций Волумний қуды. Олар күштерін біріктіріп, Каиатия және Капуяның жанындағы шайқаста жеңіске жетті. Римнің жеңісі олардың бұрынғы одағын күйретіп жіберді. Этрусктер, умбриялықтар және сенон галлдары соғыстан шықты. Самниттер одақтастарын жоғалтқаннан басқа, ауыр шығынға ұшырады. Римдіктер самниттерге қарсы тағы да бірнеше шайқаста жеңіске жетті. Соғыстың соңғы кезеңінде, бес жылдан кейін, римдіктер Самниумды қиратты және самниттер бағынды. Рим Италияның көп бөлігін, соның ішінде оңтүстік бөлігінің бір бөлігін бақылауына алды.