Коммуникация мен мағынаның биологиялық негіздері

Кіріспе

Байланыс пен мағынаны зерттеудің негізгі биологиялық негіздері

Якоб фон Уэкскюлл мен Томас Себеоктың семиотикалық теорияларында umwelt (көпше түрі: umwelten; неміс тіліндегі Umwelt сөзінен – "орта" немесе "қоршаған орта") – "адам [және адам емес] жануарлардағы байланыс пен мағынаны зерттеудің төңірегіндегі биологиялық негіздер". Бұл термин көбінесе "өзіне орталықтанған әлем" деп аударылады. Уэкскюллдің теориясына сәйкес, организмдер бірдей ортада болса да, әртүрлі umwelt-ке ие болуы мүмкін. Umwelt термині, сондай-ақ серіктес терминдер – Umgebung (басқа бақылаушының көзқарасымен салынған Umwelt) және Innenwelt (өзіндік сананың объектілер әлемімен байланыстырылуы) – когнитивтік философтар, робототехниктер және кибернетиктер үшін маңызды, себебі олар Декарт театрының шексіз регрессиясының мәселесіне мүмкін болатын шешім ұсынады.

Талқылау

Umwelt-тің әрбір функционалдық компоненті организмнің әлемдік моделін білдіретін мағынаға ие. Бұл функционалдық компоненттер шамамен, Энн Трейсман сипаттағандай, қабылдау ерекшеліктерімен сәйкес келеді. Бұл сонымен қатар, кез келген нақты организм үшін әлемнің барлық мағыналы аспектілерін қамтитын организмнің семиотикалық әлемі. Ол су, тағам, баспана, потенциалдық қауіптер немесе навигация үшін анықтамалық нүктелер болуы мүмкін. Организмдер әлеммен өзара әрекеттескенде өздерінің Umwelt-ін жасайды және қайта қалыптастырады. Бұл «функционалдық цикл» деп аталады. Umwelt теориясы сана мен әлемді ажыратуға болмайды дейді, себебі организм үшін әлемді түсіндіретін сана – осы сана. Әрбір организмнің жекелігі мен ерекшелігіне байланысты, әртүрлі организмдердің Umwelt-тері әртүрлі болады. Екі Umwelt өзара әрекеттескенде, бұл жартылай сфераны құрайды. Umwelt термині организмнің барлық семиотикалық процестерін біртұтасқа біріктіреді. Ішкі тұрғысынан, организм – функционалдық циклдарда жұмыс істейтін бөліктерінің жиынтығы және тірі қалу үшін барлық бөліктер бірлесіп жұмыс істеуі керек. Бұл «ұжымдық Umwelt» деп аталады, ол организмді жасушалық деңгейден жоғарыраққа қарай орталықтандырылған жүйе ретінде моделеуге мүмкіндік береді. Бұл үшін кез келген бөліктің семиозы, бір организмде жұмыс істейтін кез келген басқа семиозға үздіксіз байланысты болуы қажет. Егер бұл процеске кедергі келтірілсе, организм тиімді жұмыс істемейді. Уэкскюллдің жазбаларында оның әртүрлі әлемдерге деген ерекше қызығушылығы байқалады («концептуалды түрде»), мысалы, құйрықтар, теңіз кірпілері, амебалар, медузалар және теңіз құрттарының Umwelt-тері тұрғысынан. Якоб фон Уэкскюллдің талдауындағы биосемиотикалық бұрылыс, жануардың ортасымен қарым-қатынасын талқылауда орын алады. Ол үшін Umwelt – бұл орта, ол Агамбеннің айтуынша, «жануарды қызықтыратын жалғыз нәрсе – 'мағына тасымалдаушылар' немесе 'белгілер' деп аталатын, көбінесе кең элементтер сериясынан тұрады». Агамбен Уэкскюллдің құйрық мысалын қайталап былай дейді: «Бұл көзсіз жануар тек терісінің жарыққа сезімталдығының көмегімен биік шөптің басына орналасқан күзет тұғырына жол табады. Бұл соқыр және саңырау қарақшыға олжасының жақындауы тек иіс сезу арқылы ғана білінеді. Барлық сүтқоректілердің майлы бездерінен шығатын сары қышқыл иісі құйрыққа өз орнынан (шөптің үстінен) түсіп, соқырлықпен олжасына қарай құлауға себеп болатын сигнал ретінде әрекет етеді. Егер ол ыстық нәрсеге (температураға сезімтал мүше арқылы сезінетін) құлап кетсе, онда ол жылы қанды жануар – өз олжасына қол жеткізеді, содан кейін олжасының терісіндегі ең аз түкті жерді табу үшін жанасу сезіміне ғана мұқтаж болады және басын теріге дейін сіңіріп алады. Ол енді жылы қанды сұйықтықты баяу соруға мүмкіндік алады». Осылайша, құйрық үшін Umwelt үш (биосемиотикалық) мағына тасымалдаушыға дейін төмендейді: 1) барлық сүтқоректілердің майлы бездерінен шығатын сары қышқылдың иісі; 2) 37°C температурасы (барлық сүтқоректілердің қанына сәйкес); 3) сүтқоректілердің түкті топографиясы.

Each functional component of an umwelt has a meaning that represents the organism's model of the world. These functional components correspond approximately to perceptual features, as described by Anne Treisman. It is also the semiotic world of the organism, including all the meaningful aspects of the world for any particular organism. It can be water, food, shelter, potential threats or points of reference for navigation. An organism creates and reshapes its own umwelt when it interacts with the world. This is termed a 'functional circle'. The umwelt theory states that the mind and the world are inseparable because it is the mind that interprets the world for the organism. Because of the individuality and uniqueness of the history of every single organism, the umwelten of different organisms differ. When two umwelten interact, this creates a semiosphere. As a term, umwelt also unites all the semiotic processes of an organism into a whole. Internally, an organism is the sum of its parts operating in functional circles and, to survive, all the parts must work cooperatively. This is termed the "collective umwelt" which models the organism as a centralised system from the cellular level upward. This requires the semiosis of any one part to be continuously connected to any other semiosis operating within the same organism. If anything disrupts this process, the organism will not operate efficiently. Uexküll's writings show a specific interest in the various worlds that he believed to exist ('conceptually') from the point of view of the umwelt of different creatures such as ticks, sea urchins, amoebae, jellyfish, and sea worms. The biosemiotic turn in Jakob von Uexküll's analysis occurs in his discussion of the animal's relationship with its environment. The umwelt is for him an environment world which is, according to Agamben, "constituted by a more or less broad series of elements [called] 'carriers of significance' or 'marks' which are the only things that interest the animal". Agamben goes on to paraphrase Uexküll's example of the tick, saying:
" this eyeless animal finds the way to her watchpoint [at the top of a tall blade of grass] with the help of only its skin’s general sensitivity to light. The approach of her prey becomes apparent to this blind and deaf bandit only through her sense of smell. The odor of butyric acid, which emanates from the sebaceous follicles of all mammals, works on the tick as a signal that causes her to abandon her post (on top of the blade of grass/bush) and fall blindly downward toward her prey. If she is fortunate enough to fall on something warm (which she perceives by means of an organ sensible to a precise temperature) then she has attained her prey, the warm blooded animal, and thereafter needs only the help of her sense of touch to find the least hairy spot possible and embed herself up to her head in the cutaneous tissue of her prey. She can now slowly suck up a stream of warm blood." Thus, for the tick, the umwelt is reduced to only three (biosemiotic) carriers of significance: (1) the odor of butyric acid, which emanates from the sebaceous follicles of all mammals; (2) the temperature of 37°C (corresponding to the blood of all mammals); and (3) the hairy topography of mammals.

Сыншылар

Уэкскюльдің «umwelt» ұғымын адам тұлғасына қатысты қолдануы күмәндалған. «Welt und Umwelt» және «Die Wahrheit der Dinge» еңбектерінде философ және әлеуметтанушы Йозеф Пипер адам баласына «Welt» (дүние) -де өмір сүруге ақылдың мүмкіндік беретінін, ал өсімдіктер мен жануарлар шынында да Umwelt-та өмір сүретінін айтты. Ол бұл ұғымды Уэкскюльден әлдеқайда ертерек Платон, Аристотель және Фома Аквинскийге дейін жетеді.