Кіріспе

Суккоттың 7-ші күні; Тишрей айының 21-і

Хошана Рабба (הוֹשַׁעְנָא רַבָּה) – еврейлердің Суккот мерекесінің жетінші күні, Тишрей айының 21-ші күні. Бұл күні синагогта арнайы құлшылық өткізіледі, Хошана Рабба, онда жамағат лұлав пен этрогтарымен жеті айналым жасайды, ал жамағат Хошанот дұғаларын оқиды. Шығу рәсімі кезінде Тораның кітаптары сандықтан шығарылады. Кейбір қауымдастарда әр айналымнан кейін шофар үрылады.

Соңғы шешім

Хошана Рабба – Рош Хашанадан басталатын Сот күндерінің соңғысы. Зохарда айтылғандай, жаңа жылға қатысты үкім Йом Кипур күні бекітілгенімен, ол Суккоттың соңына дейін “жарияланбайды” (яғни, Суккоттың соңғы күні Хошана Рабба), осы уақытқа дейін адам жаңа жылға қатысты үкім мен қаулысын өзгерте алады. Бұл идея Мишна, Мидраш немесе Талмудта кездеспесе де, ұқсас ой Тосефтада айтылады: барлық үкім Рош Хашанада қабылданады, бірақ халыққа қатысты үкім Йом Кипурда бекітіледі, ал жаңбыр, астық және жемістерге қатысты үкім Суккот, Пасха және Шавуоттың ауыл шаруашылығы мерекелерінде бекітіледі. Сондықтан еврейлер Хошана Рабба күні бір-біріне арамей тілінде «פתקא טבא» (питка тава немесе писка тава) деген бата тілейді, яғни идиш тілінде «A guten kvitel» немесе «жақсы жазба» деген мағынаны білдіреді, бұл үкімнің жақсы болады деген ниетті көрсетеді. Көптеген қауымдарда әнші Хошана Рабба күні, жоғары мерекелердегідей китель киеді. Хошана Рабба Ашкеназ дәстүрінде Қасиетті күндердің, Холь ХаМоэд пен Йом Тов элементтерін біріктіргендіктен, кантор Қасиетті мереке, Мереке, Апта күндері және Сенбі әуендерін алмастыра отырып, қызмет етеді. Кейбір сефард қауымдастықтарында Селихот (кешірім сұрау) дұғалары, қалыпты таңғы дұғадан бұрын оқылады (бұл Рош Хашанадан бұрын оқылатын дұғалармен бірдей). Бұл күнгі әртүрлі дұғаларда Сириялық яһудилер жоғары мерекелердегідей мақаммен (әуенмен) дұға етеді. Амстердамда және Англия, Америка және басқа да елдердегі кейбір жерлерде, шерулер кезінде шофар үрылады, бұл Хошана Раббаның Қасиетті мереке маусымының соңы екенін көрсетеді. Хошана Рабба қасиетті мерекелермен байланысты болғандықтан, сонымен қатар қуанышқа толы күн екендіктен, диаспорадағы кейбір хасидтік қауымдастықтар, мысалы Сатмар, Муссаф дұғасы кезінде діни бата айту салтын сақтайды. Бобов сияқты кейбір қауымдар мұны тек жұма күні ғана жасайды. Дегенмен, бұл Израильден тыс жерлерде және діни батаны күнделікті оқитын кейбір сефард қауымдастықтарында кең таралған практика емес.

Салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар

Көптеген қазіргі күннің салты-дәстүрлерінің себептері Каббалаға қатысты.

Жетілік емес

Қазіргі уақыттағы Хошана Рабба рәсімдері Иерусалимдегі киелі ғибадатханада болған дәстүрлерді қайта жасауға бағытталған. Суккот мерекесінде төрт түрлі өсімдік күніне бір рет синагогтың бимасының айналасында айналып (хакафа) жүреді. Хошана Рабба күні жеті рет айналу (хакафот) жасалады. Суккот күні биманың айналасында айналу, әр адам төрт түрлі өсімдік ұстап тұрып жасалатын болса, оның бастауы ғибадатханадағы қызметке байланысты, және Мишнада былай жазылған: «Суккоттың әр күні құрбандық тағының айналасында бір шеру жасау қалыпты болған, ал жетінші күні жеті шеру жасалған» (Сукка 4:5). Рухани қызметкерлер құрма жапырақтарын немесе самырсын бұтақтарын қолдарында алып жүрген. Бұл рәсімнің мақсаты – құдайға шүкіршілік айту және берекелі, жемісті жылға қуану. Сонымен қатар, бұл Иерихон қабырғасы айналып алынғандай, бізді әкемізден бөліп тұрған темір қабырғаны бұзуға көмектеседі, «…және қабырға құлап түсті» (Жошуа 6:20). Аталған жеті айналу «Мен қолымды тазалықпен жудым және, Раббым, Сенің құрбандық тағыңның айналасында айналдым» деген иврит тіліндегі жеті сөзбен сәйкес келеді. Каббала дәстүрі бойынша, әрбір айналу патриарх, пайғамбар немесе ханның құрметіне жасалады. Осы құрметті тұлғалардың тізімі Ушпизин дәстүріндегі суккаға шақырылған құрметті қонақтардың тізімімен бірдей: Ыбырайым, Ысқақ, Яқуб, Мұса, Харун, Жүсіп, Дәуіт.

Тикун Хошана Рабба

Әбу Дарам Хошана Рабба түнінде Тора оқылуының әдетінен, одан Заңды қайталау, Забурлар және Зохардан үзінділерді оқу, сондай-ақ каббалалық дұғаларды оқу әдеттерінің пайда болғанын айтады. Ортодоксал еврей қауымдарында кейбір ерлер түн бойы Тораны оқып үйренеді. Римановтық рабби Менахем Мендельдің дәстүрлерін ұстанатын хасидтік қауымдастықтарда Деварим кітабы (Заңды қайталау) Сефер Торадан жария түрде оқылады. Осыдан кейін мерекеге арналған "тиш" өткізілуі мүмкін. Забурлар кітабының толыққанды мәтіні оқылады, ал әрбір бес бөлімінен кейін каббалалық дұғалар оқылады.

Бес самырсын бұтақтары

Бірнеше пиютимнің (литургиялық өлеңдердің) соңында күнәлардың жойылуын бейнелеу үшін жерге немесе басқа беттерге бес сабан бұтақтарын ұрып тастайды. Бұл сондай-ақ жаңбыр мен ауыл шаруашылығының табысты болуы үшін дұға ретінде де түсіндіріледі. Кабала бойынша, бес сабан бұтағымен жерге соғылу "Бес қаталдықты тәттілендіру" үшін жасалады. Бұл рәсімге арналған бата айтылмайды, бірақ арамей тіліндегі "хабит, хабит велах барих" ("ұр, ұр, бірақ баталама") деп айтылады, себебі дәстүр бойынша, сабан бұтақтарын ұру әдеті Езра заманында Ағай, Зәкәрия және Малахия пайғамбарлардың үш соңғысы тарапынан басталған. Мидрашта арава (саз) білімсіз, ерекше істерге қабілетсіз қарапайым халықты бейнелейтіні айтылады. Раввин Абрахам Исаак Кук бұл қарапайым адамдардың ұлтқа өз үлесін қосатынын атап өтті; олар салауатты ақылмен жарылқанып, күрделі есептеулерден салмақтан босатылады. Сабанды жерге ұрудың ерекше салты, осы қарапайым халықтың еврей халқының қару-жарағының бір бөлігі болып табылатын табиғи, денсау күшті ұсынатынын көрсетеді. Біз сабанды ұрмаймыз, сабанмен ұрамыз. Араваның білімсіздерді, емес, зұлымдық жасаушыларды білдіретінін ескеру маңызды.

Мәсіхке арналған дұғалар

Ашкеназдық және итальяндық дәстүрлерде хошаноттар, "Кол мевасер, мевасер ве омер" ("Жаршы [Илия] жариялап, хабарлайды") деп аяқталатын бірнеше діни өлеңдермен бірге орындалады, бұл Мессияның шақыруын күтуді білдіреді.

Дәстүрлі тағамдар

Ашкенази мәдениетінде Хошана Рабба күні ұсынылатын тамақта креплахпен сорпа ішу дәстүрлі. Идиш тілінде сөйлейтін қауымдастықтарда Хошана Рабба күні қайнатылған капуста жейтін болса, оның себебі – күні айтылатын "Кол Мевассер (קול מבשר)" деген иврит тіліндегі сөз, дәстүрлі шығыс ашкеназише айтылғанда, "койль мит вассер (קויל מיט וואסער)" деп естіледі, яғни идиш тілінде "суда пісірілген капуста" деген мағынаны білдіреді (неміс тілінде капуста – kohl). Корцелдік раввин Пинхас келесі жылы тіс ауруларынан сақтану үшін алманың ішіне Хошана бұтағын салып пісіру керектігін айтқан.