Кіріспе

Грекиядағы өзен, Грекиядағы өзен Ахерон ( /æ//k//ə//r//ə//n/ немесе /æ//k//ə//r//ɒ//n/; Ἀχέρων Acheron немесе Ἀχερούσιος Acherousios; Acherontas) – Грекияның солтүстік-батысындағы Эпир аймағындағы өзен. Оның ұзындығы шамамен километр, ал су жинау алабы құрайды. Оның бастауы Иоаннина облыстық бірлігінің оңтүстік-батыс бөлігіндегі Зотико ауылына жақын жерде орналасқан. Ахерон Парганың жанындағы Аммудиядан Ион теңізіне құяды. Ахерон грек мифологиясында да маңызды орын алады, онда ол көбінесе грек әлемнен тыс әлемінің кіреберісі ретінде бейнеленеді, онда жандарды Харон арқылы көтеріп алып өту керек (бірақ кейінірек рим ақындары сияқты кейбір дереккөздер бұл рөлді Стикст өзеніне жүктеді).

Мифология

Ежелгі грек мифологиясында Ахерон, кейде «қасірет өзені» деп аталатын, грек әлемнің бес өзенінің бірі ретінде қарастырылған. Атауының этимологиясы белгісіз. Классикалық еңбектердің көпшілігі, соның ішінде Паузаний (10.28) және кейіннен Дантенің «Тозақ» (3.78) кітабында Ахеронды әлемнің ішкі қабаттарына кіреберіс ретінде бейнелейді және Харонның өлгендердің жанын арқылы алып жүргенін көрсетеді. Ежелгі грек әдебиетінің көздері, мысалы, Пиндар, Эсхил, Еврипид, Платон және Каллимах та Харонды Ахеронмен байланыстырады. Рим ақындары, соның ішінде Проперций, Овидий және Стаций, өзенді Стикс деп атайды, мүмкін Вергилийдің «Энеида» шығармасындағы әлемнің ішкі қабаттарының географиясына сәйкес, онда Харон екі өзенмен де байланысты. Гомердің поэмаларында Ахерон Аидтың өзені ретінде сипатталған, оған Кокит пен Флегетон да құяды. Рим ақыны Вергилий Ахеронды Тартардың басты өзені деп атаған. Жаңадан қайтыс болғандарды Ахерон арқылы әлемнің ішкі қабаттарына жеткізу үшін Харон тасымалдайтын. Суда өзенді «адамның күнәларын тазартып, емдейтін жер, жазалайтын жер емес» деп сипаттайды. Кейінгі дәстүрлерге сәйкес, Ахерон Гелиос пен Гайяның немесе Деметренің ұлы болған, ол Зевспен болған шайқаста Титандарға сусын бергеннен кейін оның есімін алған әлемнің ішкі қабаттарындағы өзенге айналды. Осы миф бойынша Ахерон Аскалафтың да әкесі. Ахерон деп аталатын өзен және оның жанындағы Некромантейон (өлгендердің ораторлық орны) қиратылған қалдықтары Грекияның құрлық бөлігінде, Корфуға қарсы Парганың жанында орналасқан. Ахеронның тағы бір саласы Ахерусия мүйісінде (қазіргі Түркиядағы Карадениз Эрегли) пайда болады деп саналды және Родос Аполлонийі бойынша аргонавттар оны көрді. Италияға қоныс аударған гректер Ахеронның Аверн көліне құятын Ахерусия көлін анықтады. Платон «Фадон» еңбегінде Ахеронды әлемдегі екінші үлкен өзен деп атады, одан тек Океан ғана үлкен. Ол Ахеронның Океаннан кері бағытта, жер астындағы шөлдерден ағып жатқанын айтты. Кейде бұл сөз Аидтың өзіне синекдоха ретінде қолданылады. Вергилий Ахеронды басқа да әлемнің ішкі қабаттарындағы өзендермен бірге «Энеида» кітабының VI бөлімінде әлемнің ішкі қабаттарын сипаттағанда айтады. VII кітаптың 312-жолында ол Юнонаға әйгілі сөзді айтады: flectere si nequeo superos, Acheronta movebo: «Егер мен Көктерді мойындата алмасам, тозақты қозғаймын». Осы сөздерді Зигмунд Фрейд өзінің «Түс жору» атты маңызды кітабының арнау ұраны ретінде пайдаланды, Ахеронды сананың астындағы психологиялық әлем ретінде бейнелейді. Ахеронды грек әдебиетінде кейде көл немесе батпақ деп атаған, мысалы Аристофанның «Бақалар» және Еврипидтің «Алькестис» шығармаларында. Дантенің «Тозақ» романында Ахерон өзені тозақтың шекарасын құрайды. Грек мифологиясына сәйкес, Харон осы өзен арқылы жандарды тозаққа тасымалдайды. Өмірінде бейтарап болғандар жағалауда отырады.

Мәдениетте

Дантенің "Тозақ" романында Харон жаңадан қайтыс болған күнәкарларды Ахерон арқылы өткізеді. Кристофер Марлоудың "Доктор Фаусттың трагедиялық тарихы" пьесасында Ахерон I акт, III көріністе еске алынады, онда Доктор Фауст Мефистофилді шақырады: Sint mihi dei Acherontis propitii, яғни "Тозақтың құдайлары (Ахерон) маған жарылқасын". Шекспирдің "Макбет" пьесасында Ахерон III акт, V көріністе Гекате тозақ есіктерінің жұмсақ айтылуы ретінде қолданылады: "Кетіңдер, таңертең Ахеронның шұңқырында мені күтіңдер".

Есімдес

Антарктидадағы Ахерон көлі мифтік өзеннің атымен аталады. Бірнеше кеме HMS Ахерон деп аталған. Жаңа Зеландияның Кентербери аймағында Құрғақ Ахерон деп аталатын өзен бар. Солтүстік Америкадағы Рослин формациясының эоценді тасбақа туысы Ахеронтемис Ахерон мифологиясына сілтеме жасай аталған.