Кіріспе

Күлтеректер түрі Podarcis muralis (жалпы қабырғалық күлтерек) – Еуропада кеңінен таралған және Солтүстік Америкада жақсы бекінген популяциялары бар, сондай-ақ Еуропалық қабырғалық күлтерек деп те аталатын күлтерек түрі. Оның жалпы ұзындығы шамамен 20 см-ге дейін жетеді. Бұл жануар қоныстанған жерлеріне байланысты түрлі өзгерістерге ұшырайды. Грециядағы үңгірден Холоценнің басындағы қазба қалдықтары табылған.

Сипаттама

Қақпақ кекірегі – кішкентай, жұқа денелі кекірегі, оның кішкентай қабықшалары түсі мен өрнегі жағынан әртүрлі. Оның түсі көбінесе қоңыр немесе сұр болады, кейде жасыл реңге боялуы мүмкін. Кейбір жекелемелерде арқасындағы дақтар қатары сызық түрінде болады, ал басқаларында қара дақтары бүйірінде және иық аймағында көгілдір болатын шашыраңқы ақ дақтары бар желілі өрнек кездеседі. Құйрығы қоңыр, сұр немесе қызыл қоңыр түсті болуы мүмкін, сондай-ақ бүйірінде ашық жолақтары да болуы мүмкін. Қарын аймағында әдетте қызғылт, қызғылт немесе апельсин түсті алты қатар ірі төртбұрышты қабықшалар орналасқан. Қақпақ кекірегінің мойнында қара белгілер де болуы мүмкін. Бұл кекіректің алты ерекше морфологиялық түрі бар, олар мойны мен ішкі жағының түсімен анықталады. Олардың үшеуі – қабықшаларында тек бір түстің ғана болуымен ерекшеленетін таза морфтар: ақ, қызыл (қызғылт сары) немесе сары, ал қалған үш морф – түстердің үйлесімімен ерекшеленеді: ақ-сары, ақ-қызыл және сары-қызыл.

Химиялық байланыс

Қаптал балдырлар өз түрлестерімен байланысу үшін визуалды және химиялық сигналдарды қолданады. Еркек қабырға балдырларында жамбас бездері болады, олар химиялық сигнал беру үшін майлы секреция өндіреді. Секрециядағы ақуыздық және липофильді заттар әлеуметтік маңызы бар ақпаратты жеткізеді.

Полиморфизм

Бұл кесіртке түрінің алты морфасы негізінен түсімен анықталады және оларды қару көзбен ажыратуға болады. Дегенмен, олар көбінесе цифрлық фотосурет және түс талдауы арқылы расталады. Бұл көп аллельдер немесе эпистаз сияқты құбылыстың морфологияны қалыптастыруда рөл атқаруы мүмкін екенін көрсетеді. Морфалар түсінен басқа да белгілерімен ерекшеленеді: морфалар арасындағы айырмашылықтар жамбас безі секрециясында, иммундық қабілеттілігінде және дене мөлшерінде байқалады. Еркектерде түстеу құрсақ астында көрінеді, ал барлық морфадағы ұрғашыларда бұл аймақта түстеудің азайғаны байқалады, бұл осы түрде жыныстық диморфизмнің болатынын көрсетеді.

Морфтар арасындағы айырмашылықтар

Түс айырмашылықтарын ескермегенде, морфтар ұзындығы, тіршілік ету мүмкіндігі және инфекцияға қарсы иммундық тұрақтылық/қарсылық жағынан өзгеше. Еркектер түр ішіндегі қарым-қатынас үшін секрецияларды пайдаланады, мысалы, аумақтарды белгілеу және мүмкін болатын жұптастарды тарту үшін. Жеке тұлғалар секрециялардың құрамындағы бірдей органикалық заттармен бөліседі, бірақ кейбір маңызды қосылыстардың концентрациясы әртүрлі болады. Мысалы, α-токоферол қызыл морфтардың секрециясында жоғары концентрацияда кездеседі. Бұл қызыл морфтардың басқа морфтарға қарағанда аумақтыққа бейім екенін және аумақтарын ұзақ уақыт сақтай алатынын көрсетеді. Осы құбылыс кесірткелердің жасына да қатысты байқалады. Сол сияқты, ересек, аумақтық кесірткелердің α-токоферол деңгейі, морфқа қарамастан, көшіп-қонуға бейім жас кесірткелерге қарағанда жоғары. Ақ түсті аналықтар K стратегиясын қолданады, олар аз, бірақ ірі жұмыртқалар туады, бұл олардың ұрпақтарының қатал, бәсекелестік ортада тірі қалу ықтималдығын арттырады. Мұндай популяциялардың бірі Уайт аралындағы Вентор теңіз жағалауында белгілі болды, сондай-ақ Солтүстік Америкада да кездеседі.

Солтүстік Америка

Podarcis muralis Америка Құрама Штаттарына енгізілген және Цинциннати қалалық аймағында таралуда. Огайо өзенінің алабындағы әк тасты шығыңдарда, тас қабырғаларда және қиыршық тастар арасында тіршілік ететіні жиі байқалады. Цинциннати/Солтүстік Кентукки аймағында оны жергілікті тұрғындар "Лазар шаяны" деп атайды, себебі 1950 жылы оны Джордж Рау әкелген – ол Лазар дүкендер желісіне ие болған отбасының мүшесі (қазір Macy's-ке қосылған). Ол Италияның солтүстігіне отбасымен демалысқа барғаннан кейін, Цинциннатидегі үйінің жанында шамамен 10 жорғалаушыны босатып жіберді. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, осы шаяндардың тек үш ғанасы көбейе алатын жеткілікті ұзақ өмір сүрді, яғни олар генетикалық тартылысқа тап болды. Бұл өте плодовит шаян экспоненциалды түрде көбейді; таралу ареалын жыл сайын кеңейте береді және Огайоның оңтүстік-батысында жақсы бекініп, енді Огайо Табиғи ресурстар департаменті оны табиғи түр деп санайды және мемлекеттік заңмен қорғалады (осы жануарға тиісті лицензиясыз зиян келтіру, ұстау немесе иелену заңсыз). Огайодан басқа, P. muralis АҚШ-тың басқа штаттарына да енгізілген. Кентукки штатындағы Кентон және Кэмпбелл округтерінде, сондай-ақ Индиана штатының кейбір аймақтарында кездеседі. Еуропалық қабырға шаяны 1970 жылы Канаданың Британдық Колумбия провинциясындағы Ванкувер аралына да әкелінді, онда шағын жеке зообақтан оннан астам жеке тұлға табиғатқа босатылды.